महाभारत · अध्याय 13.201

13.201.1

श्रुतं मे भवतस्तात सत्यव्रतपराक्रम ।
दानधर्मेण महता ये प्राप्तास्त्रिदिवं नृपाः ॥ १३.२०१.१ ॥

हे तात, सत्यव्रत आणि पराक्रम असलेल्या आपल्याकडून मी ऐकले आहे, ज्या राजांनी महान दानधर्मामुळे स्वर्ग प्राप्त केला.

इमांस्तु श्रोतुमिच्छामि ध्रमान्धर्मभृतांवर ।
दानं कतिविधं देयं किं तस्य च फलं लभेत् ॥ १३.२०१.२ ॥

धर्मधारकांचे हे धर्म मला ऐकायचे आहेत, हे श्रेष्ठा. दान किती प्रकारचे, काय द्यावे आणि त्याचे फळ काय मिळते?

कथं केभ्यस्च धर्म्यं च दानं दातव्यमिष्यते ।
कैः कारणैः कतिविधं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १३.२०१.३ ॥

दान कसे, कोणाला धर्मानुसार द्यावे? कोणत्या कारणांनी, किती प्रकारचे, हे मी यथार्थपणे ऐकू इच्छितो.

शृणु तत्त्वेन कौन्तेय दानं प्रति ममानघ ।
यथा दानं प्रदातव्यं सर्ववर्णेषु भारत ॥ १३.२०१.४ ॥

हे कौंतेया, हे निष्पाप, दानाविषयी माझ्याकडून यथार्थ ऐक. हे भरता, सर्व वर्णांना कसे दान द्यावे ते.

धर्मादर्थाद्भयात्कामात्कारुण्यादिति भारत ।
दानं पञ्चविधं ज्ञेयं कारणैर्यैर्निबोध तत् ॥ १३.२०१.५ ॥

धर्म, अर्थ, भय, काम आणि करुणा यांमुळे — हे भरता, दान पाच प्रकारचे जाणावे. कोणत्या कारणांनी ते होते ते समजून घे.

इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम् ।
इति दानं प्रदातव्यं ब्राह्मणेभ्योऽनसूयता ॥ १३.२०१.६ ॥

येथे तो कीर्ती मिळवतो आणि मृत्यूनंतर अत्युत्तम सुख मिळवतो. अशा प्रकारे ब्राह्मणांना, मत्सरावाचून दान द्यावे.

ददाति वा दास्यति वा मह्यं दत्तमनेन वा ।
इत्यर्तिभ्यो निशम्यैव सर्वं दातव्यमर्थिने ॥ १३.२०१.७ ॥

तो देतो, किंवा देईल, किंवा याच्याकडून मला दिले गेले आहे — असे पीडितांचे बोलणे ऐकूनच याचकाला सर्वकाही द्यावे.

नास्याहं न मदीयोऽयं पापं कुर्याद्विमानितः ।
इति दद्याद्भयादेव दृढं मूढाय पण्डितः ॥ १३.२०१.८ ॥

मी याचा नाही, हा माझा नाही; अपमानित होऊन हा पाप करू नये — असे समजून, भीतीनेच, शहाण्याने मूर्खालाही निश्चयाने द्यावे.

प्रियो मे यं प्रियोऽस्याहमिति सम्प्रेक्ष्य बुद्धिमान् ।
वयस्यायैवमक्लिष्टं दानं दद्यादतन्द्रितः ॥ १३.२०१.९ ॥

"जो माझा प्रिय आहे, त्याचा मी प्रिय आहे" — असा विचार करून, बुद्धिमान माणसाने मित्राला अशाच प्रकारे क्लेशाशिवाय, आळस न करता दान द्यावे.

दीनश्च याचते चायमल्पेनापि हि तुष्यति ।
इति दद्याद्दरिद्राय कारुण्यादिति सर्वथा ॥ १३.२०१.१० ॥

हा दीन आहे, याचना करतो, थोड्यातही समाधानी होतो — असे समजून, दरिद्र्याला करुणेने सर्व प्रकारे दान द्यावे.

इति पञ्चविधं दानं पुण्यकीर्तिविवर्धनम् ।
यथाशक्त्या प्रदातव्यमेवमाह प्रजापतिः ॥ १३.२०१.११ ॥

असे पाच प्रकारचे दान, जे पुण्य व कीर्ती वाढवते, आपल्या शक्तीनुसार द्यावे — असे प्रजापतीने सांगितले.