ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 13.201

13.201.1

श्रुतं मे भवतस्तात सत्यव्रतपराक्रम ।
दानधर्मेण महता ये प्राप्तास्त्रिदिवं नृपाः ॥ १३.२०१.१ ॥

ହେ ତାତ, ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ମୁଁ ଶୁଣିଛି, ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ମହାନ ଦାନଧର୍ମରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଥିଲେ।

इमांस्तु श्रोतुमिच्छामि ध्रमान्धर्मभृतांवर ।
दानं कतिविधं देयं किं तस्य च फलं लभेत् ॥ १३.२०१.२ ॥

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କର ଏହି ଧର୍ମ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ଦାନ କେତେ ପ୍ରକାରର, କ'ଣ ଦେବା ଉଚିତ ଏବଂ ତାହାର ଫଳ କ'ଣ ମିଳେ?

कथं केभ्यस्च धर्म्यं च दानं दातव्यमिष्यते ।
कैः कारणैः कतिविधं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १३.२०१.३ ॥

ଦାନ କେମିତି, କାହାକୁ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଦେବା ଉଚିତ? କେଉଁ କାରଣରୁ, କେତେ ପ୍ରକାରର, ତାହା ମୁଁ ଯଥାର୍ଥରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।

शृणु तत्त्वेन कौन्तेय दानं प्रति ममानघ ।
यथा दानं प्रदातव्यं सर्ववर्णेषु भारत ॥ १३.२०१.४ ॥

ହେ କୌନ୍ତେୟ, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଦାନ ବିଷୟରେ ମୋଠାରୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଶୁଣ। ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣକୁ କିପରି ଦାନ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ।

धर्मादर्थाद्भयात्कामात्कारुण्यादिति भारत ।
दानं पञ्चविधं ज्ञेयं कारणैर्यैर्निबोध तत् ॥ १३.२०१.५ ॥

ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, ଭୟ, କାମ ଓ କରୁଣାରୁ — ହେ ଭାରତ, ଦାନ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। କେଉଁ କାରଣରୁ ହୁଏ ତାହା ବୁଝ।

इह कीर्तिमवाप्नोति प्रेत्य चानुत्तमं सुखम् ।
इति दानं प्रदातव्यं ब्राह्मणेभ्योऽनसूयता ॥ १३.२०१.६ ॥

ଏଠାରେ ସେ କୀର୍ତ୍ତି ପାଏ, ଏବଂ ମରଣ ପରେ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ସୁଖ ପାଏ। ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ, ଈର୍ଷାହୀନ ହୋଇ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।

ददाति वा दास्यति वा मह्यं दत्तमनेन वा ।
इत्यर्तिभ्यो निशम्यैव सर्वं दातव्यमर्थिने ॥ १३.२०१.७ ॥

ସେ ଦିଏ, କିମ୍ବା ଦେବ, କିମ୍ବା ଏହାଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଦିଆଯାଇଛି — ଏହିପରି ପୀଡ଼ିତମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଯାଚକକୁ ସବୁ ଦେବା ଉଚିତ।

नास्याहं न मदीयोऽयं पापं कुर्याद्विमानितः ।
इति दद्याद्भयादेव दृढं मूढाय पण्डितः ॥ १३.२०१.८ ॥

ମୁଁ ଏହାର ନୁହେଁ, ଏ ମୋର ନୁହେଁ; ଅପମାନିତ ହୋଇ ଏ ପାପ ନ କରୁ — ଏହା ଭାବି, ଭୟରୁ ହିଁ, ପଣ୍ଡିତ ମୂର୍ଖକୁ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ।

प्रियो मे यं प्रियोऽस्याहमिति सम्प्रेक्ष्य बुद्धिमान् ।
वयस्यायैवमक्लिष्टं दानं दद्यादतन्द्रितः ॥ १३.२०१.९ ॥

"ଯେ ମୋର ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ତା'ର ପ୍ରିୟ" — ଏହିପରି ବିଚାରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବନ୍ଧୁକୁ ଏହିପରି କ୍ଲେଶ ବିନା, ଆଳସ୍ୟ ବିନା ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।

दीनश्च याचते चायमल्पेनापि हि तुष्यति ।
इति दद्याद्दरिद्राय कारुण्यादिति सर्वथा ॥ १३.२०१.१० ॥

ଏ ଦୀନ, ଯାଚନା କରେ, ଅଳ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ — ଏହା ଭାବି, ଦରିଦ୍ରକୁ କରୁଣାରେ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।

इति पञ्चविधं दानं पुण्यकीर्तिविवर्धनम् ।
यथाशक्त्या प्रदातव्यमेवमाह प्रजापतिः ॥ १३.२०१.११ ॥

ଏହିପରି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଦାନ, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଏ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦେବା ଉଚିତ — ଏହିପରି ପ୍ରଜାପତି କହିଛନ୍ତି।