महाभारत · अध्याय 13.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.2.1
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
श्रुतं मे महदाख्यानमिदं मतिमतांवर ॥ १३.२.१ ॥
हे पितामह, महाप्राज्ञ, सर्वशास्त्रविशारद! बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ, मी हे महान आख्यान ऐकले आहे.
13.2.2
भूयस्तु श्रोतुमिच्छामि धर्मार्थसहितं नृप ।
कथ्यमानं त्वया किञ्चित्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.२.२ ॥
हे राजा, आपण सांगितलेले धर्म आणि अर्थासह असलेले ते काही पुन्हा ऐकण्याची माझी इच्छा आहे; ते मला समजावून सांगावे.
13.2.3
केन मृत्युर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः ।
इत्येतद्धर्ममाचक्ष्व तत्त्वेनापि च पार्थिव ॥ १३.२.३ ॥
कोणत्या गृहस्थाने धर्माचा आश्रय घेऊन मृत्यूवर विजय मिळवला? हे पृथ्वीपते, हा धर्म यथार्थपणे सांगा.
13.2.4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यथा मृत्यर्गृहस्थेन धर्ममाश्रित्य निर्जितः ॥ १३.२.४ ॥
या विषयात लोक हा प्राचीन इतिहास उदाहरण म्हणून देतात, की एका गृहस्थाने धर्माचा आश्रय घेऊन मृत्यूला कसे जिंकले.
13.2.5
मनोः प्रजापते राजन्निक्ष्वाकुरभवत्सुतः ।
तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः ॥ १३.२.५ ॥
हे राजा, मनू प्रजापतीच्या वंशात इक्ष्वाकू पुत्र म्हणून जन्मला; त्या सूर्यासारख्या तेजस्वी राजाला शंभर पुत्र झाले.
13.2.6
दशमस्तस्य पुत्रस्तु दशाश्वो नाम भारत ।
माहिष्मत्यामभूद्राजा धर्मात्मा सत्यविक्रमः ॥ १३.२.६ ॥
हे भारता, त्याचा दहावा पुत्र दशाश्व नावाचा होता; धर्मात्मा आणि सत्यपराक्रमी असा तो राजा माहिष्मतीमध्ये झाला.
13.2.7
दशाश्वस्य सुतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकः ।
सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः ॥ १३.२.७ ॥
दशाश्वाचा पुत्र हा अत्यंत धार्मिक राजा होता; त्याचे मन नेहमी सत्य, तप आणि दान यांत रमलेले असे.
13.2.8
मदिराश्व इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः ।
धनुर्वेदे च वेदे च निरतो योऽभवत्सदा ॥ १३.२.८ ॥
मदिराश्व नावाने प्रसिद्ध असलेला तो पृथ्वीपती नेहमी धनुर्वेद आणि वेद यांत निरत असे.
13.2.9
मदिराश्वस्य पुत्रस्तु द्युतिमान्नाम पार्थिवः ।
महाभागो महातेजा महासत्वो महाबलः ॥ १३.२.९ ॥
मदिराश्वाचा पुत्र द्युतिमान नावाचा राजा होता; तो महाभाग्यवान, महातेजस्वी, महासत्त्वशाली आणि महाबलवान होता.
13.2.10
पुत्रो द्युतिमतस्त्वासीद्राजा परमधार्मिकः ।
सर्वलोकेषु विख्यातः सुवीरो नाम नामतः।
धर्मात्मा कोशवांश्चापि देवराज इवापरः ॥ १३.२.१० ॥
द्युतिमानाचा पुत्र सुवीर नावाचा परम धार्मिक राजा होता; तो सर्व लोकांत प्रसिद्ध, धर्मात्मा, कोशसंपन्न होता आणि जणू दुसरा देवराज इंद्रच होता.
13.2.11
सुवीरस्य तु पुत्रोऽभूत्सर्वसङ्ग्रामदुर्जयः ।
दुर्जयो नाम विख्यातः सर्वशस्त्रभृतांवर ॥ १३.२.११ ॥
सुवीराचा पुत्र दुर्जय होता; तो सर्व संग्रामांत अजेय होता; दुर्जय नावाने प्रसिद्ध तो सर्व शस्त्रधारकांत श्रेष्ठ होता.
13.2.12
दुर्जयस्येन्द्रवपुषः पुत्रोऽग्निसदृशद्युतिः ।
दुर्योधनो नाम महान्राजा राजर्षिसत्तमः ॥ १३.२.१२ ॥
इंद्रासारख्या देहाच्या दुर्जयाचा पुत्र अग्नीसारख्या तेजाचा दुर्योधन नावाचा महान राजा होता; तो राजर्षींत श्रेष्ठ होता.
13.2.13
तस्येन्द्रसमवीर्यस्य सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
विषये वासवस्तस्य सम्यगेव प्रवर्षति ॥ १३.२.१३ ॥
इंद्राप्रमाणे पराक्रम असलेल्या, युद्धांत कधीही माघार न घेणाऱ्या त्याच्या राज्यात वासव (इंद्र) उत्तम प्रकारे पाऊस पाडत असे.
13.2.14
रत्नैर्धनैश्च पशुभिः सस्यैश्चापि पृथग्विधैः ।
नगरं विषयश्चास्य प्रतिपूर्णस्तदाऽभवत् ॥ १३.२.१४ ॥
रत्ने, धन, पशू आणि विविध प्रकारच्या पिकांनी तेव्हा त्याचे नगर व राज्य परिपूर्ण झाले होते.
13.2.15
न तस्य विषये चाभूत्कृपणो नापि दुर्गतः ।
व्याधितो वा कृशो वाऽपरि तस्मिन्नाभून्नरः क्वचित् ॥ १३.२.१५ ॥
त्याच्या राज्यात कृपण, दुर्गत, रोगी किंवा कृश असा कोणीही नव्हता; त्या राज्यात कुठेही असा माणूस नव्हता.
13.2.16
सुदक्षिणो मधुरवागनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
धर्मात्मा चानृशंसश्च विक्रान्तोऽथाविकत्थनः ॥ १३.२.१६ ॥
तो उदार दक्षिणा देणारा, मधुरभाषी, मत्सरहीन, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, धर्मात्मा, दयाळू, पराक्रमी आणि आत्मस्तुती न करणारा होता.
13.2.17
यज्वा च दान्तो मेधावी ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः ।
न चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १३.२.१७ ॥
तो यज्ञ करणारा, संयमी, बुद्धिमान, ब्राह्मणांचा सन्मान करणारा, सत्यप्रतिज्ञ, कोणाचाही अवमान न करणारा, दाता आणि वेद-वेदांगांत पारंगत होता.
13.2.18
तं नर्मदा देवनदी पुण्या शीतजला शिवा ।
चकमे पुरुषव्याघ्रं स्वेन भावेन भारत ॥ १३.२.१८ ॥
हे भारता! पवित्र, थंड पाण्याची, कल्याणकारी देवनदी नर्मदा आपल्याच भावनेने त्या पुरुषव्याघ्राला (श्रेष्ठ पुरुषाला) इच्छिती झाली.
13.2.19
तस्यां जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलोचना ।
नाम्ना सुदर्शना राजन्रूपेण च सुदर्शना ॥ १३.२.१९ ॥
तेव्हा त्या नदीत कमलनयना एक कन्या जन्मली; राजा, तिचे नाव सुदर्शना होते आणि रूपानेही ती सुदर्शनाच होती.
13.2.20
तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर ।
दुर्योधनसुता यादृगभवद्वरवर्णिनी ॥ १३.२.२० ॥
हे युधिष्ठिरा, अशा रूपाची स्त्री पूर्वी स्त्रियांमध्ये नव्हती; दुर्योधनाची ती सुंदरवर्णी कन्या जशी होती तशी.
13.2.21
तामग्निश्चकमे साक्षाद्राजकन्यां सुदर्शनाम् ।
स्वरूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युति ॥ १३.२.२१ ॥
अग्नीने साक्षात त्या राजकन्या सुदर्शनेची इच्छा केली; आपले रूप तेजस्वी करून, शरद ऋतूतील सूर्यासारख्या कांतीने.
13.2.22
सा चाग्निशरणे राज्ञः शुश्रूषाकृतनिश्चया ।
नियुक्ता पितृसन्देशादारिराधयिषुः शिखिम् ॥ १३.२.२२ ॥
ती राजाच्या अग्निशरणात सेवेचा निश्चय करून, पित्याच्या संदेशाने नियुक्त होऊन, अग्नीला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने राहिली.
13.2.23
तस्या मनोहरं रूपं दृष्ट्वा देवो हुताशनः ।
मन्मथेन समादिष्टः पत्नीत्वे यतते मिथः ॥ १३.२.२३ ॥
तिचे मनोहर रूप पाहून देव हुताशन मन्मथाने प्रेरित होऊन, पत्नीत्वासाठी प्रयत्न करू लागला.
13.2.24
भज मामनवद्याङ्गि कामात्कमललोचने ।
रम्भोरु मृगशावाक्षि पूर्णचन्द्रनिभानने ॥ १३.२.२४ ॥
हे निर्दोष अंगांच्या, कमलनयने, केळीच्या खोडासारख्या मांड्यांच्या, हरणाच्या पिल्लासारख्या डोळ्यांच्या, पूर्णचंद्रमुखी, कामनेने मला भज.
13.2.25
भ्रूलताललितं कान्तमनङ्गो बाधते हि माम् ॥ १३.२.२५ ॥
भुवयांच्या वेलीसारखी लीलामय हे प्रिये, मदन खरोखरच मला छळत आहे.
13.2.26
ललाटं चन्द्ररेखाभं शिरोरुहविभूषितम् ।
दृष्ट्वा ते पत्रलेखान्तमनङ्गो बाधते भृशम् ॥ १३.२.२६ ॥
चंद्ररेखेसारखे तुझे कपाळ, केशांनी शोभिवंत, पत्ररेखेपर्यंत पसरलेले पाहून मदन मला फार छळत आहे.
13.2.27
बालातपेन तुलितं सस्वेदपुलकोद्गमम् ।
बिम्बाधरोष्ठवदनं विबुद्धमिव पङ्कजम्।
अतीव चारुविभ्रान्तं मदमावहते मम ॥ १३.२.२७ ॥
प्रभात सूर्याशी तुलना केलेले, घाम आणि रोमांचांनी युक्त, बिंबफळासारख्या ओठांचे मुख, उमललेल्या कमळासारखे, अत्यंत सुंदर आणि विभ्रांत — ते माझ्यात मद निर्माण करते.
13.2.28
दन्तप्रकाशनियता वाणी तव सुरक्षिता ।
ताम्रपल्लवसंकाशा जिह्वेयं मे मनोहरा ॥ १३.२.२८ ॥
दातांच्या प्रकाशाने संयमित तुझी वाणी सुरक्षित आहे; तांबड्या कोवळ्या पानासारखी ही जीभ माझे मन हरण करते.
13.2.29
समाः स्निग्धाः सुजाताश्च सहिताश्च द्विजास्तव ।
द्विजप्रिये प्रसीदस्व भज मां सुभगा ह्यसि ॥ १३.२.२९ ॥
तुझे दात समान, गुळगुळीत, सुडौल आणि एकमेकांजवळ मांडलेले आहेत. हे द्विजप्रिये, प्रसन्न हो, माझ्याजवळ ये; तू खरोखर सौभाग्यवती आहेस.
13.2.30
मनोज्ञं सुकृतापाङ्गं मुखं तव मनोहरम् ।
स्तनौ ते संहतौ भीरु हाराभरणभूषितौ ॥ १३.२.३० ॥
तुझे मुख मनोहर आहे, डोळ्यांचे कोपरे सुरेख घडलेले आहेत; हे भीरू, तुझी स्तने हार आणि अलंकारांनी शोभून एकमेकांजवळ आहेत.
13.2.31
पक्वबिल्वप्रतीकाशौ कर्कशौ सङ्गमक्षमौ ।
गम्भीरनाभिसुभगे भज मां वरवर्णिनि ॥ १३.२.३१ ॥
पिकलेल्या बेलफळांसारखे, कठीण, मीलनास योग्य, खोल नाभीने सुंदर, हे श्रेष्ठ वर्णाच्या स्त्रिये, मला स्वीकार कर.
13.2.32
सैवमुक्ता विरहिते पावकेन महात्मना ।
ईषदाकम्पहृदया व्रीडिता वाक्यमब्रवीत् ॥ १३.२.३२ ॥
महात्मा अग्नीने असे सांगितल्यावर, किंचित कंपित हृदयाने लज्जित होऊन ती हे वचन बोलली.
13.2.33
नलु नाम कुलीनानां कन्यकानां विशेषतः ।
माता पिता प्रभवतः प्रदाने बान्धवाश्च ये ॥ १३.२.३३ ॥
कुलीन कन्यांच्या बाबतीत, विशेषतः, आई, वडील आणि दान देण्याचा अधिकार असलेले नातेवाईक हेच निर्णय घेणारे असतात.
13.2.34
पाणिग्रहणमन्त्रैश्च हुते चैव विभावसौ ।
सतां मध्ये निविष्टायाः कन्यायाः शरणं पतिः ॥ १३.२.३४ ॥
पाणिग्रहण मंत्रांनी आणि अग्नीत आहुती दिल्यावर, सज्जनांच्या मध्ये बसलेल्या कन्येचा आश्रय पतीच असतो.
13.2.35
साऽहं नात्मवशा देव पितरं वरयस्व मे। ॥ १३.२.३५ ॥
हे देवा, मी स्वतंत्र नाही; माझ्या वडिलांकडे मागणी कर.
13.2.36
अथ नातिचिराद्राजा कालाद्दुर्योधनस्तदा ।
यज्ञसम्भारनिपुणान्मन्त्रीनाहूय चोक्तवान्।
यज्ञं यक्ष्येऽहमिति वै सम्भारान्सम्भ्रियन्तु मे ॥ १३.२.३६ ॥
नंतर थोड्याच वेळात राजा दुर्योधनाने यज्ञसामग्रीत निपुण मंत्र्यांना बोलावून सांगितले, "मी यज्ञ करीन; माझ्यासाठी सामग्री गोळा करा."
13.2.37
ततः समाहिते तस्य यज्ञे ब्राह्मणसत्तमैः ।
विप्ररूपी हुतवहो नृपं कन्यामयाचत ॥ १३.२.३७ ॥
नंतर त्याचा यज्ञ श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी व्यवस्थित केल्यावर, ब्राह्मणरूप धारण केलेल्या हुतवहाने राजाकडे एक कन्या मागितली.
13.2.38
न तु राजा प्रदानाय तस्मै भावमकल्पयत् ।
दरिद्रश्चासवर्णश्च ममायमिति पार्थिवः। ॥ १३.२.३८ ॥
परंतु राजाने त्याला देण्याचा विचार केला नाही; 'हा दरिद्री आहे आणि माझ्या वर्णाचा नाही' असे त्याने मानले.
13.2.39
इति तस्मै न वै कन्यां दित्सां चक्रे नराधिपः ।
अथ दीक्षामुपेतस्य यज्ञे तस्य महात्मनः।
आहितो हवनार्थाय वेद्यामग्निः प्रणश्यत ॥ १३.२.३९ ॥
असे म्हणून राजाने त्याला कन्या देण्याचा निश्चय केला नाही. नंतर दीक्षा घेतलेल्या त्या महात्म्याच्या यज्ञात, होमासाठी वेदीवर स्थापित अग्नी नाहीसा झाला.
13.2.40
ततः स भीतो नृपतिर्भृशं प्रव्यथितेन्द्रियः ।
मन्त्रिणो ब्राह्मणांश्चैव पप्रच्छ किमिदं भवेत्।
यज्ञे समिद्धो भगवान्नष्टो मे हव्यवाहनः ॥ १३.२.४० ॥
तेव्हा तो राजा अत्यंत घाबरला व त्याची इंद्रिये विचलित झाली. त्याने मंत्री व ब्राह्मणांना विचारले, 'हे काय असेल? माझ्या यज्ञात प्रज्वलित झालेला भगवान अग्नी नाहीसा झाला!'
13.2.41
सम्मन्त्रकुशलैस्तैस्तैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
ऋत्विग्भिर्मन्त्रकुशलैर्यज्यतां वा हुताशनः ॥ १३.२.४१ ॥
मंत्रकुशल, वेदपारंगत त्या ब्राह्मणांनी व मंत्रकुशल ऋत्विजांनी हुताशनाचे यजन करावे.
13.2.42
अथ ऋक्सामयजुषां ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
वेदतत्वार्थकुशलैस्ततः सोमपुरस्करैः ॥ १३.२.४२ ॥
नंतर ऋक्, साम, यजुर्वेदांत पारंगत, वेदतत्त्वार्थात कुशल, सोमाला पुरस्कृत करणाऱ्या ब्राह्मणांकडून.
13.2.43
गुह्यैश्च नामभिः सर्वैराहूतो हव्यवाहनः ।
स्वरूपं दीप्तिमत्कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः ॥ १३.२.४३ ॥
गुह्य आणि सर्व नामांनी आवाहन केलेल्या हव्यवाहन (अग्नी) याने आपले रूप तेजस्वी केले; त्याची कांती शरद ऋतूतील सूर्यासारखी होती.
13.2.44
ततो महात्मा तानाह दहनो ब्राह्मणर्षभान् ।
वरयाम्यात्मनोऽर्थाय दुर्योधनसुतामिति ॥ १३.२.४४ ॥
तेव्हा महात्मा दहन (अग्नी) त्या ब्राह्मणश्रेष्ठांना म्हणाला, "मी स्वतःसाठी दुर्योधनाची कन्या वर म्हणून मागतो."
13.2.45
ततस्ते कल्यमुत्थाय तस्मै राज्ञे न्यवेदयन् ।
ब्राह्मणा विस्मिताः सर्वे यदुक्तं चित्रभानुना ॥ १३.२.४५ ॥
मग ते सर्व ब्राह्मण पहाटे उठून आश्चर्यचकित होऊन त्या राजाला चित्रभानू (अग्नी) याने जे सांगितले ते कळवू लागले.
13.2.46
ततः स राजा तच्छ्रुत्वा वचनं ब्रह्मवादिनाम् ।
अवाप्य परमं हर्षं तथेति प्राह बुद्धिमान् ॥ १३.२.४६ ॥
तेव्हा त्या बुद्धिमान राजाने ब्रह्मवादी ब्राह्मणांचे वचन ऐकून परम हर्ष पावून "तसेच होवो" असे म्हटले.
13.2.47
अयाचत च तं शुल्कं भगवन्तं विभावसुम् ।
नित्यं सान्निध्यमिह ते चित्रभानो भवेदिति ॥ १३.२.४७ ॥
आणि त्याने भगवान विभावसूकडे (अग्नी) शुल्क म्हणून मागितले, "हे चित्रभानो, येथे तुझी नित्य सान्निध्य असो."
13.2.48
तमाह भगवानग्निरेवमस्त्विति पार्थिवम् ।
ततः सान्निध्यमद्यापि माहिष्मत्यां विभावसोः
दृष्टं हि सहदेवेन दिशं विजयता च तत्। ॥ १३.२.४८ ॥
भगवान अग्नी त्या राजाला म्हणाला, "तसेच होवो." म्हणून आजही माहिष्मतीमध्ये विभावसूचे ते सान्निध्य दिसते; दिशा जिंकताना सहदेवाने ते पाहिले होते.
13.2.49
ततस्तां समलङ्कृत्य कन्यामहतवाससम् ।
ददौ दुर्योधनो राजा पावकाय महात्मने ॥ १३.२.४९ ॥
नंतर राजा दुर्योधनाने नवीन वस्त्रांनी सजवलेली ती कन्या महात्मा पावक (अग्नी) यांना दिली.
13.2.50
प्रतिजग्राह चाग्निस्तु राजकन्यां सुदर्शनाम् ।
विधिना वेददृष्टेन वसोर्धारामिवाध्वरे ॥ १३.२.५० ॥
अग्नीने राजकन्या सुदर्शनेला वेदविहित विधीने स्वीकारले; ते यज्ञात वसूच्या धारेसारखे होते.
13.2.51
तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा श्रिया ।
अभवत्प्रीतिमानग्निर्गर्भं चास्यां समादधे ॥ १३.२.५१ ॥
तिच्या रूप, शील, कुल, शरीर आणि तेजाने प्रसन्न होऊन अग्नीने तिच्या ठायी गर्भ स्थापित केला.
13.2.52
तस्याः समभवत्पुत्रो नाम्नाऽग्नेयः सुदर्शनः ॥ १३.२.५२ ॥
तिला आग्नेय सुदर्शन नावाचा पुत्र झाला.
13.2.53
सुदर्शनस्तु रूपेण पूर्णेन्दुसदृशोपमः ।
शिशुरेवाध्यगात्सर्वं परं ब्रह्म सनातनम् ॥ १३.२.५३ ॥
सुदर्शन रूपाने पूर्ण चंद्रासारखा होता; बालक असतानाच त्याने सनातन परब्रह्म सर्वच्या सर्व आत्मसात केले.
13.2.54
अथौघवान्नाम नृपो नृगस्यासीत्पितामहः ।
तस्याप्योघवती कन्या पुत्रश्चौघरथोऽभवत् ॥ १३.२.५४ ॥
आता नृगाचे पितामह औघवान नावाचे राजा होते; त्यांना औघवती नावाची कन्या आणि औघरथ नावाचा पुत्र झाला.
13.2.55
तामोघवान्ददौ तस्मै स्वयमोघवतीं सुताम् ।
सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थे देवरूपिणीम् ॥ १३.२.५५ ॥
ओघवानाने स्वतः आपली कन्या ओघवती, देवरूपी, विद्वान सुदर्शनाला पत्नी म्हणून दिली.
13.2.56
स गृहस्थाश्रमरतस्तया सह सुदर्शनः ।
कुरुक्षेत्रेऽवसद्राजन्नोघवत्या समन्वितः ॥ १३.२.५६ ॥
गृहस्थाश्रमात रमलेला सुदर्शन, हे राजा, ओघवतीसह कुरुक्षेत्रात राहिला.
13.2.57
गृहस्थश्चावजेष्यामि मृत्युमित्येव स प्रभो ।
प्रतिज्ञामकरोद्धीमान्दीप्ततेजा विशाम्पते ॥ १३.२.५७ ॥
'गृहस्थ असूनही मी मृत्यूला जिंकेन' अशी प्रतिज्ञा त्या बुद्धिमान, तेजस्वी सुदर्शनाने केली, हे प्रभो.
13.2.58
तामेवौघवतीं राजन्स पावकसुतोऽब्रवीत् ।
अतिथेः प्रतिकूलं ते न कर्तव्यं कथञ्चन ॥ १३.२.५८ ॥
हे राजा, त्या पावकपुत्राने ओघवतीलाच सांगितले: 'अतिथीला प्रतिकूल असे काहीही तू कधीच करू नये.'
13.2.59
येनयेन च तुष्येत नित्यमेव त्वयाऽतिथिः ।
अप्यात्मनः प्रदानेन न ते कार्या विचारणा ॥ १३.२.५९ ॥
ज्या कोणत्याही प्रकारे तुझ्याकडून अतिथी नेहमी संतुष्ट होईल, त्यासाठी स्वतःचेही दान देण्याचा विचार तू करू नये.
13.2.60
एतद्व्रतं मम सदा हृदि सम्परिवर्तते ।
गृहस्थानां च सुश्रोणि नातिथेर्विद्यते परम् ॥ १३.२.६० ॥
हे सुंदर कटी असलेली, हे व्रत माझ्या हृदयात सदैव घोळत असते; गृहस्थांसाठी अतिथीपेक्षा श्रेष्ठ काही नाही.
13.2.61
प्रमाणं यदि वामोरु वचस्ते मम शोभने ।
इदं वचनमव्यग्रा हृदि त्वं धारयेः सदा ॥ १३.२.६१ ॥
हे सुंदर मांड्या असलेली, हे शोभने, जर माझे वचन तुला प्रमाण असेल, तर हे वचन तू नेहमी अविचल मनाने हृदयात धारण कर.
13.2.62
निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तथा सन्निहितेऽनघे ।
नातिथिस्तेऽवमन्तव्यः प्रमाणं यद्यहं तव ॥ १३.२.६२ ॥
हे कल्याणी, हे निष्पाप, मी बाहेर गेल्यावर आणि तू जवळ नसतानाही, तू अतिथीचा अवमान करू नकोस; जर माझे वचन तुला प्रमाण असेल.
13.2.63
तमब्रवीदोघवती तथा मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
न मे त्वद्वचनात्किञ्चिन्न कर्तव्यं कथञ्चन ॥ १३.२.६३ ॥
ओघवती डोक्यावर हात जोडून त्याला असे म्हणाली: तुझ्या वचनामुळे मला काहीही, कोणत्याही प्रकारे करायचे नाही.
13.2.64
जिगीषमाणस्तु गृहे तदा मृत्युः सुदर्शनम् ।
पृष्ठतोऽन्वगमद्राजन्रन्ध्रान्वेषी तदा सदा ॥ १३.२.६४ ॥
हे राजा, तेव्हा मृत्यू सुदर्शनाला जिंकण्याच्या इच्छेने घरात त्याच्या मागोमाग गेला; छिद्र शोधत, तेव्हा आणि नेहमी.
13.2.65
इध्मार्थं तु गते तस्मिन्नग्रिपुत्रे सुदर्शने ।
अतिधिर्ब्राह्मणः श्रीमांस्तामाहौघवतीं तदा ॥ १३.२.६५ ॥
अग्निपुत्र सुदर्शन समिधांसाठी गेल्यावर, एक श्रीमंत ब्राह्मण अतिथी तेव्हा ओघवतीला म्हणाला.
13.2.66
आतिथ्यं कृतमिच्छामि त्वयाऽद्य वरवर्णिनि ।
प्रमाणं यदि धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसम्मतः ॥ १३.२.६६ ॥
हे श्रेष्ठ वर्णाची, आज तुझ्याकडून आतिथ्य मिळावे अशी माझी इच्छा आहे; गृहस्थाश्रमाला संमत असलेला तुझा धर्म प्रमाण असेल तर.
13.2.67
इत्युक्ता तेन विप्रेणि राजपुत्री यशस्विनी ।
विधिना प्रतिजग्राह वेदोक्तेन विशांपते ॥ १३.२.६७ ॥
त्या ब्राह्मणाने असे सांगितल्यावर यशस्विनी राजकन्येने, हे प्रजापते, वेदोक्त विधीनुसार त्याचा स्वीकार केला.
13.2.68
आसनं चैव पाद्यं च तस्मै दत्त्वा द्विजातये ।
प्रोवाचौघवती विप्रं केनार्थः किं ददामि ते ॥ १३.२.६८ ॥
त्या द्विजाला आसन व पाद्य देऊन औघवती त्या ब्राह्मणाला म्हणाली, 'तुमचा हेतू काय आहे? मी तुम्हाला काय देऊ?'
13.2.69
तामब्रवीत्ततो विप्रो राजपुत्रीं सुदर्शनाम् ।
त्वया ममार्थः कल्याणि निर्विशङ्कैतदाचर ॥ १३.२.६९ ॥
तेव्हा त्या ब्राह्मणाने राजकन्या सुदर्शनेला म्हटले, 'हे कल्याणी, तुझ्याकडून माझे एक कार्य आहे; निःशंकपणे हे कर.'
13.2.70
यदि प्रमाणं धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसम्मतः ।
प्रदानेनात्मनो राज्ञि कर्तुमर्हसि मे प्रियम् ॥ १३.२.७० ॥
गृहस्थाश्रमाने मान्य केलेला धर्म जर तुला प्रमाण असेल, तर हे राणी, स्वतःचे दान करून तू माझे प्रिय करावेस.
13.2.71
स तया छन्द्यमानोऽन्यैरीप्सितैर्नृपकन्यया ।
नान्यमात्मप्रदानात्स तस्या वव्रे परं द्विजः ॥ १३.२.७१ ॥
राजकन्येने इतर इष्ट वस्तू देण्याचा आग्रह केला तरीही त्या द्विजाने तिच्या आत्मदानाशिवाय दुसरे काहीही निवडले नाही.
13.2.72
सा तु राजसुता स्मृत्वा भर्तुर्वचनमादितः ।
तथेति लज्जमाना सा तमुवाच द्विजर्षभम् ॥ १३.२.७२ ॥
परंतु त्या राजकन्येने सुरुवातीपासून पतीच्या (पित्याच्या) शब्दांचे स्मरण करून, 'तसेच होवो' असे लाजत त्या द्विजश्रेष्ठाला म्हटले.
13.2.73
ततो विहस्य विप्रर्षिः सा चैवोपविवेश ह ।
संस्मृत्य भर्तुर्वचनं गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणः ॥ १३.२.७३ ॥
तेव्हा तो विप्रर्षी हसून, गृहस्थाश्रमाची इच्छा करणाऱ्या आपल्या पतीचे वचन आठवून तिच्यासह बसला.
13.2.74
अथेध्मान्समुपादाय स पावकिरुपागमत् ।
मृत्युना रौद्रभावेन नित्यं बन्धुरिवान्वितः ॥ १३.२.७४ ॥
मग तो अग्निपुत्र सरपण घेऊन आला; भयंकर स्वभावाच्या मृत्यूसह, सदैव सोबत असलेल्या बांधवाप्रमाणे.
13.2.75
ततस्त्वाश्रममागम्य स पावकसुतस्तदा ।
तां व्याजहारौघवतीं क्वासि यातेति चासकृत् ॥ १३.२.७५ ॥
मग तो अग्निपुत्र आश्रमात येऊन, पुराप्रमाणे उसळणाऱ्या त्या स्त्रीला वारंवार म्हणाला: 'तू कुठे गेली होतीस?'
13.2.76
तस्मै प्रतिवचः सा तु भर्त्रे न प्रददौ तदा ।
कराभ्यां तेन विप्रेण स्पृष्टा भर्तृव्रता सती ॥ १३.२.७६ ॥
तेव्हा तिने पतीला काही उत्तर दिले नाही; त्या ब्राह्मणाने दोन्ही हातांनी तिला स्पर्श केला, पतिव्रता सती स्पर्शिली गेली.
13.2.77
उच्छिष्टाऽस्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुरेव च ।
तूष्णींभूताऽभवत्साध्वी विप्रकोपाच्च शङ्किता ॥ १३.२.७७ ॥
'मी अपवित्र झाले' असे मानून ती लज्जित झाली, पतीमुळेही; ती साध्वी गप्प बसली आणि ब्राह्मणाच्या क्रोधाने भयभीत झाली.
13.2.78
अथ तां किन्विति पुनः प्रोवाच स सुदर्शनः ।
क्व सा साध्वी क्व सायाता गरीय किमतो मम ॥ १३.२.७८ ॥
मग तो सुदर्शन तिला पुन्हा म्हणाला: 'काय झाले? ती साध्वी कुठे आहे? ती कुठून आली? यापेक्षा माझ्यासाठी मोठे काय?'
13.2.79
पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रता ।
कथं न प्रत्युदेत्यद्य स्मयमाना यथापुरम् ॥ १३.२.७९ ॥
ती पतिव्रता, सत्यशील आणि सदैव सरलतेत रमणारी आहे. आज ती पूर्वीप्रमाणे हसत सामोरी का येत नाही?
13.2.80
उटजस्थस्तु तं विप्रः प्रत्युवाच सुदर्शनम् ।
अतिथिं विद्धि सम्प्राप्तं ब्राह्मणं पावके च माम् ॥ १३.२.८० ॥
झोपडीत उभा असलेला तो ब्राह्मण सुदर्शनाला म्हणाला, "आलेल्याला अतिथी समज; ब्राह्मण मी आहे, आणि अग्नीलाही मी ठाऊक आहे."
13.2.81
अनया छन्द्यमानोऽहं भार्यया तव सत्तम ।
तैस्तैरतिथिसत्कारैर्ब्रह्मन्नेषा वृता मया ॥ १३.२.८१ ॥
हे सत्तमा, तुझ्या या पत्नीने अतिथिसत्काराच्या अनेक प्रकारांनी मला आग्रह केला; हे ब्रह्मन्, तिलाच मी वरले आहे.
13.2.82
आत्मप्रदानविधिना मामर्चति शुभानना ।
अनूरूपं यदत्रान्यत्तद्भवान्कर्तुमर्हति ॥ १३.२.८२ ॥
शुभानना आत्मसमर्पणाच्या विधीने माझा सत्कार करते. यास अनुरूप जे इथे आणखी असेल, ते तुम्ही करण्यास योग्य आहात.
13.2.83
कूटमुद्गरहस्तस्तु मृत्युस्तं वै समन्वगात् ।
हीनप्रतिज्ञमत्रैवं वधिष्यामीति चिन्तयन् ॥ १३.२.८३ ॥
हातात कपटी गदा घेऊन मृत्यू त्याच्या मागोमाग आला. "येथे याची प्रतिज्ञा निष्फळ झाली आहे; याला मी ठार मारीन" असा विचार करीत.
13.2.84
सुदर्शनस्तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरा ।
त्यक्तेर्ष्यस्त्यक्तमन्युश्च स्मयमानोऽब्रवीदिदम् ॥ १३.२.८४ ॥
पण सुदर्शनाने मनाने, कृतीने, दृष्टीने आणि वाणीने मत्सर सोडला; क्रोधही सोडला; हसत हसत तो असे बोलला.
13.2.85
सुरतं तेऽस्तु विप्राग्र्य प्रीतिर्हि परमा मम ।
गृहस्थस्य हि धर्मोऽग्र्यः सम्प्राप्तातिथिपूजनम् ॥ १३.२.८५ ॥
हे विप्रश्रेष्ठा, तुमचे कल्याण होवो; मला परम आनंद आहे. आलेल्या अतिथीचा सत्कार करणे हाच गृहस्थाचा श्रेष्ठ धर्म आहे.
13.2.86
अतिथिः पूजितो यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति ।
नान्यस्तस्मात्परो धर्म इति प्राहुर्मनीषिणः ॥ १३.२.८६ ॥
ज्या गृहस्थाकडून सत्कार पावलेला अतिथी संतुष्ट होऊन जातो, त्याहून श्रेष्ठ दुसरा धर्म नाही, असे ज्ञानी सांगतात.
13.2.87
प्राणाश्च मम दाराश्च यच्चान्यद्विद्यते वसु ।
अतिथिभ्यो मया देयमिति मे व्रतमाहितम् ॥ १३.२.८७ ॥
माझे प्राण, माझ्या पत्नी आणि माझ्याजवळ असलेली इतर सर्व संपत्ती — हे सर्व अतिथींना दिले पाहिजे, हे माझे दृढ व्रत आहे.
13.2.88
निःसन्दिग्धं यथा वाक्यमेतन्मे समुदाहृतम् ।
तेनाहं विप्र सत्येन स्वयमात्मानमालभे ॥ १३.२.८८ ॥
मी बोललेले वचन संदेहाशिवाय खरे आहे. हे विप्रा, त्या सत्याची शपथ घेऊन मी स्वतःलाच स्पर्श करतो.
13.2.89
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
बुद्धिरात्मा मनः कालो दिशश्चैव गुणा दश ॥ १३.२.८९ ॥
पृथ्वी, वायू, आकाश, जल आणि पाचवे तेज; बुद्धी, आत्मा, मन, काल आणि दिशा — हे दहा गुण आहेत.
13.2.90
नित्यमेव हि पश्यन्ति देहिनां देहसंश्रिताः ।
सुकृतं दुष्कृतं चापि कर्म कर्मवतांवर ॥ १३.२.९० ॥
देहात आश्रय घेतलेले (गुण) देहधारी प्राण्यांचे सुकृत आणि दुष्कृत सतत पाहत असतात. हे कर्मवंतांमध्ये श्रेष्ठा!
13.2.91
यथैषा नानृता वाणी मयाऽद्य समुदीरिता ।
तेन सत्येन मां देवाः पालयन्तु दहन्तु वा ॥ १३.२.९१ ॥
आज माझे हे वचन असत्य नसेल तर त्या सत्याने देव मला रक्षोत किंवा जाळोत.
13.2.92
ततो नादः समभवद्दिक्षु सर्वासु भारत ।
असकृत्सत्यमित्येवं नैतन्मिथ्येति सर्वतः ॥ १३.२.९२ ॥
तेव्हा, हे भारता, सर्व दिशांमध्ये नाद उठला — 'हे सत्य आहे, हे असत्य नाही' असे वारंवार सर्वत्र.
13.2.93
उटजात्तु ततस्तस्मान्निश्चक्राम स वै द्विजः ।
वपुषा द्यां च भूमिं च व्याप्य वायुरिवोद्यतः ॥ १३.२.९३ ॥
तेव्हा त्या झोपडीतून तो ब्राह्मण बाहेर पडला; आपल्या देहाने आकाश आणि पृथ्वी व्यापून, उसळलेल्या वाऱ्यासारखा.
13.2.94
स्वरेण विप्रः शैक्षेण त्रींल्लोकाननुनादयन् ।
उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वमामन्त्र्य नामतः ॥ १३.२.९४ ॥
आपल्या स्वराने, शास्त्रीय ध्वनीने, तिन्ही लोक दुमदुमवत, त्या ब्राह्मणाने धर्मज्ञाला आधी नाव घेऊन हाक मारून असे म्हटले.
13.2.95
धर्मोऽहमस्मि भद्रं ते जिज्ञासार्थं तवानघ ।
प्राप्तः सत्यं च ते ज्ञात्वा प्रीतिर्मे परमा त्वयि ॥ १३.२.९५ ॥
मी धर्म आहे; तुझे कल्याण असो. हे निष्पाप, तुझी परीक्षा घेण्यासाठीच मी आलो आहे. तुझे सत्य जाणून तुझ्याविषयी माझी परम प्रीती झाली आहे.
13.2.96
विजितश्च त्वया मृत्युर्योऽयं त्वामनुगच्छति ।
रन्ध्रान्वेषी तव सदा त्वया धृत्या वशीकृतः ॥ १३.२.९६ ॥
तुझ्या पाठीमागे येणारा, सदैव तुझ्यात छिद्र शोधणारा हा मृत्यू तू जिंकला आहेस; धैर्याने तू त्याला वश केले आहेस.
13.2.97
न चास्ति शक्तिस्त्रैलोक्ये कस्य चित्पुरुषोत्तम ।
पतिव्रतामिमां साध्वीं तवोद्वीक्षितुमप्युत ॥ १३.२.९७ ॥
हे पुरुषोत्तमा, त्रिलोकात कोणाचीही अशी शक्ती नाही की या पतिव्रता, साध्वी स्त्रीकडे, तुमच्या समोर, नजर उचलून पाहू शकेल.
13.2.98
रक्षिता त्वद्गुणैरेषा पातिव्रत्यगुणैस्तथा ।
अधृष्या यदियं ब्रूयात्तथा तन्नान्यथा भवेत् ॥ १३.२.९८ ॥
तुझ्या गुणांनी आणि तिच्या स्वतःच्या पातिव्रत्य गुणांनी ती रक्षिलेली आहे; म्हणून तिला कोणीही जिंकू शकत नाही. ती जे म्हणेल ते खोटे होणार नाही.
13.2.99
एषा हि तपसा स्वेन संयुक्ता ब्रह्मवादिनी ।
पावनार्थं च लोकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति ॥ १३.२.९९ ॥
ती स्वतःच्या तपाने युक्त, ब्रह्मवादिनी आहे; जगाला पवित्र करण्यासाठी ती श्रेष्ठ नदी होईल.
13.2.100
अर्धेनौघवती नाम त्वामर्धेनानुयास्यति ।
शरीरेण महाभागा योगो ह्यस्या वशे स्थितः।
अनया सह लोकांश्च गन्ताऽसि तपसार्जितान् ॥ १३.२.१०० ॥
ओघवती नावाची ती अर्ध्या शरीराने तुझे अनुसरण करेल. हे महाभागे, तिचा योग तिच्या वशात स्थित आहे; हिच्यासह तू तपाने मिळवलेल्या लोकांत जाशील.
13.2.101
यत्र नावृत्तिमभ्येति शाश्वतांस्ताननुत्तमान् ।
अनेन चैव देहेन लोकांस्त्वमभिपत्स्यसे ॥ १३.२.१०१ ॥
जिथे पुनरागमन होत नाही, ती शाश्वत आणि सर्वोत्तम लोक या देहानेच तू प्राप्त करशील.
13.2.102
निर्जितश्च त्वया मृत्युरैश्वर्यं च तवोत्तमम् ।
पञ्चभूतान्यतिक्रान्तः स्ववीर्याच्च मनोजवः। ॥ १३.२.१०२ ॥
तू मृत्यूला जिंकले आहेस, आणि तुझे ऐश्वर्य सर्वोत्तम आहे; स्वतःच्या पराक्रमाने तू पंचमहाभूतांच्या पलीकडे गेला आहेस, मनासारखा वेगवान आहेस.
13.2.103
गृहस्थधर्मेणानेन कामक्रोधौ च ते जितौ ।
स्नेहो रागश्च तन्द्री च मोहो द्रोहश्च केवलः।
तव शुश्रूषया राजन्राजपुत्र्या च निर्जिताः ॥ १३.२.१०३ ॥
गृहस्थधर्मानेच तू काम आणि क्रोध जिंकलेस. स्नेह, आसक्ती, आळस, मोह आणि द्रोह हेही पूर्णपणे जिंकले गेले. हे राजा, तुझ्या सेवेने आणि राजकन्येने हे सर्व जिंकले गेले.
13.2.104
शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रथमुत्तमम् ।
युक्तं प्रगृह्य भगवान्वासवोप्याजगाम तम् ॥ १३.२.१०४ ॥
पांढऱ्या रंगाच्या हजार घोड्यांनी जुंपलेला उत्तम रथ घेऊन भगवान वासवही त्याच्याकडे आला.
13.2.105
मृत्युरात्मा च लोकाश्च जिता भूतानि पञ्च च ।
बुद्धिः कालो मदो मोहः कामक्रोधौ तथैव च ॥ १३.२.१०५ ॥
मृत्यू, आत्मा आणि लोक, पंचमहाभूते, बुद्धी, काळ, मद, मोह, तसेच काम आणि क्रोध जिंकले गेले.
13.2.106
तस्माद्गृहाश्रमस्थस्य नान्यद्दैवतमस्ति वै ।
ऋतेऽतिथिं नरव्याघ्र मनसैतद्विचारय ॥ १३.२.१०६ ॥
म्हणून गृहस्थाश्रमात असणाऱ्या माणसासाठी अतिथीखेरीज दुसरे दैवत नाही. हे नरव्याघ्रा, हे मनाने विचारात घे.
13.2.107
अतिथिः पूजितो यद्धि ध्यायते मनसा शुभम् ।
न तत्क्रतुशतेनापि तुल्यमाहुर्मनीपिण ॥ १३.२.१०७ ॥
अतिथीचा सत्कार करून मनाने शुभाचे ध्यान केले, तर ते शंभर यज्ञांइतकेही नाही, असे ज्ञानी म्हणतात.
13.2.108
सुदत्तं सुकृतं वाऽपि कम्पयेदप्यनर्चितः ॥ १३.२.१०८ ॥
अपमानित अतिथी चांगले दान आणि चांगले पुण्यकर्म यांनाही डळमळीत करू शकतो.
13.2.109
पात्रं त्वतिथिमासाद्य शीलाढ्यं यो न पूजयेत् ।
स दत्त्वा तुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ १३.२.१०९ ॥
शीलसंपन्न योग्य अतिथी लाभूनही जो त्यांचा सत्कार करत नाही, त्याने त्यांना तुच्छ दान दिले तरी तो पुण्य घेऊन जातो.
13.2.110
एतत्ते कथितं पुत्र मयाऽऽख्यानमनुत्तमम् ।
यथा हि विजितो मृत्युर्गृहस्थेन पुराऽभवत् ॥ १३.२.११० ॥
हे पुत्रा, पूर्वी एका गृहस्थाने मृत्यूला कसे जिंकले, ही अनुत्तम कथा मी तुला सांगितली.
13.2.111
धन्यं यशस्यमायुष्यमिदमाख्यानमुत्तमम् ।
बुभूषताऽभिमन्तव्यं सर्वदुश्चरितापहम् ॥ १३.२.१११ ॥
ही उत्तम कथा धन, यश आणि दीर्घायुष्य देणारी आहे. समृद्धीची इच्छा करणाऱ्याने तिचे आदराने मनन करावे; ती सर्व दुष्कर्मांचा नाश करते.
13.2.112
इदं यः कथयेद्विद्वानहन्यहनि भारत ।
सुदर्शनस्य चरितं पुण्याँल्लोकानवाप्नुयात् ॥ १३.२.११२ ॥
हे भारता, जो विद्वान दररोज या सुदर्शनाचे चरित्र सांगतो, तो पुण्यलोक प्राप्त करतो.