महाभारत · अध्याय 13.187
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.187.1
साम्नि चापि प्रदानेन च ज्यायः किं भवतो मतम् ।
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ यदत्र व्यतिरिच्यते ॥ १३.१८७.१ ॥
साम आणि दान यांपैकी कोणता उपाय श्रेष्ठ आहे, असे तुमचे मत आहे? हे भरतश्रेष्ठा, येथे कोणता अधिक उत्तम आहे ते सांगा.
13.187.2
साम्ना प्रसाद्यते कश्चिद्दानेन च तथाऽपरः ।
पौरुषीं प्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत् ॥ १३.१८७.२ ॥
कोणी सामाने प्रसन्न होतो, तर दुसरा दानाने. पुरुषाचा स्वभाव जाणून यांपैकी एकाचा अवलंब करावा.
13.187.3
गुणांस्तु शृणु वैराजन्त्सान्त्वस्य पुरुषर्षभ ।
दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद्यथा ॥ १३.१८७.३ ॥
हे राजा, हे पुरुषश्रेष्ठा, आता सामाचे गुण ऐका. सामाने भयंकर प्राणीसुद्धा प्रसन्न करता येतात.
13.187.4
अत्राप्युदाहरन्तीममिदिहासं पुरातनम् ।
गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजातिः कानने यथा ॥ १३.१८७.४ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरणार्थ सांगतात — वनात राक्षसाने धरलेला एक द्विज जसा सुटला होता.
13.187.5
कश्चित्तु बुद्धिसम्पन्नो ब्राह्मणो विजने वने ।
गृहीतः कृच्छ्रमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता ॥ १३.१८७.५ ॥
एका बुद्धिमान ब्राह्मणाला निर्जन वनात राक्षसाने धरले. संकटात सापडलेल्या त्याला तो राक्षस खाणार होता.
13.187.6
सुबुद्धिः श्रुतिसम्पन्नो दृष्ट्वा तमतिभीषणम् ।
सामैवास्मै प्रयुञ्जानो न मुमोह न विव्यधे ॥ १३.१८७.६ ॥
सुबुद्धी आणि श्रुतिसंपन्न असलेल्या त्या ब्राह्मणाने त्या अतिभयंकर राक्षसाला पाहून त्यावरच सामाचा प्रयोग केला; तो मोहित झाला नाही आणि घायाळही झाला नाही.
13.187.7
रक्षस्तु वाचा सम्पूज्य प्रश्नं पप्रच्छ तं द्विजम् ।
मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्नं केनास्मि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.७ ॥
राक्षसाने शब्दांनी सन्मान करून त्या द्विजाला प्रश्न विचारला: 'तू मुक्त होशील; माझा प्रश्न सांग. कोणत्या कारणाने मी हरिणासारखा कृश आहे?'
13.187.8
मुहूर्तमथ सञ्चिन्त्य ब्राह्मणिस्तं निरीक्ष्य सः ।
अभीतवदथाव्यग्रः प्रश्नं प्रतिजगाद ह ॥ १३.१८७.८ ॥
क्षणभर विचार करून त्या ब्राह्मणाने त्याच्याकडे पाहिले; निर्भयासारखा, शांतपणे त्या प्रश्नाचे उत्तर दिले.
13.187.9
विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनैः ।
विषयानतुलान्भुङ्क्षे तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.९ ॥
परदेशात, इतरांच्या नजरेत राहून, मित्रांशिवाय निश्चितच अतुलनीय विषय भोगतोस; म्हणून हरिणासारखा कृश आहेस.
13.187.10
नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्यपि ।
स्वदोषात्तु परित्यज्य तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१० ॥
हे राक्षसा, तुझे मित्र, तू त्यांचा चांगला सत्कार केलास तरी, तुझ्याच दोषामुळे निश्चितच तुला सोडून गेले आहेत; म्हणून हरिणासारखा कृश आहेस.
13.187.11
अवृत्त्या पीड्यमानोऽपि वृत्त्युपायान्विगर्हयन् ।
महार्थान्ध्यायसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.११ ॥
उपजीविकेच्या अभावाने पीडित असूनही, उपजीविकेच्या मार्गांची निंदा करीत, तू निश्चितच महान उद्दिष्टांचे ध्यान करतोस; म्हणून हरिणासारखा कृश आहेस.
13.187.12
परकार्याधिकारस्थाः सद्गुणैरधमा नराः ।
अवजानन्ति नूनं त्वां तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१२ ॥
इतरांच्या कामांत अधिकारावर असलेले, सद्गुणांविना अधम लोक निश्चितच तुझा अपमान करतात; म्हणून हरिणासारखा कृश आहेस.
13.187.13
गुणवान्निर्गुणानन्यान्नूनं पश्यसि तत्कृतान् ।
प्राज्ञैरपि विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१३ ॥
तू गुणवान असूनही निर्गुण इतरांना त्यांच्या कृत्यांमुळेच निश्चितपणे पाहतोस; विनीत आत्मा असूनही प्राज्ञांकडूनही — म्हणून तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.14
सम्पीड्यात्मानमार्यत्वात्त्वया कश्चिदुपस्कृतः ।
जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिमः कृशः ॥ १३.१८७.१४ ॥
आर्यत्वामुळे स्वतःला पीडा देऊन तुझ्याकडून कोणीतरी अपकृत झाला आहे; हे साधो, तो तुला पराजित मानतो — म्हणून तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.15
क्लिश्यमानान्विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मनः ।
मन्येऽनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिमः कृशः ॥ १३.१८७.१५ ॥
चुकीच्या मार्गांमध्ये क्लेश पावणारे, काम-क्रोधांनी आच्छादित आत्मा असलेले — मला वाटते, तू त्या लोकांचे चिंतन करतोस; म्हणून तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.16
प्राज्ञैरपुजितो नूनं प्राज्ञैरप्यभिनिन्दितः ।
ह्रीमानमर्षी दुर्वृत्तस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१६ ॥
प्राज्ञांकडून तू निश्चितच पूजित नाहीस, प्राज्ञांकडूनच तू निंदित आहेस; लज्जाशील, असहिष्णू, दुराचारी आहेस — म्हणून तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.17
नूनं मित्रमुखः शत्रुः कश्चिदार्यवदाचरन् ।
वञ्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१७ ॥
निश्चितच मित्राचा चेहरा असलेला कोणीतरी शत्रू आर्यासारखे वर्तन करून तुला फसवून निघून गेला आहे — म्हणून तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.18
नूनमद्य सतां मध्ये तव वाक्यमनुत्तमम् ।
न भाति कालेऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१८ ॥
आज सज्जनांच्या मध्ये तुझे अनुत्तम वचन योग्य वेळी बोलले गेले असे निश्चितच वाटत नाही — म्हणून तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.19
दृष्टपूर्वाञ्श्रुतपूर्वान्कुपितान्हृदयप्रियान् ।
अनुनेतुं न शक्रोषि तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.१९ ॥
ज्यांना तू पूर्वी पाहिले आणि ऐकले आहे, जे रागावलेले असूनही हृदयाला प्रिय आहेत, त्यांनाही तू शांत करू शकत नाहीस; म्हणून तू हरणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.20
नूनमासञ्जयित्वा त्वा कृत्ये कस्मिंश्चिदीप्सिते ।
कच्चिदर्थयते नित्यं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२० ॥
निश्चितच एखाद्या इच्छित कार्यात तुला बांधून कोणीतरी सतत तुझ्याकडे मदत मागत असतो; म्हणून तू हरणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.21
परोक्षवादिभिर्मिथ्यादोषस्ते सम्प्रदर्शितः ।
तज्ज्ञैर्न पूज्यसे व्यक्तं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२१ ॥
पाठीमागे बोलणाऱ्यांनी तुझे खोटे दोष दाखवले आहेत; ते जाणणाऱ्यांकडून तू उघडपणे सन्मानित होत नाहीस; म्हणून तू हरणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.22
नूनं त्वां सद्गुणापेक्षं पूजयानं सुहृत्प्रजाः ।
मायावीति च जानन्ति तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२२ ॥
निश्चितच सद्गुणांची अपेक्षा ठेवून तुला सन्मान देणारे मित्र आणि प्रजा तू मायावी आहेस असे जाणतात; म्हणून तू हरणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.23
अन्तर्गतमभिप्रायंन न नूनं लज्जयेच्छसि ।
विवक्तुं प्राप्य शैथिल्यात्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२३ ॥
निश्चितच लाजेमुळे तू आपल्या मनातील हेतू व्यक्त करू इच्छित नाहीस; शिथिलतेमुळे संधी मिळूनही ते सांगत नाहीस; म्हणून तू हरणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.24
नानाबुद्धिरुचीँल्लोके मानुषान्नूनमिच्छसि ।
ग्रहीतुं स्वैर्गुणैः सर्वांस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२४ ॥
निश्चितच जगातील विविध बुद्धी आणि आवडीच्या माणसांना सर्वांना आपल्या स्वतःच्या गुणांनी वश करू इच्छितोस; म्हणून तू हरणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.25
असत्सु विनिविष्टेषु न गुणान्वदतः स्वयम् ।
गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२५ ॥
दुष्टांमध्ये आसक्त होऊन, स्वतःचे गुण स्वतः सांगणाऱ्याचे गुण प्रकाशित होत नाहीत; म्हणून तू हरिणासारखा कृश आहेस.
13.187.26
धर्मवृत्तः श्रुतैर्हीनः पदं त्वं रजसान्वितः ।
महत्प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२६ ॥
धर्माचरण करणारा असलास तरी, शास्त्रज्ञानहीन आणि रजोगुणाने युक्त असा तू निश्चितच मोठ्या पदाची इच्छा करतोस; म्हणून तू हरिणासारखा कृश आहेस.
13.187.27
तपःप्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकाङ्क्षिणम् ।
बन्धुवर्गो निगृह्णाति तेनासि हरिमः कृशः ॥ १३.१८७.२७ ॥
तपात मन लावून, अरण्यजीवनाची इच्छा करणारा असा मी तुला मानतो; परंतु बंधुवर्ग तुला अडवतो; म्हणून तू हरिणासारखा कृश आहेस.
13.187.28
इष्टभार्यस्य ते नूनं प्रातिवेश्यो महाधनः ।
युवा सुललितः कामी तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.२८ ॥
तुझ्या प्रिय पत्नीचा शेजारी निश्चितच महाधनवान, तरुण, सुंदर आणि कामुक आहे; म्हणून तू हरिणासारखा कृश आहेस.
13.187.29
दुर्विनीतहतः पुत्रो जामाता वाऽप्रमार्जकः ।
दारा वा प्रतिकूलास्ते तेनासि हरिमः कृशः ॥ १३.१८७.२९ ॥
दुर्विनीत मुलाने नाश पावलेला, किंवा निष्काळजी जावई, किंवा तुला प्रतिकूल पत्नी; म्हणून तू हरिणासारखा कृश आहेस.
13.187.30
भ्रातरोऽतीव विषमाः पिता वा क्षुत्क्षतो मृतः ।
माता ज्योष्ठो गुरुर्वाऽपि तेनासि हरिमः कृशः ॥ १३.१८७.३० ॥
भाऊ अतिशय कठोर आहेत, किंवा वडील क्षुधेने क्षीण होऊन मृत पावले, किंवा माता, मोठा भाऊ किंवा गुरू; म्हणून तू हरिणासारखा कृश आहेस.
13.187.31
ब्राह्मणो वा हतो गौर्वा ब्रह्मस्वं वापहृतं पुरा ।
देवस्यं वा हृतं काले तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३१ ॥
ब्राह्मण मारला गेला असेल किंवा गाय, किंवा पूर्वी ब्राह्मणाचे धन चोरले गेले असेल, किंवा योग्य काळी देवाचे धन हिरावले गेले असेल—त्यामुळेच तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.32
हृतदारोऽथ वृद्धो वा लोके द्विष्टोऽथवा नरैः ।
अविज्ञानेन वा वृद्धस्तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३२ ॥
पत्नी हिरावली गेली असेल, किंवा तू वृद्ध होऊन जगातील लोकांचा द्वेषपात्र झाला असशील, किंवा अज्ञानाने वृद्ध झाला असशील—त्यामुळेच तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.33
वार्धकार्थं धनं दृष्ट्वा स्वा श्रीर्वाऽपि परैर्हृता ।
वृत्तिर्वा दुर्जनापेक्षा तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३३ ॥
वार्धक्यासाठी धन पाहिल्यानंतर तुझी स्वतःची संपत्ती इतरांनी हिरावली असेल, किंवा तुझी उपजीविका दुर्जनांवर अवलंबून असेल—त्यामुळेच तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.34
सम्पत्कालेन ते धर्मः क्षीणस्तात सुहृद्बुवैः ।
असंन्यासमतिस्तत्र तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३४ ॥
हे तात, संपत्तीच्या काळात मित्रासारखे बोलणाऱ्यांच्या बोलण्याने तुझा धर्म क्षीण झाला; तेथे तुझे मन संन्यासाकडे वळले नाही—त्यामुळेच तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.35
अविद्वान्भीरुरल्पार्थे विद्याविक्रमदानजम् ।
यशः प्रार्थयसे नित्यं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३५ ॥
अज्ञानी आणि भित्रा असूनही क्षुल्लक हेतूसाठी विद्या, पराक्रम आणि दान यांपासून उत्पन्न होणारी कीर्ती तू सतत इच्छितोस—त्यामुळेच तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.36
चिरहाभिलषितं किञ्चित्फलमप्राप्तमेव ते ।
कृतमन्यैरपहृतं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३६ ॥
दीर्घकाळ तू ज्याची इच्छा केलीस ते काही फळ तुला मिळाले नाही; तू केलेले कर्म इतरांनी हिरावून नेले—त्यामुळेच तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.37
नूनमात्मगतं दोषमपश्यन्किंचिदात्मनि ।
अकारणेऽभिशस्तो हि तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३७ ॥
निश्चितच, स्वतःमधील दोष थोडाही न पाहता तू विनाकारण आरोपित झालास; म्हणून, हे हरिणा, तू कृश झाला आहेस.
13.187.38
सुहृदां दुःखमार्तानां न प्रमोक्ष्यसि हानिजम् ।
अलमर्थगुणैर्हीनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.३८ ॥
मित्रांच्या दुःखातून, पीडितांच्या वेदनेतून आणि हानीतून जन्मलेल्या दुःखातून तू मुक्त होणार नाहीस; संपत्तीच्या गुणांपासून वंचित होऊन तू फारच क्षीण झाला आहेस; म्हणून, हे हरिणा, तू कृश झाला आहेस.
13.187.39
साधून्गृहस्थान्दृष्ट्वा च तथा साधून्वनेचरान् ।
मुक्तांश्चावसथे सक्तांस्तेनासि हरिमः कृशः ॥ १३.१८७.३९ ॥
गृहस्थ साधूंना आणि वनात संचार करणाऱ्या साधूंना पाहून, तसेच घरात आसक्त आणि मुक्त झालेल्यांना पाहून; म्हणून, हे हरिणा, तू कृश झाला आहेस.
13.187.40
धर्म्यमर्थ्यं च काम्यं च देशे च रहितं वचः ।
न प्रसिद्ध्यति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.४० ॥
धर्मसंमत, हितकारक आणि प्रिय वचन जर स्थानानुसार बोलले नाही, तर ते निश्चितच तुला यशस्वी होत नाही; म्हणून, हे हरिणा, तू कृश झाला आहेस.
13.187.41
दत्तानकुशलैरर्थान्मनीषी संजिजीविषुः ।
प्राप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.४१ ॥
अकुशल लोकांनी दिलेले धन मिळवून, जगण्याची इच्छा असलेला बुद्धिमान तू निश्चितच त्यावरच उदरनिर्वाह करतोस; म्हणून, हे हरिणा, तू कृश झाला आहेस.
13.187.42
परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसि ।
सुहृदामुपरोधेन तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.४२ ॥
एकमेकांच्या विरोधी असलेल्यांना प्रसन्न करण्याची निश्चितच तू इच्छा करतोस, मित्रांना अडवून; म्हणून, हे हरिणा, तू कृश झाला आहेस.
13.187.43
पापान्विवर्धितान्दृष्ट्वा कल्याणांश्चावसीदतः ।
ध्रुवं गर्हयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः ॥ १३.१८७.४३ ॥
पापी लोकांची भरभराट आणि सज्जनांचा ऱ्हास पाहून तू निश्चितच निंदा करतोस; म्हणूनच तू हरिणासारखा कृश झाला आहेस.
13.187.44
एवं सम्पूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत् ।
सहायमकरोच्चैनं सम्पूज्यामुं मुमोच ह ॥ १३.१८७.४४ ॥
अशा प्रकारे सन्मानित झालेल्या राक्षसाने त्या ब्राह्मणाचा बदल्यात सन्मान केला; त्याला सहाय्यक केले आणि सत्कार करून सोडून दिले.