महाभारत · अध्याय 13.206
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.206.1
क्षणज्ञा देवदेवस्य श्रोतुकामा प्रियं हितम् ।
उमादेवी महादेवमपृच्छत्पुनरेव तु ॥ १३.२०६.१ ॥
देवदेवाचा क्षण जाणणाऱ्या उमादेवीने, प्रिय आणि हितकारक ऐकण्याच्या इच्छेने, महादेवांना पुन्हा विचारले.
13.206.2
भगवन्देवदेवेश सर्वदेवनमस्कृत ।
चतुर्मुखो वै भगवानभवत्केन हेतुना ॥ १३.२०६.२ ॥
हे भगवन्, देवदेवेश, सर्व देवांनी नमस्कृत! चतुर्मुख भगवान कोणत्या कारणाने प्रकट झाले?
13.206.3
भगवन्केन ते वक्त्रमैन्द्रमद्भुतदर्शनम् ।
उत्तरं चापि भगवन्पश्चिमं शुभदर्शनम्।
दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनोर्ध्वं जटिलावृतम् ॥ १३.२०६.३ ॥
हे भगवन्, तुमचे ऐंद्र (पूर्व) मुख अद्भुत दर्शनाचे आहे; हे भगवन्, उत्तर व पश्चिम मुखे शुभ दर्शनाची आहेत; दक्षिण मुख रौद्र आहे आणि वरचे मुख जटांनी वेढलेले आहे — हे कोणत्या कारणाने?
13.206.4
यथादृशं महाभाग श्रोतुमिच्छामि कारणम् ।
एष मे संशयो देव तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२०६.४ ॥
हे महाभागा, दिसते तसेच त्याचे कारण ऐकण्याची माझी इच्छा आहे. हे देवा, हाच माझा संशय आहे; तो मला सांगण्यास तुम्हीच योग्य आहात.
13.206.5
तदहं ते प्रवक्ष्यामि यत्त्वमिच्छसि भामिनि ।
पुराऽसुरो महाघोरौ लोकोद्वेगकरौ भृशम् ॥ १३.२०६.५ ॥
म्हणून, हे सुंदरी, तुला जे हवे आहे ते मी सांगतो. पूर्वी लोकांना अत्यंत उद्वेग देणारे दोन अत्यंत भयंकर असुर होते.
13.206.6
सुन्दोपसुन्दनामानावासतुर्बलगर्वितौ ।
अशस्त्रवध्यौ बलिनौ परस्परहितैषिणौ ॥ १३.२०६.६ ॥
सुंद आणि उपसुंद नावाचे ते दोघे बलगर्विते होते; ते शस्त्रांनी वध्य नव्हते, बलवान होते आणि एकमेकांचे हित इच्छिणारे होते.
13.206.7
तयोरेव विनाशाय निर्मिता विश्वकर्मणा ।
सर्वतः सारमुद्धृत्य तिलशो लोकपूजिता।
तिलोत्तमेति विख्याता अप्सराः सा बभूव ह ॥ १३.२०६.७ ॥
त्या दोघांच्या विनाशासाठीच विश्वकर्म्याने तिला निर्माण केले. सर्वत्रांतून सार काढून, कणाकणाने जोडून, लोकपूजित तिलोत्तमा नावाची अप्सरा ती झाली.
13.206.8
देवकार्यं करिष्यन्ती हासभावसमन्विता ।
सा तपस्यन्तमागम्य रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ १३.२०६.८ ॥
देवकार्य करण्यास उद्युक्त झालेली, हास्यभावाने युक्त अशी ती तपश्चर्या करणाऱ्या माझ्याजवळ आली; पृथ्वीवर रूपात अतुलनीय.
13.206.9
मया बहुमता चेयं देवकार्यं करिष्यति ।
इति मत्वा तदा चाहं कुर्वन्तीं मां प्रदक्षिणम्।
तथैव तां दिदृक्षुश्च चतुर्वक्त्रोऽभवं प्रिये ॥ १३.२०६.९ ॥
मी हिला फार मानले; ही देवकार्य करील असे मानून, ती माझी प्रदक्षिणा करत असताना तिला पाहण्याच्या इच्छेने, हे प्रिये, मी चतुर्मुख झालो.
13.206.10
ऐन्द्रं मुखमिदं पूर्वं तपश्चर्यापरं सदा ।
दक्षिणं मे मुखं दिव्यं रौद्रं संहरति प्रजाः ॥ १३.२०६.१० ॥
इंद्राचे हे पूर्वमुख सदैव तपश्चर्येत मग्न असते. माझे दक्षिण मुख दिव्य व रौद्र आहे; ते प्रजांचा संहार करते.
13.206.11
लोककार्यपरं नित्यं पश्चिमं मे मुखं प्रिये ।
वेदानधीते सततमद्भुतं चोत्तरं मुखम्।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२०६.११ ॥
माझे पश्चिम मुख, हे प्रिये, सदैव लोककार्यात मग्न असते. आणि अद्भुत उत्तर मुख सतत वेदांचे पठण करते. हे सर्व तुला सांगितले; आता आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?
13.206.12
भगवञ्श्रोतुमिच्छामि शूलपाणे वरप्रद ।
किमर्थं नीलता कण्ठे भाति बर्हिनिभा तव ॥ १३.२०६.१२ ॥
हे भगवान, हे शूलपाणी, हे वरदात्या, ऐकण्याची इच्छा आहे — तुमच्या कंठात मोरपिसासारखी ही निळाई कोणत्या कारणाने शोभते?
13.206.13
एतत्ते कथयिष्यामि शृणु देवि समाहिता ॥ १३.२०६.१३ ॥
हे देवी, एकाग्र चित्ताने ऐक, हे मी तुला सांगतो.
13.206.14
पुरा युगान्तरे यत्नादमृतार्थं सुरासुरैः ।
बलवद्भिर्विमथितश्चिरकालं महोदधिः ॥ १३.२०६.१४ ॥
पूर्वी एका युगात अमृतासाठी सुर आणि असुरांनी प्रयत्नपूर्वक, बलवान होऊन, दीर्घकाळ महासागराचे मंथन केले.
13.206.15
रज्जुना नागराजेन मथ्यमाने महोदधौ ।
विषं तत्र समुद्भूतं सर्वलोकविनाशनम् ॥ १३.२०६.१५ ॥
नागराजाला दोर करून महासागराचे मंथन होत असताना, तेथे सर्व लोकांचा नाश करणारे विष प्रकट झाले.
13.206.16
तद्दृष्ट्वा विबुधाः सर्वे तदा विमनसोऽभवन् ।
ग्रस्तं हि तन्मया देवि लोकानां हितकारणात् ॥ १३.२०६.१६ ॥
ते पाहून सर्व देव तेव्हा खिन्न झाले. हे देवी, लोकांच्या हितासाठी मी ते गिळले.
13.206.17
तत्कृता नीलता चासीत्कण्ठे बर्हिनिभा शुभे ।
तदाप्रभृति चैवाहं नीलकण्ठ इति स्मृतः।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२०६.१७ ॥
त्यामुळेच माझ्या कंठात मोराच्या पिसासारखी निळाई आली. हे शुभे, तेव्हापासून मी 'नीलकंठ' म्हणून स्मरला जातो. हे सर्व मी तुला सांगितले. आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?
13.206.18
नीलकण्ठ नमस्तेऽस्तु सर्वलोकसुखावह ।
बहूनामायुधानां त्वं पिनाकं धर्मुमिच्छसि।
किमर्थं देवदेवेश तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२०६.१८ ॥
नीलकंठा, तुला नमस्कार असो; सर्व लोकांना सुख देणाऱ्या. अनेक आयुधांपैकी तू पिनाक धनुष्य इच्छितोस. हे देवदेवेशा, ते कशासाठी, हे मला सांगणे योग्य आहे.
13.206.19
शस्त्रागमं ते वक्ष्यामि शृणु धर्म्यं शुचिस्मिते ।
युगान्तरे महादेवि कण्वो नाम महामुनिः ॥ १३.२०६.१९ ॥
हे शुचिस्मिते, महादेवी, शस्त्रांची धर्मसंमत उत्पत्ती मी तुला सांगतो, ऐक. दुसऱ्या युगात कण्व नावाचे एक महामुनी होते.
13.206.20
स हि दिव्यां तपश्चर्यां कर्तुमेवोपचक्रमे ।
तथा तस्य तपो घोरं चरतः कालपर्ययात्।
वल्मीकं पुनरुद्भूतं तस्यैव शिरसि प्रिये ॥ १३.२०६.२० ॥
त्याने दिव्य तपश्चर्या करण्यास सुरुवात केली. तो घोर तप करत असताना काळ लोटल्यावर, प्रिये, त्याच्याच डोक्यावर पुन्हा एक वारूळ उगवले.
13.206.21
वेणुर्वल्मीकसंयोगान्मूर्ध्नि तस्य बभूव ह ।
धरमाणश्च तत्सर्वं तपश्चर्यां तथाऽकरोत् ॥ १३.२०६.२१ ॥
वारुळाशी संयोग होऊन त्याच्या डोक्यावर एक बांबू उगवला. तोच धारण करून त्याने ती सर्व तपश्चर्या तशीच केली.
13.206.22
तस्मै ब्रह्मा वरं दातुं जगाम तपसार्चितः ।
दत्त्वा तस्मै वरं देवो वेणुं दृष्ट्वा त्वचिन्तयत् ॥ १३.२०६.२२ ॥
तपश्चर्येने सन्मानित झालेला ब्रह्मदेव त्याला वर देण्यासाठी गेला. त्या देवाने त्याला वर दिला आणि बांबू पाहून तो विचार करू लागला.
13.206.23
लोककार्यं समुद्दिश्य वेणुनाऽनेन भामिनि ।
चिन्तयित्वा तमादाय कार्मुकार्थे न्ययोजयत् ॥ १३.२०६.२३ ॥
हे सुंदरी, लोककल्याणाचा हेतू मनात ठेवून या बांबूचा विचार करून त्याने तो घेऊन धनुष्यासाठी योजला.
13.206.24
विष्णोर्मम च सामर्थ्यं ज्ञात्वा लोकपितामहः ।
धनुषी द्वे तदा प्रादाद्विष्णवे च ममैव च ॥ १३.२०६.२४ ॥
विष्णू आणि माझे सामर्थ्य जाणून लोकपितामहाने तेव्हा दोन धनुष्ये बनवून ती विष्णूला आणि मलाच दिली.
13.206.25
पिनाकं नाम मे चापं शार्ङ्गं नाम हरेर्धनुः ।
तृतीयमवशेषेण गाण्डीवमभवद्धनुः ॥ १३.२०६.२५ ॥
माझ्या धनुष्याचे नाव पिनाक आहे आणि हरीच्या धनुष्याचे नाव शार्ङ्ग आहे. उरलेले तिसरे धनुष्य गाण्डीव झाले.
13.206.26
तच्च सोमाय निर्दिश्य ब्रह्मा लोकं गतः पुनः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं शस्त्रागममनिन्दिते ॥ १३.२०६.२६ ॥
ते सोमाला सोपवून ब्रह्मदेव पुन्हा आपल्या लोकी गेले. हे निर्दोष स्त्री, हे सर्व शस्त्रशास्त्र तुला सांगितले.
13.206.27
भगवन्देवदेवेश पिनाकपरमप्रिय ।
वाहनेषु तथाऽन्येषु सत्सु भूतपते तव ॥ १३.२०६.२७ ॥
हे भगवन्, देवांच्या देवा, पिनाकाचे परम प्रिय, हे भूतपती, तुमची इतर वाहने असताना सुद्धा.
13.206.28
अयं तु वृषभः कस्माद्वाहनं स यथाऽभवत् ।
एष मे सशयो देव तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२०६.२८ ॥
पण हा वृषभ तुमचे वाहन का आणि कसा झाला? हे देवा, हाच माझा संशय आहे; तो मला सांगणे योग्य आहे.
13.206.29
तदहं ते प्रवक्ष्यामि वाहनं स यथाऽभवत् ॥ १३.२०६.२९ ॥
म्हणून तो वाहन कसा झाला ते मी तुला सांगतो.
13.206.30
आदिसर्गे पुरा गावः श्वेतवर्णाः शुचिस्मिते ।
बलसंहनना गावो दर्पयुक्ताश्चरन्ति ताः ॥ १३.२०६.३० ॥
आदिसर्गात, हे शुचिस्मिते, पूर्वी श्वेत वर्णाच्या गाई होत्या; बलवान शरीराच्या त्या अभिमानाने विहरत असत.
13.206.31
अहं तु तप आतिष्ठं तस्मिन्काले शुभानने ।
एकपादश्चोर्ध्वबाहुर्लोकार्थं हिमवद्गिरौ ॥ १३.२०६.३१ ॥
हे शुभानने, त्या काळी लोककल्याणासाठी मी हिमालय पर्वतावर एका पायावर उभा राहून, बाहू वर उचलून तप केले.
13.206.32
गावो मे पार्श्वमागम्य दर्पोत्सिक्ताः समन्ततः ।
स्थानभ्रंशं तदा देवि चक्रिरे बहुशस्तदा ॥ १३.२०६.३२ ॥
हे देवी, तेव्हा माझ्या गाई गर्वाने उन्मत्त होऊन माझ्याजवळ सर्व बाजूंनी येऊन अनेक वेळा मला माझ्या जागेवरून हलवत.
13.206.33
अपचारेण वै तासां मनःक्षोभोऽभवन्मम ।
तस्माद्दग्धा यदा गावो रोषाविष्टेन चेतसा ॥ १३.२०६.३३ ॥
त्यांच्या अपराधामुळे माझे मन क्षुब्ध झाले; म्हणून रागाने भरलेल्या मनाने जेव्हा मी त्या गाईंना जाळले,
13.206.34
तस्मिंस्तु व्यसने घोरे वर्तमाने पशून्प्रति ।
अनेन वृषभेणाहं शमितः सम्प्रसादनैः ॥ १३.२०६.३४ ॥
त्या भयंकर संकटात पशूंवर असताना, या वृषभाने समजूतदार शब्दांनी मला शांत केले.
13.206.35
तदाप्रभृति शान्ताश्च वर्णभेदत्वमागताः ।
श्वेतोऽयं वृषभो देवि पूर्वसंस्कारसंयुतः।
वाहनत्वे ध्वजत्वे मे तदाप्रभृति योजितः ॥ १३.२०६.३५ ॥
तेव्हापासून त्या शांत झाल्या आणि त्यांना भिन्न रंग प्राप्त झाले. हे देवी, हा श्वेत वृषभ पूर्वसंस्कारांनी युक्त आहे; तेव्हापासून याला माझे वाहन व ध्वज म्हणून नेमले गेले.
13.206.36
तस्मान्मे गोपतित्वं च देवैर्गोभिश्च कल्पितम् ।
प्रसन्नश्चाभवं देवि तदा गोपतितां गतः ॥ १३.२०६.३६ ॥
म्हणून देव आणि गाईंनी मला गोपतीपद दिले. हे देवी, तेव्हा मी प्रसन्न होऊन गोपतीपद प्राप्त केले.