महाभारत · अध्याय 13.193
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.193.1
ततस्त्वृषिगणाः सर्वे पितरश्च सदेवताः ।
अरुन्धतीं तपोवृद्धामपृच्छन्त समाहिताः ॥ १३.१९३.१ ॥
तेव्हा सर्व ऋषिगण, पितर आणि देवता एकाग्रचित्ताने तपोवृद्ध अरुंधतीला विचारू लागले.
13.193.2
समानशीलां वीर्येण वसिष्ठस्य महात्मनः ।
त्वत्तो धर्मरहस्यानि श्रोतुमिच्छामहे वयम्।
यत्ते गुह्यतमं भद्रे तत्प्रभाषितुमर्हसि ॥ १३.१९३.२ ॥
महात्मा वसिष्ठांच्या शीलात व सामर्थ्यात समान असलेली हे कल्याणी, तुझ्याकडून धर्माची रहस्ये ऐकण्याची आमची इच्छा आहे. तुझे जे अत्यंत गुह्य आहे ते सांगावे.
13.193.3
तपोवृद्धिर्मया प्राप्ता भवतां स्मरणेन वै ।
भवतां च प्रसादेन धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १३.१९३.३ ॥
तुमच्या स्मरणानेच मला तपाची वृद्धी प्राप्त झाली. तुमच्या कृपेने मी शाश्वत धर्म सांगेन.
13.193.4
सगुह्यान्सरहस्यांश्च ताञ्शृणुद्वमशेषतः ।
श्रद्दधाने प्रयोक्तव्या यस्य शुद्धं तथा मनः ॥ १३.१९३.४ ॥
गुह्य व रहस्यांसह ते सर्व तुम्ही पूर्णपणे ऐका. ज्याची श्रद्धा आहे आणि मन शुद्ध आहे, त्यालाच हे सांगावे.
13.193.5
अश्रद्दधानो मानी च ब्रह्महा गुरुतल्पग ।
असम्भाष्या हि चत्वारो नैषां धर्मं प्रकाशयेत् ॥ १३.१९३.५ ॥
श्रद्धाहीन, गर्विष्ठ, ब्राह्मणहत्या करणारा आणि गुरुपत्नीगामी — हे चौघे संभाषणास योग्य नाहीत. त्यांच्यापुढे धर्म प्रकट करू नये.
13.193.6
अहन्यहनि यो दद्यात्कपिलां द्वादशीः समाः ।
मासिमासि च सत्रेण यो यजेत सदा नरः ॥ १३.१९३.६ ॥
जो मनुष्य दररोज बारा वर्षे कपिला गायींचे दान करतो, आणि जो मनुष्य दर महिन्याला सत्र यज्ञ करतो —
13.193.7
गवां शतसहस्रं च यो दद्याज्ज्येष्ठपुष्करे ।
न तद्धर्मफलं तुल्यमतिथिर्यस्य तुष्यति ॥ १३.१९३.७ ॥
ज्येष्ठपुष्करात जो शंभर हजार गायी दान करतो, त्याचे धर्मफल ज्याच्यामुळे अतिथी संतुष्ट होतो त्याच्या फलाइतके नाही.
13.193.8
श्रूयतां चापरो धर्मो मनुष्याणां सुखावहः ।
श्रद्दधानेन कर्तव्यः सरहस्यो महाफलः ॥ १३.१९३.८ ॥
आता मनुष्यांना सुख देणारा दुसरा धर्म ऐका. श्रद्धावानाने हा रहस्यासह करावा; याचे फळ महान आहे.
13.193.9
कल्यमुत्थाय गोमध्ये गृह्य दर्भान्सहोदकान् ।
निषिञ्चेत गवां शृङ्गे मस्तकेन च तज्जलम्।
प्रतीच्छेत निराहारस्तस्यि धर्मफलं शृणु ॥ १३.१९३.९ ॥
पहाटे उठून गायींच्या मध्ये पाण्यासह दर्भ घेऊन गायीच्या शिंगावर पाणी शिंपडावे आणि ते पाणी मस्तकाने घ्यावे; निराहारी राहून. त्याचे धर्मफळ ऐका.
13.193.10
श्रूयन्ते यानि तीर्थानि त्रिषु लोकेषु कानिचित् ।
सिद्धचारणजुष्टानि सेवितानि महर्षिभिः।
अभिषेकः समस्तेषां गवां शृङ्गोदकस्य च ॥ १३.१९३.१० ॥
त्रिलोकांत जी जी तीर्थे ऐकिली जातात, जी सिद्ध-चारणांनी सेविलेली आणि महर्षींनी आश्रय घेतलेली आहेत, त्या सर्वांमध्ये स्नानाप्रमाणेच गायीच्या शिंगाच्या पाण्याचा अभिषेकही आहे.
13.193.11
साधुसाध्विति चोद्दिष्टं दैवतैः पितृभिस्तथा ।
भूतैश्चैव सुसंहृष्टैः पूजिता साऽप्यरुन्धती ॥ १३.१९३.११ ॥
'साधु साधु' असे देव, पितर आणि अत्यंत आनंदित भूतांनी म्हटले; ती अरुंधतीही पूजित झाली.
13.193.12
अहो धर्मो महाभागे सरहस्य उदाहृतः ।
वरं ददामि ते धन्ये तपस्ते वर्दतां सदा ॥ १३.१९३.१२ ॥
अहो! हे महाभागे, रहस्यासह धर्म सांगितला गेला. हे धन्ये, मी तुला वर देतो; तुझे तप सदैव वाढो.
13.193.13
रमणीया कथा दिव्या युष्मत्तो या मया श्रुता ।
श्रूयतां चित्रगुप्तस्य भाषितं मम च प्रियम् ॥ १३.१९३.१३ ॥
तुमच्याकडून मी ऐकलेली रमणीय आणि दिव्य कथा; आता चित्रगुप्ताने सांगितलेले माझे प्रिय वचनही ऐका.
13.193.14
रहस्यं धर्मसंयुक्तं शक्यं श्रोतुं महर्षिभिः ।
श्रद्दधानेन मर्त्येन आत्मनो हितमिच्छाता ॥ १३.१९३.१४ ॥
धर्माने युक्त असे हे रहस्य महर्षींनाच ऐकण्यास योग्य आहे; आपल्या हिताची इच्छा करणारा श्रद्धावान मानवही ते ऐकू शकतो.
13.193.15
न हि पुण्यं तथा पापं कृतं किञ्चिद्विनश्यति ।
पर्वकाले च यत्किंचिदादित्यं चाधितिष्ठति ॥ १३.१९३.१५ ॥
केलेले पुण्य किंवा पाप काहीही खरोखर नष्ट होत नाही; पर्वकाळी जे काही घडते, त्यावर सूर्य अधिष्ठान करतो.
13.193.16
प्रेतलोकं गते मर्त्ये तत्तत्सर्वं विभावसुः ।
प्रतिजानाति पुण्यात्मा तच्चि तत्रोपयुज्यते ॥ १३.१९३.१६ ॥
मर्त्य प्रेतलोकाला गेल्यावर, पुण्यात्मा विभावसु (अग्नी) ते सर्व ओळखतो; आणि ते तेथे उपयोगात आणले जाते.
13.193.17
किञ्चिद्धर्म प्रवक्ष्यामि चित्रगुप्तमतं शुभम् ।
पानीयं चैव दीपं च दातव्यं सततं तथा ॥ १३.१९३.१७ ॥
आता चित्रगुप्ताच्या शुभ मतानुसार काही धर्म सांगतो: पाणी आणि दीप नेहमी असेच दान करावेत.
13.193.18
उपानहौ च च्छत्रं च कपिला च यथातथम् ।
पुष्करे कपिला देया ब्राह्मणे वेदपारगे ॥ १३.१९३.१८ ॥
पादुका आणि छत्र, तसेच कपिला गाय यथाविधी दान करावी; पुष्करमध्ये वेदपारग ब्राह्मणाला कपिला गाय द्यावी.
13.193.19
अग्निहोत्रं च यत्नेन सर्वशः प्रतिपालयेत् ।
अयं चैवापरो धर्मश्चित्रगुप्तेन भाषितः ॥ १३.१९३.१९ ॥
अग्निहोत्र यत्नपूर्वक सर्व प्रकारे पाळावे. हा चित्रगुप्ताने सांगितलेला आणखी एक धर्म आहे.
13.193.20
फलमस्य पृथक्त्वेन श्रोतुमर्हन्ति सत्तमाः ।
प्रलयं सर्वभूतैस्तु गन्तव्यं कालपर्ययात् ॥ १३.१९३.२० ॥
याचे फळ वेगवेगळे ऐकण्यास तुम्ही योग्य आहात, हे सत्पुरुषहो. पण कालपरिवर्तनाने सर्व भूतांना प्रलय गाठावाच लागतो.
13.193.21
तत्र दुर्गमनुप्राप्ताः क्षुत्तृष्णापरिपीडिताः ।
दह्यमाना विपच्यन्ते न तत्रास्ति पलायनम् ॥ १३.१९३.२१ ॥
तेथे दुर्गम मार्गावर पोहोचलेले, भूक-तहानेने पीडित, जळत यातना भोगतात; तेथे पळून जाण्याचा मार्ग नाही.
13.193.22
अन्धकारं तमो घोरं प्रविशन्त्यल्पबुद्धयः ।
तत्र धर्मं प्रवक्ष्यामि येन दुर्गाणि सन्तरेत् ॥ १३.१९३.२२ ॥
अल्पबुद्धी लोक घोर अंधार आणि तमात प्रवेश करतात. तेथे ज्या धर्माने संकटे पार करता येतात तो मी सांगेन.
13.193.23
अल्पव्ययं महार्थं च प्रेत्य चैव सुखोदयम् ।
पानीयस्य गुणा दिव्याः प्रेतलोके विशेषतः ॥ १३.१९३.२३ ॥
थोड्या खर्चात मोठे फळ आणि मृत्यूनंतर सुखाचा उदय होतो. प्रेतलोकात पाण्याचे दिव्य गुण विशेषत्वाने (फलदायी) आहेत.
13.193.24
तत्र पुण्योदका नाम नदी तेषां विधीयते ।
अक्षयं सलिलं तत्र शीतलं ह्यमृतोपमम् ॥ १३.१९३.२४ ॥
तेथे त्यांच्यासाठी "पुण्योदका" नावाची नदी नेमून दिली आहे. तेथील पाणी अक्षय, शीतल आणि अमृतासारखे आहे.
13.193.25
स तत्र तोयं पिबति पीनीयं यः प्रयच्छति ।
प्रदीपस्य प्रदानेन श्रूयतां गुणविस्तरः ॥ १३.१९३.२५ ॥
जो तेथे दीप दान करतो, तो भरपूर पाणी पितो. दीपदानाचे गुणविस्तार ऐका.
13.193.26
तमोन्धकारं नियतं दीपदो न प्रपश्यति ।
प्रभां चास्य प्रयच्छन्ति सोमभास्करपावकाः।
देवताश्चानुमन्यन्ते विमलाः सर्वतो दिशः ॥ १३.१९३.२६ ॥
दीपदाता निश्चितपणे घोर अंधारात पाहत नाही. चंद्र, सूर्य आणि अग्नी त्याला प्रकाश देतात; देव आणि निर्मल दिशा सर्वत्र त्याला अनुमोदन देतात.
13.193.27
द्योततें च यथाऽऽदित्यः प्रेतलोकगतो नरः ।
तस्माद्दीपः प्रदातव्यः पानीयं च विशेषतः ॥ १३.१९३.२७ ॥
प्रेतलोकाला गेलेला मनुष्य सूर्यासारखा प्रकाशतो. म्हणून दीप दान करावा, विशेषतः पिण्याचे पाणीही द्यावे.
13.193.28
कपिलां ये प्रयच्छन्ति ब्राह्मणे वेदपारगे ।
पुष्करे च विशेषेण श्रूयतां तस्य यत्फलम् ॥ १३.१९३.२८ ॥
वेदपारंगत ब्राह्मणाला जे कपिला गाय देतात, विशेषतः पुष्करात — त्याचे फल ऐका.
13.193.29
गोशतं सवृषं तेन दत्तं भवति शाश्वतम् ।
पापं कर्म च यत्किञ्चिद्ब्रह्महत्यासमं भवेत्।
शोधयेत्कपिला ह्येका प्रदत्तं गोशतं यथा ॥ १३.१९३.२९ ॥
त्याने वृषभासह शंभर गायी दान केल्या असे मानले जाते, जे शाश्वत होतात. ब्रह्महत्येच्या समान जे काही पापकर्म असेल, ते एकटी कपिला गाय शुद्ध करते, जणू शंभर गायी दान केल्या असाव्यात.
13.193.30
तस्मात्तु कपिला देया कौमुद्यां ज्येष्ठपुष्करे ।
न तेषां विषमं किञ्चिन्न दुःखं न च कण्टकाः ॥ १३.१९३.३० ॥
म्हणून कौमुदी (कार्तिक पौर्णिमा) दिवशी ज्येष्ठ पुष्करात कपिला गाय दान करावी. त्यांना कोणतेही संकट, दुःख किंवा काटे नसतात.
13.193.31
उपानहौ च यो दद्यात्पात्रभूते द्विजोत्तमे ।
छत्रदाने सुखां छायां लभते परलोकगः ॥ १३.१९३.३१ ॥
जो योग्य पात्र अशा श्रेष्ठ द्विजाला पादुका आणि छत्र दान करतो, तो परलोकी गेल्यावर सुखद छाया प्राप्त करतो.
13.193.32
न हि दत्तस्य दानस्य नाशोऽस्तीह कदाचन ।
चित्रगुप्तमतं श्रुत्वा हृष्टरोमा विभावसुः ॥ १३.१९३.३२ ॥
इथे दिलेल्या दानाचा कधीही नाश होत नाही. चित्रगुप्ताचे मत ऐकून विभावसु (अग्नी) रोमांचित झाला.
13.193.33
उवाच देवताः सर्वाः पितॄंश्चैव महाद्युतिः ।
श्रुतं हि चित्रगुप्तस्य धर्मगुह्यं महात्मनः ॥ १३.१९३.३३ ॥
महाद्युती (यम) सर्व देवतांना आणि पितरांना म्हणाला: "महात्मा चित्रगुप्ताचे धर्मरहस्य मी ऐकले आहे."
13.193.34
श्रद्दधानाश्च ये मर्त्या ब्राह्मणेषु महात्मसु ।
दानमेतत्प्रयच्छन्ति न तेषां विद्यते भयम् ॥ १३.१९३.३४ ॥
जे श्रद्धावान मानव महात्मा ब्राह्मणांना हे दान देतात, त्यांना कोणतेही भय राहत नाही.
13.193.35
धर्मदोषास्त्विमे पञ्च येषां नास्तीह निष्कृतिः ।
असंभाष्या अनाचारा वर्जनीया नराधमाः ॥ १३.१९३.३५ ॥
हे पाच धर्मदोष आहेत, ज्यांचे येथे प्रायश्चित्त नाही. अनाचारी, अधम मानवांशी बोलू नये; त्यांचा त्याग करावा.
13.193.36
ब्रह्महा चैव गोघ्नश्च परदाररतश्च यः ।
अश्रद्दधानश्च नरः स्त्रियं यश्चोपजीवति ॥ १३.१९३.३६ ॥
ब्राह्मणहत्या करणारा, गोहत्या करणारा, परस्त्रीत रत असणारा, श्रद्धाहीन मानव आणि जो स्त्रीच्या कमाईवर जगतो—
13.193.37
प्रेतलोकगता ह्येते नरके पापकर्मिणः ।
पच्यन्ते वै यथा मीनाः पूयशोणितभोजनाः ॥ १३.१९३.३७ ॥
प्रेतलोकात गेलेले हे पापकर्मी नरकात पू आणि रक्त खाणाऱ्या माशांप्रमाणे शिजवले जातात.
13.193.38
असम्भाष्याः पितॄणां च देवानां चैव पञ्च ते ।
स्नातकानां च विप्राणां ये चान्ये च तपोधनाः ॥ १३.१९३.३८ ॥
पितर, देव, स्नातक, विप्र आणि इतर तपोधन — हे पाच असंभाष्य आहेत, त्यांच्याशी बोलू नये.