महाभारत · अध्याय 13.188
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.188.1
जन्म मानुष्यकं प्राप्य कर्मक्षेत्रं सुदुर्लभम् ।
श्रेयोर्थिना दरिद्रेण किं कर्तव्यं पितामह ॥ १३.१८८.१ ॥
मनुष्यजन्म आणि कर्माचे अत्यंत दुर्लभ क्षेत्र मिळाल्यावर, श्रेयाची इच्छा करणाऱ्या दरिद्री माणसाने काय करावे, हे पितामह?
13.188.2
दानानामुत्तमं यच्च देयं यच्च यथायथा ।
मान्यान्पूज्यांश्च गाङ्गेय रहस्यं वक्तुमर्हसि ॥ १३.१८८.२ ॥
हे गाङ्गेया, दानांमध्ये जे उत्तम, जे द्यावे आणि मान्य व पूज्य लोकांना कसे द्यावे, हे रहस्य आपण सांगावे.
13.188.3
एवं पृष्टो नरेन्द्रेण पाण्डवेन यशस्विना ।
धर्माणां परमं गुह्यं भीष्मः प्रोवाच पार्थिवम् ॥ १३.१८८.३ ॥
यशस्वी पांडव राजाने असे विचारले असता, भीष्मांनी धर्मांचे परम गुह्य त्या राजाला सांगितले.
13.188.4
शृणुष्वावहितो राजन्धर्मगुह्यानि भारत ।
यथाहि भगवान्व्यासः पुरा कथितवान्मयि ॥ १३.१८८.४ ॥
हे राजा, हे भारत, धर्माची गुह्ये लक्षपूर्वक ऐक, पूर्वी भगवान व्यासांनी मला जसे सांगितले होते तसे.
13.188.5
देवगुह्यमिदं राजन्यमेनाक्लिष्टकर्मणा ।
नियमस्थेन युक्तेन तपसो महतः फलम् ॥ १३.१८८.५ ॥
हे राजा, हे देवांचे गुह्य आहे. नियमांत स्थिर राहून, निर्मळ कर्म करणाऱ्या, युक्त माणसाला महान तपाचे फळ मिळते.
13.188.6
येन यः प्रीयते देवः प्रीयन्ते पितरस्तथा ।
ऋषयः प्रमथाः श्रीश्च चित्रगुप्तो दिशां गजाः ॥ १३.१८८.६ ॥
ज्याने देव प्रसन्न होतो, त्याचप्रमाणे पितर, ऋषी, प्रमथ, श्री, चित्रगुप्त आणि दिशांचे हत्ती प्रसन्न होतात.
13.188.7
ऋषिधर्मः स्मृतो यत्र सरहस्यो महाफलः ।
महादानफलं चैव सर्वयज्ञफलं तथा ॥ १३.१८८.७ ॥
रहस्यासह सांगितलेला ऋषिधर्म महान फल देणारा आहे; तो महादानाचे आणि सर्व यज्ञांचे फळ आहे.
13.188.8
यश्चैतदेवं जानीयाज्ज्ञात्वा वा कुरुतेऽनघ ।
सदोषोऽदोषवांश्चेह तैर्गुणैः सह युज्यते ॥ १३.१८८.८ ॥
हे निष्पाप, जो हे असे जाणतो, किंवा जाणून आचरण करतो, तो येथे दोषयुक्त असूनही निर्दोष होऊन त्या गुणांशी युक्त होतो.
13.188.9
दशसूनासमं चक्रं दशचक्रसमो ध्वजः ।
दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः ॥ १३.१८८.९ ॥
दहा कसायखान्यांइतके एक चक्र; दहा चक्रांइतका एक ध्वज; दहा ध्वजांइतकी वेश्या; दहा वेश्यांइतका राजा.
13.188.10
अर्घेनैतानि सर्वाणि नृपतिः कथ्यतेऽधिकः ।
त्रिवर्गसहितं शास्त्रं पवित्रं पुण्यलक्षणम् ॥ १३.१८८.१० ॥
हे सर्व हिशोबात धरले तर राजा अधिक असल्याचे सांगितले जाते; त्रिवर्गासह असलेले शास्त्र पवित्र आणि पुण्यलक्षणांनी युक्त आहे.
13.188.11
धर्मिव्याकरणं पुण्यं रहस्यश्रवणं महत् ।
श्रोतव्यं धर्मसंयुक्तं विहितं त्रिदशैः स्वयम् ॥ १३.१८८.११ ॥
धर्माचे विवरण पुण्यदायक आहे; रहस्यश्रवण महान आहे; धर्मयुक्त हे ऐकण्यायोग्य आहे, जे देवांनी स्वतः विहित केले आहे.
13.188.12
पितॄणां यत्र गुह्यानि प्रोच्यन्ते श्राद्धकर्मणि ।
देवतानां च सर्वेषां रहस्यं कथ्यतेऽखिलम् ॥ १३.१८८.१२ ॥
जिथे श्राद्धकर्मात पितरांची गुह्य रहस्ये सांगितली जातात, आणि सर्व देवतांचे संपूर्ण रहस्यही सांगितले जाते.
13.188.13
ऋषिधर्मः स्मृतो यत्र सरहस्यो महाफलः ।
महायज्ञफलं चैव सर्वदानफलं तथा ॥ १३.१८८.१३ ॥
जिथे रहस्यासह ऋषिधर्म सांगितला जातो, तो महाफलदायी आहे; महायज्ञांचे फळ आणि सर्व दानांचे फळही तिथे (सांगितले जाते).
13.188.14
ये पठन्ति सदा मर्त्या येषां चैवोपतिष्ठति ।
श्रुत्वा च फलमाचष्टे स्वयं नारायणः प्रभुः ॥ १३.१८८.१४ ॥
जे मनुष्य सदा हे पठण करतात, ज्यांच्याजवळ हे उपस्थित असते, त्यांचे फळ ऐकून प्रभू नारायण स्वतः ते सांगतात.
13.188.15
गवां फलं तीर्थफलं यज्ञानां चैव यत्फलम् ।
एतत्फलमवाप्नोति यो नरोऽतिथिपूजकः ॥ १३.१८८.१५ ॥
गोदानाचे फळ, तीर्थयात्रेचे फळ, आणि यज्ञांचे जे फळ — हे फळ अतिथिपूजक मनुष्य प्राप्त करतो.
13.188.16
श्रोतारः श्रद्धधानाश्च येषां शुद्धं च मानसम् ।
तेषां व्यक्तं जिता लोकाः श्रद्दधानेन साधुना ॥ १३.१८८.१६ ॥
श्रद्धाळू श्रोते आणि ज्यांचे मन शुद्ध आहे — त्यांच्यासाठी श्रद्धाळू सज्जनाने लोक निश्चितपणे जिंकले आहेत.
13.188.17
मुच्यते किल्बिषाच्चैव न स पापेन लिप्यते ।
धर्मं च लभते नित्यं प्रेत्य लोकगतो नरः ॥ १३.१८८.१७ ॥
तो पापापासून मुक्त होतो, पापाने लिप्त होत नाही; मृत्यूनंतर लोक प्राप्त झालेला तो मनुष्य सदैव धर्म प्राप्त करतो.
13.188.18
कस्यचित्त्वथ कालस्य देवदूतो यदृच्छया ।
स्थितो ह्यन्तर्हितो भूत्वा पर्यभाषत वासवम् ॥ १३.१८८.१८ ॥
कोणा एका काळी एक देवदूत आपल्या इच्छेने गुप्त राहून उभा राहिला आणि वासवाशी (इंद्राशी) बोलला.
13.188.19
यो तौ कामगुणोपेतावश्विनौ भिषजां वरौ ।
आज्ञयाऽहं तयोः प्राप्तः सनरान्पितृदैवतान् ॥ १३.१८८.१९ ॥
जे दोन्ही इच्छित गुणांनी युक्त, वैद्यांमध्ये श्रेष्ठ अश्विनीकुमार आहेत; त्यांच्या आज्ञेने मी मनुष्य आणि पितृदेवतांसह त्यांच्याकडे आलो आहे.
13.188.20
कस्माद्धि मैथुनं श्राद्धे दातुर्भोक्तुश्च वर्जितम् ।
केमर्थं च त्रयः पिण्डाः प्रविभक्ताः पृथक्पृथक् ॥ १३.१८८.२० ॥
श्राद्धात दाता आणि भोक्ता दोघांसाठीही मैथुन का वर्ज्य आहे? तीन पिंड कोणत्या हेतूने वेगवेगळे विभागले गेले?
13.188.21
प्रथमः कस्य दातव्यो मध्यमः क्व च गच्छति ।
उत्तरश्च स्मृतः कस्य एतदिच्छामि वेदितुम् ॥ १३.१८८.२१ ॥
पहिला पिंड कोणाला द्यावा? मधला कुठे जातो? शेवटचा कोणाचा म्हटला आहे? हे जाणून घेण्याची माझी इच्छा आहे.
13.188.22
श्रद्दधानेन दूतेन भाषितं धर्मसंहितम् ।
पूर्वस्थास्त्रिदशाः सर्वे पितरः पूज्य खेचरम् ॥ १३.१८८.२२ ॥
श्रद्धावान दूताने सांगितलेले हे धर्मयुक्त वचन आहे. पुढे उभे असलेले सर्व देव आणि पितर आकाशचराची पूजा करत होते.
13.188.23
स्वागतं तेऽस्तु भद्रं ते श्रूयतां खेचरोत्तम ।
गूढार्थः परमः प्रश्नो भवता समुदीरितः ॥ १३.१८८.२३ ॥
तुमचे स्वागत असो, तुमचे कल्याण होवो. हे आकाशचरांमध्ये श्रेष्ठा, ऐका — तुम्ही गूढ अर्थाचा परम प्रश्न विचारला आहे.
13.188.24
श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च पुरुषो यः स्त्रियं व्रजेत् ।
पितरस्तस्य तं मासं तस्मिन्रेतसि शेरते ॥ १३.१८८.२४ ॥
श्राद्ध देऊन व जेवण करून जो पुरुष स्त्रीकडे जातो, त्याचे पितर त्या महिनाभर त्याच रेतसात शयन करतात.
13.188.25
प्रविभागं तु पिण्डानां प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ।
पिण्डो ह्यधस्ताद्गच्छंस्तु अप आविश्य भावयेत् ॥ १३.१८८.२५ ॥
पिंडांचे विभाजन मी क्रमाने सांगेन. खालच्या दिशेने जाणारा पिंड पाण्यात शिरून त्याची भावना करावी.
13.188.26
पिण्डं तु मध्यमं तत्र पत्नीत्वेका समश्नुते ।
पिण्डस्तृतीयो यस्तेषां तं दद्याज्जातवेदसि।
एष श्राद्धविधिः प्रोक्तो यथा धर्मो न लुप्यते ॥ १३.१८८.२६ ॥
मधला पिंड तेथे एकटीच पत्नी ग्रहण करते. त्यांचा तिसरा पिंड अग्नीत अर्पण करावा. धर्म लुप्त होऊ नये म्हणून ही श्राद्धविधी सांगितली आहे.
13.188.27
पितरस्तस्य तुष्यन्ति प्रहृष्टमनसः सदा ।
प्रजा विवर्धते चास्य अक्षयं चोपतिष्ठति ॥ १३.१८८.२७ ॥
त्याचे पितर सदैव प्रसन्न मनाने संतुष्ट होतात. त्याची संतती वाढते आणि अक्षय फल त्याला प्राप्त होते.
13.188.28
आनुपूर्व्येण पिण्डानां प्रविभागः पृथक्पृथक् ।
पितॄणां त्रिषु सर्वेषां निरुक्तं कथितं त्वया ॥ १३.१८८.२८ ॥
पिंडांचे विभाजन क्रमाने, प्रत्येक पितरासाठी वेगवेगळे, तिघांमध्ये, सर्वांसाठी — हे तुम्ही स्पष्ट सांगितले.
13.188.29
एकः समुद्धृतः पिण्डो ह्यधस्तात्कस्य गच्छति ।
कं वा प्रीणयते देवं कथं तारयते पितॄन् ॥ १३.१८८.२९ ॥
उचललेला एक पिंड खाली कोणाकडे जातो? तो कोणत्या देवाला प्रसन्न करतो, आणि पितरांना कसा तारतो?
13.188.30
मध्यमं तु तदा पत्नी भुङ्क्तेऽनुज्ञातमेव हि ।
किमर्थं पितरस्तस्य कव्यमेव च भुञ्जते ॥ १३.१८८.३० ॥
परंतु मधला पिंड तेव्हा पत्नी खाते; ते अनुज्ञातच आहे. मग त्याचे कव्य पितर कशासाठी खातात?
13.188.31
अत्र यस्त्वन्तिमः पिण्डो गच्छते जातवेदसम् ।
भवते का गतिस्तस्य कं वा समनुगच्छति ॥ १३.१८८.३१ ॥
येथे जो शेवटचा पिंड जातवेदसाकडे (अग्नीकडे) जातो, त्याची काय गती होते आणि तो कोणाचा पाठलाग करतो?
13.188.32
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं पिण्डेषु त्रिषु या गतिः ।
फलं वृत्तिं च मार्गं च यश्चैनं प्रतिपद्यते ॥ १३.१८८.३२ ॥
तीन पिंडांची कोणती गती आहे, त्यांचे फल, मार्ग, वृत्ती आणि हे कोण प्राप्त करतो, हे मला ऐकायचे आहे.
13.188.33
सुमहानेष प्रश्नो वै यस्त्वया समुदीरितः ।
रहस्यमद्भुतं चापि पृष्टाः स्म गगनेचर ॥ १३.१८८.३३ ॥
हे आकाशचारी, तू विचारलेला हा प्रश्न अत्यंत गहन आहे; हे अद्भुत रहस्य आहे, आणि आम्हालाही यावर विचारले गेले आहे.
13.188.34
एतदेव प्रशंसन्ति देवाश्च मुनयस्तथा ।
तेऽप्येवं नाभिजानन्ति पितृकार्यविनिश्चयम्।
वर्जयित्वा महात्मानं चिरजीविनमुत्तमम् ॥ १३.१८८.३४ ॥
देव आणि मुनीही याचीच प्रशंसा करतात; परंतु पितृकार्याचा निश्चय ते असा जाणत नाहीत — त्या महात्म्याला, चिरंजीवीला आणि उत्तमाला वगळता.
13.188.35
पितृभक्तस्तु यो विप्रो वलब्धो महायशाः ।
त्रयाणामपि पिण्डानां श्रुत्वा भगवतो गतिम् ॥ १३.१८८.३५ ॥
पितृभक्त आणि महायशस्वी असा जो ब्राह्मण, तो भगवंतांच्या तीन पिंडांची गती ऐकून (ती प्राप्त करतो).
13.188.36
देवदूतेन यः पृष्टः श्राद्धस्य विदिनिश्चयः ।
गतिं त्रयाणां पिण्डानां शृणुष्वावहितो मम ॥ १३.१८८.३६ ॥
देवदूताने श्राद्धाचे निश्चित ज्ञान ज्याला विचारले, त्या तीन पिंडांची गती माझ्याकडून लक्षपूर्वक ऐका.
13.188.37
अपो गच्छति यो ह्यत्र शशिनं ह्येष प्रीणयेत् ।
शशी प्रीणयते देवान्पितॄंश्चैव महामते ॥ १३.१८८.३७ ॥
येथे जे पाणी जाते, ते निश्चितच चंद्राला तृप्त करते. हे महामते, चंद्र देवांना आणि पितरांनाही तृप्त करतो.
13.188.38
भुङ्क्ते तु पत्नीं यं चैषामनुज्ञाता तु मध्यमम् ।
पुत्रकामाय पुत्रं तु प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ १३.१८८.३८ ॥
यांपैकी मध्यम पिंड अनुमती घेऊन जी पत्नी खाते, तिला पुत्रकामासाठी पितामह पुत्र देतात.
13.188.39
हव्यवाहे तु यः पिण्डो दीयते तन्निबोध मे ।
पितरस्तेन तृप्यन्ति प्रीताः कामान्दिशन्ति च।
एतत्ते कथितं सर्वं त्रिषु पिण्डेषु या गतिः ॥ १३.१८८.३९ ॥
हव्यवाह अग्नीत जो पिंड दिला जातो, तो माझ्याकडून ऐक. त्यामुळे पितर तृप्त होतात आणि प्रसन्न होऊन इच्छा पूर्ण करतात. तीन पिंडांची जी गती आहे, ती सर्व तुला सांगितली आहे.
13.188.40
ऋत्विग्यो यजमानस्य पितृत्वमनुगच्छति ।
तस्मिन्नहनि मन्यन्ते परिहार्यं हि मैथुनम् ॥ १३.१८८.४० ॥
यजमानाचा ऋत्विज पितृत्व प्राप्त करतो. त्या दिवशी मैथुन टाळावे असे ते मानतात.
13.188.41
शुचिना तु सदा श्राद्धं भोक्तव्यं खेचरोत्तम ।
ये मया कथिता दोषास्ते तथा स्युर्न चान्यथा ॥ १३.१८८.४१ ॥
हे खेचरोत्तमा, शुचि असलेल्याने नेहमी श्राद्धाचे अन्न खावे. मी सांगितलेले दोष तसेच घडतात, अन्यथा नव्हे.
13.188.42
तस्मात्स्नातः शुचिः क्षान्तः श्राद्धं भुञ्जीत वै द्विजः ।
प्रजा विवर्दते चास्य चश्चैवं सम्प्रयच्छति ॥ १३.१८८.४२ ॥
म्हणून स्नान करून, शुचि व क्षमाशील द्विजाने श्राद्धाचे अन्न खावे. त्यामुळे त्याची संतती वाढते आणि तोही देतो.
13.188.43
ततो विद्युत्प्रभो नाम ऋषिराह महातपाः ।
आदित्यतेजसा तस्य तुल्यं रूपं प्रकाशते ॥ १३.१८८.४३ ॥
तेव्हा विद्युत्प्रभ नावाचे महातपस्वी ऋषी म्हणाले. त्यांचे रूप सूर्याच्या तेजासारखे प्रकाशत होते.
13.188.44
स च धर्मरहस्यानि श्रुत्वा शक्रमथाब्रवीत् ॥ १३.१८८.४४ ॥
त्यांनी धर्माची रहस्ये ऐकून शक्राला म्हटले.
13.188.45
तिर्यग्योनिगतान्सत्वान्मर्त्या हिंसन्ति मोहिताः ।
कीटान्पिपीलिकान्सर्पान्मेषान्समृगपक्षिणः।
किल्बिषं सुबहु प्राप्ताः किंस्विदेषां प्रतिक्रिया ॥ १३.१८८.४५ ॥
मोहित झालेले मानव तिर्यग्योनीतील प्राण्यांची — कीटक, मुंग्या, साप, मेंढ्या, हरणे व पक्षी — हिंसा करतात. यामुळे मोठे पाप लागलेल्यांचे प्रायश्चित्त काय?
13.188.46
ततो देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः ।
पितरश्च महाभागाः पूजयन्ति स्म तं मुनिम् ॥ १३.१८८.४६ ॥
तेव्हा सर्व देवगण, तपोधन ऋषी आणि महाभाग पितर त्या मुनींची पूजा करू लागले.
13.188.47
कुरुक्षेत्रं गयां गङ्गां प्रभासं पुष्कराणि च ।
एतानि मनसा ध्यात्वा अवगाहेत्ततो जलम्।
तथा मुच्यति पापेनि राहुणा चन्द्रमा यथा ॥ १३.१८८.४७ ॥
कुरुक्षेत्र, गया, गंगा, प्रभास आणि पुष्करे यांचे मनात ध्यान करून मग पाण्यात स्नान करावे. अशा प्रकारे राहूपासून चंद्र मुक्त होतो तसा तो पापापासून मुक्त होतो.
13.188.48
त्र्यहं स्नातः स भवति निराहारश्च वर्तते ।
स्पृशते यो गवां पृष्ठं वालधिं च नमस्यति ॥ १३.१८८.४८ ॥
जो तीन दिवस स्नान करून निराहारी राहतो, आणि जो गायीच्या पाठीला स्पर्श करतो व तिच्या शेपटीला नमस्कार करतो.
13.188.49
ततो विद्युत्प्रभो वाक्यमभ्यभाषत वासवम् ।
अयं सूक्ष्मतरो धर्मस्तं निबोध शतक्रतो ॥ १३.१८८.४९ ॥
नंतर विद्युत्प्रभ वासवाला म्हणाला: हा धर्म अधिक सूक्ष्म आहे; हे शतक्रतो, तो समजून घे.
13.188.50
घृष्टो वटकषायेणि अनुलिप्तः प्रियङ्गुणा ।
क्षीरेण षष्टिकान्भुक्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १३.१८८.५० ॥
वडाच्या कषायाने घासून, प्रियंगूचा लेप लावून, दुधासह षष्टिक तांदूळ खाल्ल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो.
13.188.51
श्रूयतां चापरं गुह्यं रहस्यमृषिचिन्तितम् ।
श्रुतं मे भाषमाणस्य स्थाणोः स्थाने बृहस्पतेः।
रुद्रेण सह देवेश तन्निबोध शचीपते ॥ १३.१८८.५१ ॥
ऋषींनी विचारलेले आणखी एक गुह्य रहस्य ऐक. स्थाणूच्या (शिवाच्या) जागी बृहस्पती बोलत असताना रुद्रासह मी जे ऐकले ते समज, हे देवेशा, हे शचीपती.
13.188.52
पर्वतारोहणं कृत्वा एकपादो विभावसुम् ।
निरीक्षेत निराहार ऊर्ध्वबाहुः कृताञ्जलिः।
तपसा महता युक्त उपवासफलं लभेत् ॥ १३.१८८.५२ ॥
पर्वतावर चढून, एका पायावर उभा राहून, अग्नीकडे पाहावे; निराहार राहून, बाहू वर करून, हात जोडून; महान तपाने युक्त झालेला उपवासाचे फल मिळवतो.
13.188.53
रश्मिभिस्तापितोऽर्कस्य सर्वपापमपोहति ।
ग्रीष्मकालेऽथवा शीते एवं पापमपोहति ॥ १३.१८८.५३ ॥
सूर्याच्या किरणांनी तापलेला मनुष्य सर्व पापे दूर करतो; ग्रीष्मकाळी किंवा हिवाळ्यात अशा प्रकारे पाप दूर होते.
13.188.54
ततः पापात्प्रमुक्तस्य द्युतिर्भवति शाश्वती ।
तेजसा सूर्यवद्दीप्तो भ्राजते सोमवत्पनः
मध्ये त्रिदशवर्गस्य देवराजः शतक्रतुः। ॥ १३.१८८.५४ ॥
नंतर पापातून मुक्त झालेल्या मनुष्याला शाश्वत तेज प्राप्त होते; सूर्यासारख्या तेजाने प्रकाशतो आणि चंद्रासारखा चमकतो; देववृंदाच्या मध्यभागी देवराज शतक्रतूसारखा होतो.
13.188.55
उवाच मधुरं वाक्यं बृहस्पतिमनुत्तमम् ॥ १३.१८८.५५ ॥
त्याने श्रेष्ठ बृहस्पतींना मधुर वचन सांगितले.
13.188.56
धर्मगुह्यं तु भगवन्मानुषाणां सुखावहम् ।
सरहस्याश्च ये दोषास्तान्यथावदुदीरथ ॥ १३.१८८.५६ ॥
हे भगवन्, मानवांना सुख देणारे धर्माचे गुह्य आणि त्यातील रहस्यासह असलेले दोष यथावत सांगा.
13.188.57
प्रतिमेहन्ति ये सूर्यमनिलं द्विषते च ये ।
हव्यवाहे प्रदीप्ते च समिधं ये न जुह्वति ॥ १३.१८८.५७ ॥
जे सूर्याकडे तोंड करून लघवी करतात, जे वायूचा द्वेष करतात, आणि जे प्रज्वलित अग्नीत समिधा अर्पण करत नाहीत—
13.188.58
बालवत्सां च ये धेनुं दुहन्ति क्षीरकारणात् ।
तेषां दोषान्प्रवक्ष्यामि तान्निबोध शचीपते ॥ १३.१८८.५८ ॥
जे वासरू असलेल्या गाईचे दूध दुहण्यासाठी दोहन करतात, त्यांचे दोष मी सांगेन; हे शचीपते, ते समजून घ्या.
13.188.59
भानुमाननिलश्चैव हव्यवाहश्च वासव ।
लोकानां मातरश्चैव गावः सृष्टाः स्वयंभुवा ॥ १३.१८८.५९ ॥
हे वासवा, सूर्य, वायू, हव्यवाहन अग्नी आणि गाई—हे लोकांच्या माता आहेत; स्वयंभूने त्यांना निर्माण केले.
13.188.60
लोकांस्तारयितुं शक्ता मर्त्येष्वेतेषु देवताः ।
सर्वे भवन्तः शृणिवन्तु एकैकं धर्मनिश्चयम् ॥ १३.१८८.६० ॥
मर्त्यांमध्ये या देवता लोकांना तारण्यास समर्थ आहेत; तुम्ही सर्वांनी प्रत्येक धर्मनिश्चय ऐका.
13.188.61
वर्षाणि षडशीतिं तु दुर्वृत्ताः कुलपांसनाः ।
स्त्रियः सर्वाश्च दुर्वृत्ताः प्रतिमेहन्ति या रविम् ॥ १३.१८८.६१ ॥
शाऐंशी वर्षे ते दुराचारी, कुलाला कलंक लावणारे पुरुष आणि सूर्यासमोर लघवी करणाऱ्या सर्व दुराचारी स्त्रिया (फळ भोगतील).
13.188.62
अनिलद्वेषिणः शक्र गर्भस्था च्यवते प्रजा ।
हव्यवाहस्य दीप्तस्य समिधं ये न जुह्वति।
अग्निकार्येषु वै तेषां हव्यं नाश्नाति पावकः ॥ १३.१८८.६२ ॥
हे शक्रा, वायूचे द्वेष करणाऱ्यांची गर्भस्थ प्रजा गळून पडते. पेटत्या अग्नीत जे समिधा टाकत नाहीत, त्यांच्या अग्निकार्यात पावक त्यांची हव्य आहुती स्वीकारत नाही.
13.188.63
क्षीरं तु बालवत्सानां ये पिबन्तीह मानवाः ।
न तेषां क्षीरपाः केचिज्जायन्ते कुलवर्धनाः ॥ १३.१८८.६३ ॥
जे मानव इथे लहान वासरांचे दूध पितात, त्यांना कुलवर्धक दूध पिणारे कोणतेही अपत्य जन्मत नाही.
13.188.64
प्रजाक्षयेण युज्यन्ते कुलवंशक्षयेण च ।
एवमेतत्पुरा दृष्टं कुलवृद्धैर्द्विजातिभिः ॥ १३.१८८.६४ ॥
संततीच्या नाशाने आणि कुलवंशाच्या नाशाने ते जोडले जातात. पूर्वी कुलवृद्ध द्विजांनी हे असेच पाहिले होते.
13.188.65
तस्माद्वर्ज्यानि वर्ज्यानि कार्यं कार्यं च नित्यशः ।
भूतिकामेनि मर्त्येन सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ १३.१८८.६५ ॥
म्हणून जे वर्ज्य आहे ते सदैव वर्ज्य करावे, जे कर्तव्य आहे ते सदैव करावे. वैभव इच्छिणाऱ्या मानवासाठी हेच सत्य आहे, मी तुला हे सांगतो.
13.188.66
ततः सर्वा महाभाग देवताः समरुद्गणाः ।
ऋषयश्च महाभागाः पृच्छन्ति स्म पितॄंस्ततः ॥ १३.१८८.६६ ॥
तेव्हा, हे महाभागा, मरुद्गणांसह सर्व देवता आणि महाभाग ऋषींनी पितरांना विचारले.
13.188.67
पितरः केन तुष्यन्ति मर्त्यानामल्पचेतसाम् ।
अक्षयं च कथं दानं भवेच्चैवौर्ध्वदेहिकम् ॥ १३.१८८.६७ ॥
अल्पबुद्धी मनुष्यांकडून पितर कशाने संतुष्ट होतात? और्ध्वदैहिक दान अक्षय कसे होते?
13.188.68
आनृण्यं वा कथं मर्त्या गच्छेयुः केन कर्मणा ।
एतदिच्छामहे श्रोतुं परं कौतूहलं हि नः ॥ १३.१८८.६८ ॥
मनुष्य कोणत्या कर्माने आणि कसे ऋणमुक्त होतील? हे ऐकण्याची आमची इच्छा आहे, कारण आम्हाला मोठे कुतूहल आहे.
13.188.69
न्यायतो वै महाभागाः संशयः समुदाहृतः ।
श्रूयतां येन तुष्यामो मर्त्यानां साधुकर्मणाम् ॥ १३.१८८.६९ ॥
हे महाभाग्यवानांनो, न्यायाने हा संशय उपस्थित केला आहे. सत्कर्म करणाऱ्या मनुष्यांकडून आम्ही कशाने संतुष्ट होतो ते ऐका.
13.188.70
नीलषण्डप्रमोक्षेण अणावास्यां तिलोदकैः ।
वर्षासु दीपकैश्चैव पितॄणामनृणो भवेत् ॥ १३.१८८.७० ॥
नीलवृषभ सोडल्याने, अमावास्येला तीळ व उदकाने, आणि पावसाळ्यात दिव्यांनी—अशा प्रकारे पितरांच्या ऋणातून मुक्त होतो.
13.188.71
अक्षयं निर्व्यलीकं च दानमेतन्महाफलम् ।
अस्माकं परितोषश्च अक्षयः परिकीर्त्यते ॥ १३.१८८.७१ ॥
हे दान अक्षय, निष्कपट आणि महाफल देणारे आहे. आमचे समाधानही अक्षय असल्याचे सांगितले जाते.
13.188.72
श्रद्धधानाश्च ये मर्त्या आहरिष्यन्ति सन्ततिम् ।
दुर्गात्ते तारयिष्यन्ति नरकात्प्रपितामहान् ॥ १३.१८८.७२ ॥
श्रद्धावान मनुष्य जे संतती आणतील, ते दुर्गम मार्गातून आणि नरकातून आपल्या प्रपितामहांना तारतील.
13.188.73
पितॄणां भाषितं श्रुत्वा हृष्टरोमा तपोधनः ।
वृद्धगार्ग्यो महातेजास्तानेवं वाक्यमब्रवीत् ॥ १३.१८८.७३ ॥
पितरांचे बोलणे ऐकून तपोधन, महातेजस्वी वृद्ध गार्ग्य रोमांचित झाला आणि त्यांना असे म्हणाला.
13.188.74
के गुणा नीलषण्डस्य प्रमुक्तस्य तपोधनाः ।
वर्षासु दीपदानेन तथैव च तिलोदकैः ॥ १३.१८८.७४ ॥
हे तपोधनांनो, सोडलेल्या नीलषंड वृषभाचे गुण कोणते? पावसाळ्यात दीपदान आणि तिलोदकाने काय फळ मिळते?
13.188.75
नीलषण्डस्य लाङ्गूलं तोयमभ्युद्दरेद्यदि ।
षष्टिं वर्षसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः ॥ १३.१८८.७५ ॥
नीलषंड वृषभाची शेपटी पाणी उडवी, तर त्यामुळे पितर साठ हजार वर्षे तृप्त होतात.
13.188.76
यस्तु शृङ्गगतं पङ्क्तं कूलादुद्धृत्य तिष्ठति ।
पितरस्तेन गच्छन्ति सोमलोकमसंशयम् ॥ १३.१८८.७६ ॥
जो शिंगावरील पंक्ती काठावरून उचलून उभा राहतो, त्याच्या योगे पितर निःसंशय सोमलोकाला जातात.
13.188.77
वर्षासु दीपदानेन शशीवच्छोभते नरः ।
तमोरूपं न तस्यास्ति दीपकं यः प्रयच्छति ॥ १३.१८८.७७ ॥
पावसाळ्यात दीपदानामुळे माणूस चंद्रासारखा शोभतो; जो दिवा देतो त्याला अंधाराचे रूप नसते.
13.188.78
अमावास्यां तु ये मर्त्याः प्रयच्छन्ति तिलोदकम् ।
पात्रमौदुम्बरं गृह्य मधुमिश्रं तपोधन।
कृतं भवति तैः श्राद्धं सरहस्यं यथार्थवत् ॥ १३.१८८.७८ ॥
अमावास्येला जे मानव उंबराच्या पात्रात मधमिश्रित तिलोदक देतात, हे तपोधना, त्यांनी रहस्यासह यथार्थ श्राद्ध केले असे होते.
13.188.79
हृष्टपुष्टमनास्तेषां प्रजा भवति नित्यदा ।
कुलवंशस्य वृद्धिस्तु पिण्डदस्य फलं भवेत्।
श्रद्दधानस्तु यः कुर्यात्पितॄणामनृणो भवेत् ॥ १३.१८८.७९ ॥
त्यांची संतती सदैव आनंदी व सुदृढ मनाची असते. कुलवंशाची वृद्धी हेच पिंडदात्याचे फल होय. श्रद्धेने करणारा पितृऋणातून मुक्त होतो.
13.188.80
एवमेव समुद्दिष्टः श्राद्धकालक्रमस्तथा ।
विधिः पात्रं फलं चैव यथावदनुकीर्तितम् ॥ १३.१८८.८० ॥
याचप्रमाणे श्राद्धाचा कालक्रमही सांगितला गेला. विधी, पात्र व फल यथायोग्य वर्णिले आहेत.