મહાભારત · અધ્યાય 13.206
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.206.1
क्षणज्ञा देवदेवस्य श्रोतुकामा प्रियं हितम् ।
उमादेवी महादेवमपृच्छत्पुनरेव तु ॥ १३.२०६.१ ॥
દેવદેવના ક્ષણને જાણનારા ઉમાદેવીએ, પ્રિય અને હિતકારક સાંભળવાની ઇચ્છાથી, મહાદેવને ફરી પૂછ્યું.
13.206.2
भगवन्देवदेवेश सर्वदेवनमस्कृत ।
चतुर्मुखो वै भगवानभवत्केन हेतुना ॥ १३.२०६.२ ॥
હે ભગવાન, દેવદેવેશ, સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત! ચતુર્મુખ ભગવાન કયા કારણે પ્રગટ થયા?
13.206.3
भगवन्केन ते वक्त्रमैन्द्रमद्भुतदर्शनम् ।
उत्तरं चापि भगवन्पश्चिमं शुभदर्शनम्।
दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनोर्ध्वं जटिलावृतम् ॥ १३.२०६.३ ॥
હે ભગવાન, તમારું પૂર્વ મુખ અદ્ભુત દર્શનવાળું છે; હે ભગવાન, ઉત્તર અને પશ્ચિમ મુખ શુભ દર્શનવાળાં છે; દક્ષિણ મુખ ભયંકર છે, ઉપરનું મુખ જટાઓથી ઢંકાયેલું છે — આ કયા કારણે?
13.206.4
यथादृशं महाभाग श्रोतुमिच्छामि कारणम् ।
एष मे संशयो देव तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२०६.४ ॥
હે મહાભાગ, જેવું દેખાય છે તેવું તેનું કારણ સાંભળવા ઇચ્છું છું. હે દેવ, આ જ મારો સંશય છે; તે મને કહેવાને તમે જ યોગ્ય છો.
13.206.5
तदहं ते प्रवक्ष्यामि यत्त्वमिच्छसि भामिनि ।
पुराऽसुरो महाघोरौ लोकोद्वेगकरौ भृशम् ॥ १३.२०६.५ ॥
તેથી, હે સુંદરી, તું જે ઇચ્છે છે તે હું તને કહીશ. પૂર્વે લોકોને અત્યંત ઉદ્વેગ આપનારા બે અતિ ભયંકર અસુરો હતા.
13.206.6
सुन्दोपसुन्दनामानावासतुर्बलगर्वितौ ।
अशस्त्रवध्यौ बलिनौ परस्परहितैषिणौ ॥ १३.२०६.६ ॥
સુંદ અને ઉપસુંદ નામના તે બંને બળના ગર્વથી ભરેલા હતા; તેઓ શસ્ત્રોથી વધ્ય ન હતા, બળવાન હતા અને એકબીજાનું હિત ઇચ્છતા હતા.
13.206.7
तयोरेव विनाशाय निर्मिता विश्वकर्मणा ।
सर्वतः सारमुद्धृत्य तिलशो लोकपूजिता।
तिलोत्तमेति विख्याता अप्सराः सा बभूव ह ॥ १३.२०६.७ ॥
તે બંનેના વિનાશ માટે જ વિશ્વકર્માએ તેને રચી. ચોતરફથી સાર કાઢીને, કણ-કણ કરીને, લોકપૂજિત તિલોત્તમા નામની અપ્સરા તે બની.
13.206.8
देवकार्यं करिष्यन्ती हासभावसमन्विता ।
सा तपस्यन्तमागम्य रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ १३.२०६.८ ॥
દેવકાર્ય કરવા ઇચ્છતી, હાસ્યભાવથી યુક્ત, તપ કરતા મારી પાસે તે આવી; પૃથ્વી પર રૂપમાં અજોડ.
13.206.9
मया बहुमता चेयं देवकार्यं करिष्यति ।
इति मत्वा तदा चाहं कुर्वन्तीं मां प्रदक्षिणम्।
तथैव तां दिदृक्षुश्च चतुर्वक्त्रोऽभवं प्रिये ॥ १३.२०६.९ ॥
મેં આને ખૂબ માન આપ્યું; આ દેવકાર્ય કરશે એમ વિચારીને, તે મારી પ્રદક્ષિણા કરતી હતી ત્યારે તેને જોવાની ઇચ્છાથી, હે પ્રિયે, હું ચતુર્મુખ થયો.
13.206.10
ऐन्द्रं मुखमिदं पूर्वं तपश्चर्यापरं सदा ।
दक्षिणं मे मुखं दिव्यं रौद्रं संहरति प्रजाः ॥ १३.२०६.१० ॥
ઇન્દ્રનું આ પૂર્વમુખ હંમેશાં તપશ્ચર્યામાં લીન રહે છે. મારું દક્ષિણ મુખ દિવ્ય અને રૌદ્ર છે; તે પ્રજાઓનો સંહાર કરે છે.
13.206.11
लोककार्यपरं नित्यं पश्चिमं मे मुखं प्रिये ।
वेदानधीते सततमद्भुतं चोत्तरं मुखम्।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२०६.११ ॥
મારું પશ્ચિમ મુખ, હે પ્રિયે, હંમેશાં લોકકાર્યમાં લીન રહે છે. અને અદ્ભુત ઉત્તર મુખ સતત વેદોનું પઠન કરે છે. આ બધું તને કહ્યું; હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
13.206.12
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि शूलपाणे वरप्रद ।
किमर्थं नीलता कण्ठे भाति बर्हिनिभा तव ॥ १३.२०६.१२ ॥
હે ભગવન્, હે શૂલપાણિ, હે વરદાતા, સાંભળવા ઇચ્છું છું — તમારા કંઠમાં મોરપીંછ જેવી આ નીલાશ કયા કારણે શોભે છે?
13.206.13
एतत्ते कथयिष्यामि शृणु देवि समाहिता ॥ १३.२०६.१३ ॥
હે દેવી, એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ, હું તને આ કહીશ.
13.206.14
पुरा युगान्तरे यत्नादमृतार्थं सुरासुरैः ।
बलवद्भिर्विमथितश्चिरकालं महोदधिः ॥ १३.२०६.१४ ॥
પૂર્વે એક યુગમાં, અમૃત માટે દેવો અને અસુરોએ પ્રયત્નપૂર્વક, બળવાન બનીને, લાંબા સમય સુધી મહાસાગરનું મંથન કર્યું.
13.206.15
रज्जुना नागराजेन मथ्यमाने महोदधौ ।
विषं तत्र समुद्भूतं सर्वलोकविनाशनम् ॥ १३.२०६.१५ ॥
નાગરાજને દોરડું બનાવી મહાસાગરનું મંથન થતું હતું ત્યારે, ત્યાં સર્વલોકનો વિનાશ કરનાર વિષ પ્રગટ્યું.
13.206.16
तद्दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे तदा विमनसोऽभवन् ।
ग्रस्तं हि तन्मया देवि लोकानां हितकारणात् ॥ १३.२०६.१६ ॥
તે જોઈને બધા દેવો ત્યારે ઉદાસ થઈ ગયા. હે દેવી, લોકોના હિત માટે મેં તેને ગળી લીધું.
13.206.17
तत्कृता नीलता चासीत्कण्ठे बर्हिनिभा शुभे ।
तदाप्रभृति चैवाहं नीलकण्ठ इति स्मृतः।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२०६.१७ ॥
તેના કારણે મારા કંઠમાં મોરપીંછ જેવી નીલાશ આવી. હે શુભે, ત્યારથી હું 'નીલકંઠ' તરીકે સ્મરાઉં છું. આ બધું મેં તને કહ્યું. હવે બીજું શું સાંભળવાની ઇચ્છા છે?
13.206.18
नीलकण्ठ नमस्तेऽस्तु सर्वलोकसुखावह ।
बहूनामायुधानां त्वं पिनाकं धर्मुमिच्छसि।
किमर्थं देवदेवेश तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२०६.१८ ॥
હે નીલકંઠ, તને નમસ્કાર હો; સર્વલોકને સુખ આપનારા. અનેક આયુધોમાંથી તું પિનાક ધનુષ્ય ઇચ્છે છે. હે દેવદેવેશ, તે કયા કારણે, તે મને કહેવું યોગ્ય છે.
13.206.19
शस्त्रागमं ते वक्ष्यामि शृणु धर्म्यं शुचिस्मिते ।
युगान्तरे महादेवि कण्वो नाम महामुनिः ॥ १३.२०६.१९ ॥
હે શુચિસ્મિતા, મહાદેવી, શસ્ત્રોની ધર્મસંમત ઉત્પત્તિ તને કહું છું, સાંભળ. બીજા યુગમાં કણ્વ નામના મહામુનિ હતા.
13.206.20
स हि दिव्यां तपश्चर्यां कर्तुमेवोपचक्रमे ।
तथा तस्य तपो घोरं चरतः कालपर्ययात्।
वल्मीकं पुनरुद्भूतं तस्यैव शिरसि प्रिये ॥ १३.२०६.२० ॥
તેણે દિવ્ય તપશ્ચર્યા કરવાનું શરૂ કર્યું. તે ઘોર તપ કરતો હતો ત્યારે સમય વીતતાં, પ્રિયે, તેના જ માથા પર ફરીથી એક રાફડો ઊગી નીકળ્યો.
13.206.21
वेणुर्वल्मीकसंयोगान्मूर्ध्नि तस्य बभूव ह ।
धरमाणश्च तत्सर्वं तपश्चर्यां तथाऽकरोत् ॥ १३.२०६.२१ ॥
રાફડા સાથે જોડાઈને તેના માથા પર એક વાંસ ઊગ્યો. તેને જ ધારણ કરીને તેણે તે સમગ્ર તપશ્ચર્યા એ જ રીતે કરી.
13.206.22
तस्मै ब्रह्मा वरं दातुं जगाम तपसार्चितः ।
दत्त्वा तस्मै वरं देवो वेणुं दृष्ट्वा त्वचिन्तयत् ॥ १३.२०६.२२ ॥
તપશ્ચર્યાથી સન્માનિત બ્રહ્મા તેને વર આપવા ગયા. તે દેવે તેને વર આપ્યો અને વાંસને જોઈને વિચારવા લાગ્યા.
13.206.23
लोककार्यं समुद्दिश्य वेणुनाऽनेन भामिनि ।
चिन्तयित्वा तमादाय कार्मुकार्थे न्ययोजयत् ॥ १३.२०६.२३ ॥
હે સુંદરી, લોકકલ્યાણનો ઉદ્દેશ મનમાં રાખીને આ વાંસ વિશે વિચારીને તેને લઈને ધનુષ્ય માટે તેનો ઉપયોગ કર્યો.
13.206.24
विष्णोर्मम च सामर्थ्यं ज्ञात्वा लोकपितामहः ।
धनुषी द्वे तदा प्रादाद्विष्णवे च ममैव च ॥ १३.२०६.२४ ॥
વિષ્ણુ અને મારું સામર્થ્ય જાણીને લોકપિતામહે ત્યારે બે ધનુષ્યો બનાવીને વિષ્ણુને અને મને જ આપ્યાં.
13.206.25
पिनाकं नाम मे चापं शार्ङ्गं नाम हरेर्धनुः ।
तृतीयमवशेषेण गाण्डीवमभवद्धनुः ॥ १३.२०६.२५ ॥
મારા ધનુષનું નામ પિનાક છે, અને હરિના ધનુષનું નામ શાર્ઙ્ગ છે. બાકી રહેલું ત્રીજું ધનુષ ગાંડીવ થયું.
13.206.26
तच्च सोमाय निर्दिश्य ब्रह्मा लोकं गतः पुनः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं शस्त्रागममनिन्दिते ॥ १३.२०६.२६ ॥
તે સોમને સોંપીને બ્રહ્મા ફરી પોતાના લોકમાં ગયા. હે નિર્દોષ, શસ્ત્રવિદ્યાની આ સઘળી પરંપરા તને કહેવામાં આવી.
13.206.27
भगवन्देवदेवेश पिनाकपरमप्रिय ।
वाहनेषु तथाऽन्येषु सत्सु भूतपते तव ॥ १३.२०६.२७ ॥
હે ભગવાન, દેવોના દેવ, પિનાકના અત્યંત પ્રિય, હે ભૂતપતિ, તમારાં બીજાં વાહનો હોવા છતાં.
13.206.28
अयं तु वृषभः कस्माद्वाहनं स यथाऽभवत् ।
एष मे सशयो देव तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२०६.२८ ॥
પરંતુ આ વૃષભ તમારું વાહન કેમ અને કેવી રીતે બન્યો? હે દેવ, એ જ મારો સંશય છે; તે મને કહેવું યોગ્ય છે.
13.206.29
तदहं ते प्रवक्ष्यामि वाहनं स यथाऽभवत् ॥ १३.२०६.२९ ॥
તેથી તે કેવી રીતે વાહન બન્યો તે હું તને કહીશ.
13.206.30
आदिसर्गे पुरा गावः श्वेतवर्णाः शुचिस्मिते ।
बलसंहनना गावो दर्पयुक्ताश्चरन्ति ताः ॥ १३.२०६.३० ॥
આદિ સર્ગમાં, હે શુચિસ્મિતા, પૂર્વે શ્વેત વર્ણની ગાયો હતી; બળવાન દેહવાળી તેઓ ગર્વથી વિચરતી હતી.
13.206.31
अहं तु तप आतिष्ठं तस्मिन्काले शुभानने ।
एकपादश्चोर्ध्वबाहुर्लोकार्थं हिमवद्गिरौ ॥ १३.२०६.३१ ॥
હે શુભાનને, તે સમયે લોકકલ્યાણ માટે મેં હિમાલય પર્વત પર એક પગે ઊભા રહી, હાથ ઊંચા કરીને તપ કર્યું.
13.206.32
गावो मे पार्श्वमागम्य दर्पोत्सिक्ताः समन्ततः ।
स्थानभ्रंशं तदा देवि चक्रिरे बहुशस्तदा ॥ १३.२०६.३२ ॥
હે દેવી, ત્યારે મારી ગાયો ગર્વથી ઉન્મત્ત થઈને ચારે બાજુથી મારી પાસે આવી અનેક વાર મને મારા સ્થાનથી હટાવી દેતી.
13.206.33
अपचारेण वै तासां मनःक्षोभोऽभवन्मम ।
तस्माद्दग्धा यदा गावो रोषाविष्टेन चेतसा ॥ १३.२०६.३३ ॥
તેમના અપરાધથી મારું મન ક્ષુબ્ધ થયું; તેથી ક્રોધથી ભરેલા ચિત્તે જ્યારે મેં ગાયોને બાળી નાખી,
13.206.34
तस्मिंस्तु व्यसने घोरे वर्तमाने पशून्प्रति ।
अनेन वृषभेणाहं शमितः सम्प्रसादनैः ॥ १३.२०६.३४ ॥
તે ભયંકર વિપત્તિ પશુઓ પર ચાલતી હતી ત્યારે, આ બળદ દ્વારા મધુર વિનંતિઓથી હું શાંત થયો.
13.206.35
तदाप्रभृति शान्ताश्च वर्णभेदत्वमागताः ।
श्वेतोऽयं वृषभो देवि पूर्वसंस्कारसंयुतः।
वाहनत्वे ध्वजत्वे मे तदाप्रभृति योजितः ॥ १३.२०६.३५ ॥
ત્યારથી તેઓ શાંત થઈ જુદા વર્ણ પામ્યા. હે દેવી, આ શ્વેત બળદ પૂર્વસંસ્કારોથી યુક્ત છે; ત્યારથી તેને મારું વાહન અને ધ્વજ બનાવવામાં આવ્યો.
13.206.36
तस्मान्मे गोपतित्वं च देवैर्गोभिश्च कल्पितम् ।
प्रसन्नश्चाभवं देवि तदा गोपतितां गतः ॥ १३.२०६.३६ ॥
તેથી દેવતાઓ અને ગાયોએ મને ગોપતિ પદ નિયુક્ત કર્યું. હે દેવી, ત્યારે હું પ્રસન્ન થઈ ગોપતિ પદ પામ્યો.