महाभारत · अध्याय 13.205
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.205.1
भगवंस्तीर्थयात्रार्थं तथैव चरता मया ।
दिव्यमद्भुतसङ्काशं दृष्टं हैमवतं वनम् ॥ १३.२०५.१ ॥
हे भगवन्, तीर्थयात्रा के लिए भ्रमण करते हुए मैंने हिमालय का दिव्य और अद्भुत वन देखा।
13.205.2
नानावृक्षसमायुक्तं नानापक्षिगणैर्वृतम् ।
नानरत्नगणाकीर्णं नानाभावसमन्वितम् ॥ १३.२०५.२ ॥
वह वन अनेक प्रकार के वृक्षों से युक्त था, अनेक पक्षियों के झुंडों से घिरा था, अनेक प्रकार के रत्नों से भरा था और अनेक भावों से संपन्न था।
13.205.3
दिव्यचन्दनसंयुक्तं दिव्यधूपेन धूपितम् ।
दिव्यपुष्पसमाकीर्णं दिव्यगन्धेन वासितम् ॥ १३.२०५.३ ॥
वह दिव्य चंदन से युक्त था, दिव्य धूप से सुवासित था, दिव्य पुष्पों से आच्छादित था और दिव्य सुगंध से महकता था।
13.205.4
सिद्धचारणसंघातैर्भूतसङ्घैर्निषेवितम् ।
वरिष्ठाप्सरसाकीर्णं नागगन्धर्वसङ्कुलम् ॥ १३.२०५.४ ॥
वह सिद्धों और चारणों के समूहों, भूतगणों द्वारा सेवित था, श्रेष्ठ अप्सराओं से भरा था और नागों तथा गंधर्वों से व्याप्त था।
13.205.5
मृदङ्गमुरजोद्धुष्टं शङ्खवीणाभिनादितम् ।
नृत्यद्भिर्भूतसङ्घैश्च सर्वतस्त्वभिशोभितम् ॥ १३.२०५.५ ॥
वह मृदंग और मुरज के घोष से गूँजता था, शंख और वीणा की ध्वनि से निनादित था, और चारों ओर नाचते हुए भूतगणों से अत्यंत सुशोभित था।
13.205.6
नानारूपैर्विरूपैश्च भीमरूपैर्भयानकैः ।
सिंहव्याघ्रोरगमृगैर्बिडालवदनैस्तथा ॥ १३.२०५.६ ॥
वह अनेक रूपों, विकृत और भयंकर रूप वाले प्राणियों से, सिंह, व्याघ्र, सर्प और मृगों से, तथा बिल्ली के मुख वाले प्राणियों से भरा था।
13.205.7
स्वरोष्ट्रद्वीपिवदनैर्गजवक्त्रैस्तथैव च ।
उलूकश्येनवदनैः काकगृध्रमुखैस्तथा ॥ १३.२०५.७ ॥
गधे, ऊँट और तेंदुए के मुख वाले, हाथी के मुख वाले भी, उल्लू और बाज़ के मुख वाले, तथा कौए और गिद्ध के मुख वाले।
13.205.8
एवं बहुविधाकारैर्भूतसङ्घैर्भृशाकुलम् ।
नानद्यमानं बहुधा हरपारिषदैर्भृशम् ॥ १३.२०५.८ ॥
इस प्रकार अनेक प्रकार के रूपों वाले भूतगणों से अत्यंत भरा हुआ, शिव के पार्षदों से अनेक प्रकार से अत्यंत गूँजता हुआ।
13.205.9
घोररूपं सुदुर्दर्शं रक्षोगणशतैर्वृतम् ।
समाजं तद्वने दृष्टं मया भूतपतेः पुरा ॥ १३.२०५.९ ॥
भयंकर रूप वाली, अत्यंत दुर्दर्श, सैकड़ों राक्षसगणों से घिरी वह सभा, मैंने पूर्वकाल में उस वन में भूतपति की देखी थी।
13.205.10
प्रनृत्ताप्सरसं दिव्यं देवगन्धर्वनादितम् ।
प्रथमे वर्षरात्रे तु मेघसङ्घनिनादितम् ॥ १३.२०५.१० ॥
नाचती हुई अप्सराओं से युक्त, दिव्य, देवों और गंधर्वों के गान से गूँजता हुआ, वर्षा ऋतु की प्रथम रात्रि में मेघों के समूह की गर्जना से निनादित।
13.205.11
नानाबर्हिणसंघुष्टं गजयूथसमाकुलम् ।
षट्पदैरुपगीतं च प्रथमे मासि माधवे ॥ १३.२०५.११ ॥
अनेक मोरों के शब्द से गूँजता हुआ, हाथियों के झुंडों से भरा हुआ, और भौंरों द्वारा गाया जाता हुआ, वसंत के प्रथम मास चैत्र में।
13.205.12
उत्क्रोशत्क्रौञ्चकुररैः सारसैर्जीवजीवकैः ।
मत्ताभिः परपुष्टाभिः कूजन्तीभिः समाकुलम् ॥ १३.२०५.१२ ॥
क्रौंच और कुरर पक्षियों की चीख, सारस और जीवजीवक पक्षियों से, मत्त कोयलों से, जो कूक रही थीं, वह सभा भरी हुई थी।
13.205.13
उत्तमावाससङ्काशं भीमरूपतरं ततः ।
द्रष्टुं भवति धर्मस्य धर्मभागिजनस्य च ॥ १३.२०५.१३ ॥
वह उत्तम आवास के समान था और अत्यंत भयानक रूप वाला था; तब धर्म का और धर्म के भागी जनों का वह दर्शन करने योग्य होता है।
13.205.14
ये चोध्वरेतसः सिद्धास्तत्रतत्र समागताः ।
मार्ताण्डरश्मिसञ्चारा विश्वेदेवगणास्तथा ॥ १३.२०५.१४ ॥
जो ऊर्ध्वरेता सिद्ध यहाँ-वहाँ एकत्र हुए हैं, सूर्य-किरणों पर विचरने वाले तथा विश्वदेवगण भी वैसे ही (आए हैं)।
13.205.15
तथा नागास्तथा दिव्या लोकपाला हुताशनाः ।
वाताश्च सर्वे चायान्ति दिव्यपुष्पसमाकुलाः ॥ १३.२०५.१५ ॥
उसी प्रकार नाग, दिव्य लोकपाल, अग्निदेव और सभी वायु भी आते हैं, दिव्य पुष्पों से परिपूर्ण होकर।
13.205.16
किरन्तः सर्वपुष्पाणि किरन्तोऽद्भुतदर्शनाः ।
ओषध्यः प्रज्वलन्त्यश्च द्योतयन्त्यो दिशो दश ॥ १३.२०५.१६ ॥
सब प्रकार के पुष्प बिखेरते हुए, अद्भुत दर्शन वाले, और जड़ी-बूटियाँ प्रज्वलित होकर दसों दिशाओं को प्रकाशित करती हुई।
13.205.17
विहगाश्च मुदा युक्ता नृत्यन्ति च नदन्ति च ।
ततः समन्ततस्तत्र दिव्या दिव्यजनप्रियाः ॥ १३.२०५.१७ ॥
पक्षी आनंद से भरे हुए नाचते और गर्जना करते हैं; तब चारों ओर वहाँ दिव्य जन, जो दिव्य जनों के प्रिय हैं, (विद्यमान हैं)।
13.205.18
तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते ।
पर्यङ्क इव बभ्राज उपविष्टो महाद्युतिः ॥ १३.२०५.१८ ॥
वहाँ स्वर्ण-धातुओं से सुशोभित पर्वत-तट पर, महातेजस्वी देव पलंग के समान शोभित हो रहे थे, वहीं विराजमान होकर।
13.205.19
व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोत्तरच्छदः ।
व्यालयज्ञोपवीतश्च लोहितान्त्रविभूषितः ॥ १३.२०५.१९ ॥
वे बाघ की खाल पहने थे, हाथी की खाल का ऊपरी वस्त्र ओढ़े थे, सर्प को यज्ञोपवीत बनाए थे और लाल आँतों से विभूषित थे।
13.205.20
हरिश्मश्रुजटो भीमो भयकर्ताऽमरद्विषाम् ।
भयहेतुरभक्तानां भक्तानामभयङ्करः ॥ १३.२०५.२० ॥
उनकी दाढ़ी और जटाएँ भूरी थीं, वे भयंकर थे; देवताओं के शत्रुओं के लिए भय उत्पन्न करने वाले, अभक्तों के लिए भय के कारण और भक्तों के लिए अभय देने वाले।
13.205.21
किन्नरैर्देवगन्धर्वैः स्तूयमानस्ततस्ततः ।
ऋषिभिश्चाप्सरोभिश्च सर्वतश्चैव शोभितः ॥ १३.२०५.२१ ॥
किन्नरों, देवताओं और गन्धर्वों द्वारा इधर-उधर से स्तुति किए जाते हुए, तथा ऋषियों और अप्सराओं द्वारा चारों ओर से सुशोभित।
13.205.22
तत्र भूतपतेः स्थानं देवदानवसङ्कुलम् ।
सर्वतेजोमयं भूम्ना लोकपालनिषेवितम् ॥ १३.२०५.२२ ॥
वहाँ भूतों के स्वामी का स्थान था, जो देवताओं और दानवों से भरा था, सब प्रकार के तेज से परिपूर्ण था और लोकपालों से सेवित था।
13.205.23
महोरगसमाकीर्णं सर्वेषां रोमहर्षणम् ।
भीमरूपमनिर्देश्यमप्रधृष्यतमं विभोः ॥ १३.२०५.२३ ॥
वह महासर्पों से भरा था, सबके रोंगटे खड़े कर देने वाला था, भयंकर रूप वाला, अवर्णनीय और विभु के लिए सबसे अजेय।
13.205.24
तत्र भूतपतिं देवमासीनं शिखरोत्तमे ।
ऋषयो भूतसङ्घाश्च प्रणम्य शिरसा हरम्।
गीर्भिः परमशुद्धाभिस्तुष्टुवुस्च मनोहरम् ॥ १३.२०५.२४ ॥
वहाँ सर्वोच्च शिखर पर विराजमान भूतपति देव को ऋषियों और भूतगणों ने सिर झुकाकर प्रणाम किया, और परम शुद्ध वाणी से उस मनोहर हर की स्तुति की।
13.205.25
विमुक्ताश्चैव पापेभ्यो बभूवुर्विगतज्वराः ।
ऋषयो बालकिल्याश्च तथा विप्रर्षयश्च ये ॥ १३.२०५.२५ ॥
पापों से मुक्त होकर वे सब ज्वरहीन हो गए — ऋषि, बालखिल्य और जो ब्राह्मण-ऋषि थे।
13.205.26
अयोनिजा योनिजाश्च तपःसिद्धा महर्षयः ।
ततस्तं देवदेवेशं भगवन्तमुपासते। ॥ १३.२०५.२६ ॥
अयोनिज और योनिज, तपस्या से सिद्ध महर्षि तब उन देवों के देव, भगवान की उपासना करते हैं।
13.205.27
ततस्तस्मिन्क्षणे देवी भूतस्त्रीगणसंवृता ।
हरतुल्याम्बरधरा समानव्रतचारिणी ॥ १३.२०५.२७ ॥
तब उसी क्षण देवी, भूत-स्त्रियों के समूह से घिरी हुई, हर के समान वस्त्र धारण किए, वैसे ही व्रत का पालन करती हुई आईं।
13.205.28
काञ्चनं कलशं गृह्य सर्वतीर्थाम्बुपूरितम् ।
पुष्पवृष्ट्याऽभिवर्षन्ती दिव्यगन्धसमावृता ॥ १३.२०५.२८ ॥
सब तीर्थों के जल से भरा स्वर्ण-कलश लेकर, फूलों की वर्षा करती हुई, दिव्य सुगंध से आवृत्त।
13.205.29
सरिद्वराभिः सर्वाभिः पृष्ठतोऽनुगता वरा ।
सेवितुं भगवत्पार्श्वमाजगाम शुचिस्मिता ॥ १३.२०५.२९ ॥
सब श्रेष्ठ नदियों द्वारा पीछे से अनुगमन की जाती हुई वह उत्तम, पवित्र मुस्कान वाली भगवान के पार्श्व में सेवा करने आई।
13.205.30
आगम्य तु गिरेः पुत्री देवदेवस्य चान्तिकम् ।
मनःप्रियं चिकीर्षन्ती क्रीडार्थं शङ्करान्तिके ॥ १३.२०५.३० ॥
पर्वत की पुत्री देव-देव के समीप आकर, मन को प्रिय लगने वाला कार्य करने की इच्छा से, क्रीड़ा के लिए शंकर के पास।
13.205.31
मनोहराभ्यां पाणिभ्यां हरनेत्रे पिधाय तु ।
अवेक्ष्य हृष्टा स्वगणान्स्मयन्ती पृष्ठतः स्थिता ॥ १३.२०५.३१ ॥
मनोहर दोनों हाथों से हर के दोनों नेत्रों को ढककर, प्रसन्न होकर अपने गणों को देखती हुई, मुस्कुराते हुए वह पीछे खड़ी हो गई।
13.205.32
देव्या चान्धीकृते देवे कश्मलं समपद्यत ।
निमीलिते भूतपतौ नष्टचन्द्रार्कतारकम् ॥ १३.२०५.३२ ॥
देवी द्वारा देव के नेत्र ढक दिए जाने पर संसार में व्याकुलता फैल गई; भूतपति के नेत्र बंद होने पर चन्द्र, सूर्य और तारे लुप्त हो गए।
13.205.33
निःस्वाध्यायवषट्कारं तमसा चाभिसंवृतम् ।
विषण्णं भयवित्रस्तं जगदासीद्भयाकुलम् ॥ १३.२०५.३३ ॥
स्वाध्याय और वषट्कार से रहित, अंधकार से आच्छादित, दुखी और भय से त्रस्त संसार भय से व्याकुल हो गया।
13.205.34
हाहाकारमृषीणां च लोकानामभवत्तदा ।
तमोभिभूते सम्भ्रान्ते लोके जीवनसंक्षये ॥ १३.२०५.३४ ॥
तब ऋषियों और लोकों में 'हाहाकार' होने लगा; अंधकार से अभिभूत, भ्रमित संसार में जीवन का नाश होने लगा।
13.205.35
तृतीयं चास्य सम्भूतं ललाटे नेत्रमायतम् ।
द्वादशादित्यसङ्काशं लोकान्भासाऽवभासयत् ॥ १३.२०५.३५ ॥
और उनके ललाट पर तीसरा विशाल नेत्र प्रकट हुआ, जो बारह सूर्यों के समान था और अपने प्रकाश से लोकों को प्रकाशित कर दिया।
13.205.36
तत्रक तेनाग्निना तेन युगान्ताग्निनिभेन वै ।
अदह्यत गिरिः सर्वो हिमवानग्रतः स्थितः ॥ १३.२०५.३६ ॥
उस युगान्त-अग्नि के समान उस अग्नि से वहाँ सामने खड़ा हिमवान् पूरा पर्वत जल गया।
13.205.37
दह्यमाने गिरौ तस्मिन्मृगपक्षिसमाकुले ।
सविद्याधरगन्धर्वे दिव्यौषधसमाकुले ॥ १३.२०५.३७ ॥
उस पर्वत के जलते समय, जो मृगों और पक्षियों से भरा था, विद्याधरों और गन्धर्वों सहित, और दिव्य औषधियों से भरा था।
13.205.38
ततो गिरिसुता चापि विस्मयोत्फुल्ललोचना ।
बभूव च जगत्सर्वं तथा विस्मयसंयुतम् ॥ १३.२०५.३८ ॥
तब गिरिपुत्री (पार्वती) भी विस्मय से विकसित नेत्रों वाली हो गईं, और सारा जगत् भी उसी प्रकार विस्मय से भर गया।
13.205.39
पश्यतामेव सर्वेषां देवदानवरक्षसाम् ।
नेत्रजेनाग्निना तेन दग्ध एव नगोत्तमः ॥ १३.२०५.३९ ॥
सभी देवताओं, दानवों और राक्षसों के देखते-देखते, उस नेत्र से उत्पन्न अग्नि से वह श्रेष्ठ पर्वत सचमुच जल गया।
13.205.40
तं दृष्ट्वा मथितं शैलं शैलपुत्री सविक्लवा ।
पितुः सम्मानमिच्छन्ती पपात भुवि पादूयोः ॥ १३.२०५.४० ॥
उस जले-झुलसे पर्वत को देखकर शैलपुत्री व्याकुल हो गईं; पिता के सम्मान की इच्छा से वे पृथ्वी पर चरणों पर गिर पड़ीं।
13.205.41
तं दृष्ट्वा देवदेवेशो देव्या दुःखमनुत्तमम् ।
हैमवत्याः प्रियार्थं च गिरिं पुनरवैक्षत ॥ १३.२०५.४१ ॥
यह देखकर देवों के देव ने देवी के अत्यन्त दुःख को देखा, और हैमवती के प्रिय के लिए उन्होंने फिर से उस पर्वत की ओर दृष्टि डाली।
13.205.42
दृष्टमात्रे भगवता सौम्ययुक्तेन चेतसा ।
क्षणेन हिमवाञ्शैलः प्रकृतिस्थोऽभवत्पुनः ॥ १३.२०५.४२ ॥
भगवान् के दृष्टिपात मात्र से, शान्त और सौम्य चित्त से, क्षणभर में हिमवान् पर्वत फिर से अपनी प्राकृतिक अवस्था में हो गया।
13.205.43
हृष्टपुष्टविहङ्गैश्च प्रफुल्लद्रुमकाननः ।
सिद्धचारणसङ्घैश्च प्रीतियुक्तैः समाकुलः ॥ १३.२०५.४३ ॥
हर्षित और पुष्ट पक्षियों से तथा खिले हुए वृक्षों के वन से, और प्रसन्न सिद्धों और चारणों के समूहों से वह (पर्वत) भर उठा।
13.205.44
पितरं प्रकृतिस्थं च दृष्ट्वा हैमवती भृशम् ।
अभवत्प्रीतिसंयुक्ता मुदितात्र पिनाकिनम् ॥ १३.२०५.४४ ॥
अपने पिता को पुनः सामान्य रूप में देखकर हैमवती (पार्वती) अत्यंत प्रसन्न और स्नेह से भर गईं, और पिनाकधारी (शिव) के प्रति यहाँ आनंदित हुईं।
13.205.45
देवी विस्मयसंयुक्ता प्रष्टुकामा महेश्वरम् ।
हितार्तं सर्वलोकानां प्रजानां हितकाम्यया।
देवदेवं महादेवी बभाषेदं वचोऽर्थवत् ॥ १३.२०५.४५ ॥
विस्मय से भरी देवी महेश्वर से पूछना चाहती थीं; सब लोकों और प्रजाओं के हित की कामना से, उन महादेवी ने देवों के देव से यह सार्थक वचन कहा।
13.205.46
भगवन्देवदेवेश शूलपाणे महाद्युते ।
विस्मयो मे महाञ्जातस्तस्मिन्नेत्राग्निसम्भवे ॥ १३.२०५.४६ ॥
हे भगवन्, हे देवदेवेश, हे शूलपाणि, हे महाद्युति! उस नेत्र-अग्नि से उत्पन्न (घटना) में मुझे बड़ा विस्मय हुआ है।
13.205.47
किमर्थं देवदेवेश ललाटेऽस्मिन्प्रकाशते ।
अतिसूर्याग्निसङ्काशं तृतीयं नेत्रमायतम् ॥ १३.२०५.४७ ॥
हे देवदेवेश! यह तीसरा विशाल नेत्र किस कारण से इस ललाट पर चमकता है, जो अति सूर्य और अग्नि के समान प्रकाशित है?
13.205.48
नेत्राग्निना तु महता निर्दग्धो हिमवानसौ ।
पुनः संदृष्टमात्रस्तु प्रकृतिस्थः पिता मम ॥ १३.२०५.४८ ॥
उस महान नेत्र-अग्नि से यह हिमवान जल गया था; परन्तु जैसे ही (आपको) देखा गया, मेरे पिता फिर से अपनी प्राकृत अवस्था में आ गए।
13.205.49
एष मे संशयो देव हृदि मे सम्प्रवर्तते ।
देवदेव नमस्तुभ्यं तन्मे संसितुमर्हसि ॥ १३.२०५.४९ ॥
हे देव, मेरे हृदय में यह संशय उठ रहा है। हे देवों के देव, आपको नमस्कार है; आप मेरे लिए इसका निवारण करें।
13.205.50
एवमुक्तस्तया देव्या प्रीयमाणोऽब्रवीद्भवः ।
स्थाने संशयितुं देवि धर्मज्ञे प्रियभाषिणि ॥ १३.२०५.५० ॥
उनके ऐसा कहने पर प्रसन्न होकर भव (शिव) ने कहा— हे देवी, तुम्हारा यह संशय उचित है; हे धर्म को जानने वाली, मधुरभाषिणी।
13.205.51
त्वदृते मां हि वै प्रष्टुं न शक्यं केन चेत्प्रिये ।
प्रकाशं यदि वा गुह्यं प्रियार्थं प्रब्रवीम्यहम् ॥ १३.२०५.५१ ॥
तुम्हारे अतिरिक्त मुझसे कौन पूछ सकता है, हे प्रिये? प्रकट हो या गुप्त, तुम्हारे प्रिय के लिए मैं अवश्य कहूँगा।
13.205.52
शृणु तत्सर्वमकिलमस्यां संसदि भामिनि ।
सर्वेषामेव लोकानां कूटस्थं विद्धि मां प्रिये ॥ १३.२०५.५२ ॥
हे भामिनी, सुनो, इस सभा में मैं वह सब पूरा कहता हूँ। हे प्रिये, समस्त लोकों का कूटस्थ (अचल आधार) मुझे जानो।
13.205.53
मदधीनास्त्रयो लोका यथा विष्णौ तथा मयि ।
स्रष्टा विष्णुरहं गोप्ता इत्येतद्विद्धि भामिनि ॥ १३.२०५.५३ ॥
जैसे तीनों लोक विष्णु पर आश्रित हैं, वैसे ही मुझ पर आश्रित हैं। विष्णु सृष्टिकर्ता हैं और मैं रक्षक हूँ — हे भामिनी, यह जानो।
13.205.54
तस्माद्यदा मां स्पृशति शुभं वा यदि वेतरत् ।
तथैवेदं जगत्सर्वं तत्तद्भवति शोभने ॥ १३.२०५.५४ ॥
इसलिए जब कोई शुभ या अशुभ मुझे स्पर्श करता है, तब यह समस्त जगत् उसी प्रकार वैसा ही हो जाता है। हे शोभने!
13.205.55
एतद्गुह्यमजानन्त्या त्वया बाल्यादनिन्दिते ।
मन्नेत्रे पिहिते देवि क्रीडनार्थं दृढव्रते ॥ १३.२०५.५५ ॥
हे अनिन्दिते, बाल्यावस्था के कारण तुमने इस गुह्य रहस्य को न जानते हुए, हे देवि, खेल के लिए मेरे दोनों नेत्र ढक दिए थे, हे दृढव्रता।
13.205.56
तत्कृते नष्टचन्द्रार्कं जगदासीद्भयाकुलम् ।
नष्टादित्ये तमोभूते लोके गिरिसुते प्रिये ॥ १३.२०५.५६ ॥
उसी के कारण चन्द्रमा और सूर्य नष्ट हो गए और संसार भय से व्याकुल हो गया। हे गिरिसुता, प्रिये, सूर्य के नष्ट होने पर लोक अंधकारमय हो गया।
13.205.57
तृतीयं लोचनं सृष्टं लोकं संरक्षितुं मया ।
कथितं संशयस्थानं निर्विशङ्का भव प्रिये ॥ १३.२०५.५७ ॥
लोक की रक्षा के लिए मेरे द्वारा तीसरा नेत्र रचा गया। यह संशय का विषय कहा गया है; हे प्रिये, शंकारहित होओ।