મહાભારત · અધ્યાય 13.187
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.187.1
साम्नि चापि प्रदानेन च ज्यायः किं भवतो मतम् ।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ यदत्र व्यतिरिच्यते ॥ १३.१८७.१ ॥
સામ અને દાન — આ બેમાંથી કયો શ્રેષ્ઠ છે, એવો આપનો મત છે? હે ભરતશ્રેષ્ઠ, કહો કે અહીં કયો વધુ ઉત્તમ છે.
13.187.2
साम्ना प्रसाद्यते कश्चिद्दानेन च तथाऽपरः ।
पौरुषीं प्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत् ॥ १३.१८७.२ ॥
કોઈ સામથી પ્રસન્ન થાય છે, તો બીજો દાનથી. માણસનો સ્વભાવ જાણીને આ બેમાંથી એકનો આશ્રય લેવો.
13.187.3
गुणांस्तु शृणु वैराजन्त्सान्त्वस्य पुरुषर्षभ ।
दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद्यथा ॥ १३.१८७.३ ॥
હે રાજન, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, હવે સામના ગુણો સાંભળો. સામથી ભયંકર પ્રાણીઓને પણ પ્રસન્ન કરી શકાય છે.
13.187.4
अत्राप्युदाहरन्तीममिदिहासं पुरातनम् ।
गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजातिः कानने यथा ॥ १३.१८७.४ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે — જંગલમાં રાક્ષસે પકડેલો એક દ્વિજ મુક્ત થયો હતો તેમ.
13.187.5
कश्चित्तु बुद्धिसम्पन्नो ब्राह्मणो विजने वने ।
गृहीतः कृच्छ्रमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता ॥ १३.१८७.५ ॥
એક બુદ્ધિશાળી બ્રાહ્મણને નિર્જન જંગલમાં રાક્ષસે પકડી લીધો. સંકટમાં આવી પડેલો તે, જેને રાક્ષસ ખાવાનો હતો.
13.187.6
सुबुद्धिः श्रुतिसम्पन्नो दृष्ट्वा तमतिभीषणम् ।
सामैवास्मै प्रयुञ्जानो न मुमोह न विव्यधे ॥ १३.१८७.६ ॥
સુબુદ્ધિ અને શ્રુતિસંપન્ન એ બ્રાહ્મણે તે અતિ ભયંકર રાક્ષસને જોઈને તેના પર જ સામનો પ્રયોગ કર્યો; તે મોહિત ન થયો અને ઘાયલ પણ ન થયો.
13.187.7
रक्षस्तु वाचा सम्पूज्य प्रश्नं पप्रच्छ तं द्विजम् ।
मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्नं केनास्मि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.७ ॥
રાક્ષસે વાણીથી સન્માન કરીને તે દ્વિજને પ્રશ્ન પૂછ્યો: 'તું મુક્ત થઈશ; મારો પ્રશ્ન કહે. કયા કારણે હું હરણ જેવો કૃશ છું?'
13.187.8
मुहूर्तमथ सञ्चिन्त्य ब्राह्मणिस्तं निरीक्ष्य सः ।
अभीतवदथाव्यग्रः प्रश्नं प्रतिजगाद ह ॥ १३.१८७.८ ॥
ક્ષણ વિચારીને તે બ્રાહ્મણે તેને જોયો; નિર્ભય જેવો, શાંતપણે તેણે તે પ્રશ્નનો ઉત્તર આપ્યો.
13.187.9
विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनैः ।
विषयानतुलान्भुङ्क्षे तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.९ ॥
પરદેશમાં, બીજાની નજર હેઠળ રહીને, મિત્રો વિના ચોક્કસ અતુલ્ય વિષયો ભોગવે છે; તેથી હરણ જેવો કૃશ છે.
13.187.10
नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्यपि ।
स्वदोषात्तु परित्यज्य तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१० ॥
હે રાક્ષસ, તારા મિત્રોએ, તેં સારી રીતે સત્કાર કર્યો હોવા છતાં, તારા પોતાના દોષને કારણે ચોક્કસ તને છોડી દીધો છે; તેથી તું હરણ જેવો કૃશ છે.
13.187.11
अवृत्त्या पीड्यमानोऽपि वृत्त्युपायान्विगर्हयन् ।
महार्थान्ध्यायसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.११ ॥
આજીવિકાના અભાવથી પીડિત હોવા છતાં, જીવિકાના ઉપાયોની નિંદા કરતાં, તું ચોક્કસ મહાન ઉદ્દેશોનું ધ્યાન ધરે છે; તેથી હરણ જેવો કૃશ છે.
13.187.12
परकार्याधिकारस्थाः सद्गुणैरधमा नराः ।
अवजानन्ति नूनं त्वां तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१२ ॥
બીજાના કાર્યોમાં અધિકાર ધરાવતા, સદ્ગુણ વિનાના અધમ માણસો ચોક્કસ તારો તિરસ્કાર કરે છે; તેથી હરણ જેવો કૃશ છે.
13.187.13
गुणवान्निर्गुणानन्यान्नूनं पश्यसि तत्कृतान् ।
प्राज्ञैरपि विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१३ ॥
તું ગુણવાન હોવા છતાં નિર્ગુણ અન્યોને તેમનાં કર્મોને કારણે જ નિશ્ચિતપણે જુએ છે; વિનીતાત્મા હોવા છતાં પ્રાજ્ઞો દ્વારા પણ — તેથી તું હરણ જેવો કૃશ થઈ ગયો છે.
13.187.14
सम्पीड्यात्मानमार्यत्वात्त्वया कश्चिदुपस्कृतः ।
जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिमः कृशः ॥ १३.१८७.१४ ॥
આર્યત્વને કારણે પોતાને પીડિત કરીને તારા દ્વારા કોઈ અપકૃત થયો છે; હે સાધુ, તે તને જીતેલો માને છે — તેથી તું હરણ જેવો કૃશ થઈ ગયો છે.
13.187.15
क्लिश्यमानान्विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मनः ।
मन्येऽनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिमः कृशः ॥ १३.१८७.१५ ॥
ખોટા માર્ગોમાં ક્લેશ પામતા, કામ-ક્રોધથી આવૃત આત્મા ધરાવતા લોકોને હું માનું છું — તું તેમનું જ ધ્યાન કરે છે; તેથી તું હરણ જેવો કૃશ થઈ ગયો છે.
13.187.16
प्राज्ञैरपुजितो नूनं प्राज्ञैरप्यभिनिन्दितः ।
ह्रीमानमर्षी दुर्वृत्तस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१६ ॥
પ્રાજ્ઞો દ્વારા તું નિશ્ચિતપણે પૂજિત નથી, પ્રાજ્ઞો દ્વારા જ તું નિંદિત છે; લજ્જાશીલ, અસહિષ્ણુ, દુરાચારી છે — તેથી તું હરણ જેવો કૃશ થઈ ગયો છે.
13.187.17
नूनं मित्रमुखः शत्रुः कश्चिदार्यवदाचरन् ।
वञ्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१७ ॥
નિશ્ચિતપણે મિત્રના મુખવાળો કોઈ શત્રુ આર્ય જેવું આચરણ કરીને તને છેતરીને ચાલ્યો ગયો છે — તેથી તું હરણ જેવો કૃશ થઈ ગયો છે.
13.187.18
नूनमद्य सतां मध्ये तव वाक्यमनुत्तमम् ।
न भाति कालेऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१८ ॥
આજે સજ્જનોની વચ્ચે તારું અનુત્તમ વચન યોગ્ય સમયે કહેવાયું હોય એવું નિશ્ચિતપણે લાગતું નથી — તેથી તું હરણ જેવો કૃશ થઈ ગયો છે.
13.187.19
दृष्टपूर्वाञ्श्रुतपूर्वान्कुपितान्हृदयप्रियान् ।
अनुनेतुं न शक्रोषि तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१९ ॥
જેમને તેં પહેલાં જોયા અને સાંભળ્યા છે, જેઓ ક્રોધિત હોવા છતાં હૃદયને પ્રિય છે, તેમને પણ તું શાંત કરી શકતો નથી; તેથી તું હરણ જેવો દુર્બળ છે.
13.187.20
नूनमासञ्जयित्वा त्वा कृत्ये कस्मिंश्चिदीप्सिते ।
कच्चिदर्थयते नित्यं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२० ॥
ચોક્કસ કોઈ ઇચ્છિત કાર્યમાં તને બાંધીને કોઈ સતત તારી પાસે મદદ માગતું રહે છે; તેથી તું હરણ જેવો દુર્બળ છે.
13.187.21
परोक्षवादिभिर्मिथ्यादोषस्ते सम्प्रदर्शितः ।
तज्ज्ञैर्न पूज्यसे व्यक्तं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२१ ॥
પીઠ પાછળ બોલનારાઓએ તારા ખોટા દોષ બતાવ્યા છે; તે જાણનારાઓ દ્વારા તું સ્પષ્ટપણે સન્માનિત થતો નથી; તેથી તું હરણ જેવો દુર્બળ છે.
13.187.22
नूनं त्वां सद्गुणापेक्षं पूजयानं सुहृत्प्रजाः ।
मायावीति च जानन्ति तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२२ ॥
ચોક્કસ સદ્ગુણોની અપેક્ષાએ તને સન્માન આપનારા મિત્રો અને પ્રજા તને માયાવી જાણે છે; તેથી તું હરણ જેવો દુર્બળ છે.
13.187.23
अन्तर्गतमभिप्रायंन न नूनं लज्जयेच्छसि ।
विवक्तुं प्राप्य शैथिल्यात्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२३ ॥
ચોક્કસ શરમને લીધે તું તારા મનનો અભિપ્રાય કહેવા ઇચ્છતો નથી; આળસને લીધે તક મળવા છતાં તે કહેતો નથી; તેથી તું હરણ જેવો દુર્બળ છે.
13.187.24
नानाबुद्धिरुचीँल्लोके मानुषान्नूनमिच्छसि ।
ग्रहीतुं स्वैर्गुणैः सर्वांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२४ ॥
ચોક્કસ જગતના વિવિધ બુદ્ધિ અને રુચિવાળા માણસો સૌને તું તારા પોતાના ગુણોથી વશ કરવા ઇચ્છે છે; તેથી તું હરણ જેવો દુર્બળ છે.
13.187.25
असत्सु विनिविष्टेषु न गुणान्वदतः स्वयम् ।
गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२५ ॥
દુષ્ટોમાં આસક્ત થઈને, પોતાના ગુણો પોતે વર્ણવનારના ગુણ ઝળહળતા નથી; તેથી તું હરણની જેમ દુર્બળ છે.
13.187.26
धर्मवृत्तः श्रुतैर्हीनः पदं त्वं रजसान्वितः ।
महत्प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२६ ॥
ધર્મનું આચરણ કરનારો હોવા છતાં, શાસ્ત્રજ્ઞાન વિનાનો અને રજોગુણથી યુક્ત તું ચોક્કસ મોટા પદની ઇચ્છા રાખે છે; તેથી તું હરણની જેમ દુર્બળ છે.
13.187.27
तपःप्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकाङ्क्षिणम् ।
बन्धुवर्गो निगृह्णाति तेनासि हरिमः कृशः ॥ १३.१८७.२७ ॥
તપમાં મન લગાવીને, અરણ્યજીવનની ઇચ્છા રાખનાર તને હું માનું છું; પરંતુ સ્વજનો તને રોકે છે; તેથી તું હરણની જેમ દુર્બળ છે.
13.187.28
इष्टभार्यस्य ते नूनं प्रातिवेश्यो महाधनः ।
युवा सुललितः कामी तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२८ ॥
તારી પ્રિય પત્નીનો પડોશી ચોક્કસ મહાધનવાન, યુવાન, સુંદર અને કામી છે; તેથી તું હરણની જેમ દુર્બળ છે.
13.187.29
दुर्विनीतहतः पुत्रो जामाता वाऽप्रमार्जकः ।
दारा वा प्रतिकूलास्ते तेनासि हरिमः कृशः ॥ १३.१८७.२९ ॥
દુર્વિનીત પુત્રથી નાશ પામેલો, અથવા બેદરકાર જમાઈ, અથવા તારી પ્રતિકૂળ પત્નીઓ; તેથી તું હરણની જેમ દુર્બળ છે.
13.187.30
भ्रातरोऽतीव विषमाः पिता वा क्षुत्क्षतो मृतः ।
माता ज्योष्ठो गुरुर्वाऽपि तेनासि हरिमः कृशः ॥ १३.१८७.३० ॥
ભાઈઓ અત્યંત કઠોર છે, અથવા પિતા ભૂખથી ક્ષીણ થઈને મૃત્યુ પામ્યા, અથવા માતા, મોટો ભાઈ કે ગુરુ; તેથી તું હરણની જેમ દુર્બળ છે.
13.187.31
ब्राह्मणो वा हतो गौर्वा ब्रह्मस्वं वापहृतं पुरा ।
देवस्यं वा हृतं काले तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३१ ॥
બ્રાહ્મણ માર્યો ગયો હોય કે ગાય, અથવા પૂર્વે બ્રાહ્મણનું ધન ચોરાયું હોય, અથવા યોગ્ય સમયે દેવનું ધન છીનવાયું હોય—તેથી જ તું હરણની જેમ દુર્બળ થયો છે.
13.187.32
हृतदारोऽथ वृद्धो वा लोके द्विष्टोऽथवा नरैः ।
अविज्ञानेन वा वृद्धस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३२ ॥
પત્ની હરાઈ ગઈ હોય, અથવા તું વૃદ્ધ થઈને જગતના લોકોનો દ્વેષપાત્ર બન્યો હોય, અથવા અજ્ઞાનથી વૃદ્ધ થયો હોય—તેથી જ તું હરણની જેમ દુર્બળ થયો છે.
13.187.33
वार्धकार्थं धनं दृष्ट्वा स्वा श्रीर्वाऽपि परैर्हृता ।
वृत्तिर्वा दुर्जनापेक्षा तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३३ ॥
વૃદ્ધાવસ્થા માટે ધન જોયા પછી તારી પોતાની સંપત્તિ બીજાઓએ છીનવી લીધી હોય, અથવા તારી આજીવિકા દુર્જનો પર આધારિત હોય—તેથી જ તું હરણની જેમ દુર્બળ થયો છે.
13.187.34
सम्पत्कालेन ते धर्मः क्षीणस्तात सुहृद्बुवैः ।
असंन्यासमतिस्तत्र तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३४ ॥
હે તાત, સમૃદ્ધિના સમયમાં મિત્રની જેમ બોલનારાઓનાં વચનોથી તારો ધર્મ ક્ષીણ થયો; ત્યાં તારું મન સંન્યાસ તરફ ઝુક્યું નહીં—તેથી જ તું હરણની જેમ દુર્બળ થયો છે.
13.187.35
अविद्वान्भीरुरल्पार्थे विद्याविक्रमदानजम् ।
यशः प्रार्थयसे नित्यं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३५ ॥
અજ્ઞાની અને ડરપોક હોવા છતાં નાના હેતુ માટે વિદ્યા, પરાક્રમ અને દાનથી ઉત્પન્ન થતી કીર્તિની તું સદા ઇચ્છા રાખે છે—તેથી જ તું હરણની જેમ દુર્બળ થયો છે.
13.187.36
चिरहाभिलषितं किञ्चित्फलमप्राप्तमेव ते ।
कृतमन्यैरपहृतं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३६ ॥
લાંબા સમયથી તેં જે ઇચ્છેલું કોઈ ફળ તને મળ્યું નથી; તેં કરેલું કાર્ય બીજાઓએ છીનવી લીધું—તેથી જ તું હરણની જેમ દુર્બળ થયો છે.
13.187.37
नूनमात्मगतं दोषमपश्यन्किंचिदात्मनि ।
अकारणेऽभिशस्तो हि तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३७ ॥
ખરેખર, પોતાની અંદરનો દોષ જરાય જોયા વિના તું કારણ વિના આરોપિત થયો; તેથી, હે હરણ, તું કૃશ થઈ ગયો છે.
13.187.38
सुहृदां दुःखमार्तानां न प्रमोक्ष्यसि हानिजम् ।
अलमर्थगुणैर्हीनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३८ ॥
મિત્રોના દુઃખમાંથી, પીડિતોની વેદનામાંથી, નુકસાનથી જન્મેલા દુઃખમાંથી તું મુક્ત નહીં થાય; ધનના ગુણોથી વંચિત થઈને તું ઘણો ક્ષીણ થયો છે; તેથી, હે હરણ, તું કૃશ થયો છે.
13.187.39
साधून्गृहस्थान्दृष्ट्वा च तथा साधून्वनेचरान् ।
मुक्तांश्चावसथे सक्तांस्तेनासि हरिमः कृशः ॥ १३.१८७.३९ ॥
ગૃહસ્થ સાધુઓને અને વનમાં વિચરતા સાધુઓને જોઈને, તથા ઘરમાં આસક્ત અને મુક્ત લોકોને જોઈને; તેથી, હે હરણ, તું કૃશ થયો છે.
13.187.40
धर्म्यमर्थ्यं च काम्यं च देशे च रहितं वचः ।
न प्रसिद्ध्यति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.४० ॥
ધર્મસંમત, હિતકારી અને પ્રિય વચન જો સ્થાન પ્રમાણે કહેવાય નહીં, તો તે ખરેખર તારા માટે સફળ થતું નથી; તેથી, હે હરણ, તું કૃશ થયો છે.
13.187.41
दत्तानकुशलैरर्थान्मनीषी संजिजीविषुः ।
प्राप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.४१ ॥
અકુશળ લોકોએ આપેલું ધન મેળવીને, જીવવાની ઇચ્છા રાખનાર બુદ્ધિમાન તું ખરેખર તેનાથી જ જીવન ચલાવે છે; તેથી, હે હરણ, તું કૃશ થયો છે.
13.187.42
परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसि ।
सुहृदामुपरोधेन तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.४२ ॥
પરસ્પર વિરોધીઓને ખુશ કરવાની ખરેખર તું ઇચ્છા રાખે છે, મિત્રોને રોકીને; તેથી, હે હરણ, તું કૃશ થયો છે.
13.187.43
पापान्विवर्धितान्दृष्ट्वा कल्याणांश्चावसीदतः ।
ध्रुवं गर्हयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.४३ ॥
પાપીઓને વધતા અને સજ્જનોને પડતા જોઈને તું ચોક્કસ નિંદા કરે છે; તેથી તું હરણ જેવો કૃશ થયો છે.
13.187.44
एवं सम्पूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत् ।
सहायमकरोच्चैनं सम्पूज्यामुं मुमोच ह ॥ १३.१८७.४४ ॥
આ રીતે સન્માનિત થયેલા રાક્ષસે તે બ્રાહ્મણનું બદલામાં સન્માન કર્યું; તેને સહાયક બનાવ્યો અને સત્કાર કરીને મુક્ત કર્યો.