মহাভারত · অধ্যায় 13.208
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.208.1
हन्त ते कथयिष्यामि यत्ते देवि मनःप्रियम् ।
शृणु तत्सर्वमखिलं धर्मं वर्णाश्रमाश्रितम् ॥ १३.२०८.१ ॥
ঠিক আছে, তোমার মনের প্রিয় যা, আমি তা বলব। হে দেবী, বর্ণ ও আশ্রমের উপর আশ্রিত সেই সমগ্র ধর্ম শোনো।
13.208.2
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शुद्राश्चेति चतुर्विधम् ।
ब्राह्मणा विहिताः पूर्वं लोकतन्त्रमभीप्सता।
कर्माणि च तदर्हाणि शास्त्रेषु विहितानि वै ॥ १३.२०८.२ ॥
ব্রাহ্মণ, ক্ষত্রিয়, বৈশ্য ও শূদ্র—এভাবে চার প্রকার। লোকব্যবস্থা কামনাকারী পূর্বে ব্রাহ্মণদের নিযুক্ত করেছিলেন। আর তাদের উপযুক্ত কর্ম শাস্ত্রে বিহিত হয়েছে।
13.208.3
यदीदमेकवर्णं स्याज्जगत्सर्वं विनश्यति ।
सहैव देवि वर्णानि चत्वारि विहितान्यतः ॥ १३.२०८.३ ॥
এই সমগ্র জগৎ যদি একটিমাত্র বর্ণের হত, তবে তা বিনষ্ট হত। হে দেবী, সেজন্যই চার বর্ণ একত্রে বিহিত হয়েছে।
13.208.4
मुखतो ब्राह्मणाः सृष्टस्तस्मात्ते वाग्विशारदाः ।
बाहुभ्यां क्षत्रियाः सृष्टास्तस्मात्ते बाहुगर्विताः ॥ १३.२०८.४ ॥
মুখ থেকে ব্রাহ্মণেরা সৃষ্ট হয়েছেন; তাই তাঁরা বাক্যে নিপুণ। বাহু থেকে ক্ষত্রিয়েরা সৃষ্ট হয়েছেন; তাই তাঁরা বাহুবলে গর্বিত।
13.208.5
ऊरुभ्यामुद्गता वैश्यास्तस्माद्वार्तोपजीविनः ।
शूद्राश्च पादतः सृष्टास्तस्मात्ते परिचाकाः ॥ १३.२०८.५ ॥
উরু থেকে বৈশ্যেরা উদ্ভূত হয়েছেন; তাই তাঁরা বাণিজ্য ও কৃষিতে জীবিকা নির্বাহ করেন। পা থেকে শূদ্রেরা সৃষ্ট হয়েছেন; তাই তাঁরা সেবক।
13.208.6
तेषां धर्मांश्च कर्माणि शृणु देवि समाहिता ।
विप्राः कृता भूमिदेवा लोकानां धारणे कृताः।
ते कैश्चिन्नावमन्तव्या ब्राह्मणा हितमिच्छुभिः ॥ १३.२०८.६ ॥
হে দেবী, তাদের ধর্ম ও কর্মসমূহ একাগ্রচিত্তে শোনো। ব্রাহ্মণরা ভূমিদেবতা রূপে সৃষ্ট এবং লোকধারণের জন্য নিযুক্ত। যারা কল্যাণ কামনা করে, তারা কারও দ্বারাই ব্রাহ্মণদের অবমাননা করবে না।
13.208.7
यदि ते ब्राह्मणा न स्युर्दानयोगवहाः सदा ।
उभयोर्लोकयोर्देवि स्थितिर्न स्यात्समासतः ॥ १३.२०८.७ ॥
ব্রাহ্মণরা যদি সর্বদা দানযোগের বাহক না হতো, হে দেবী, সংক্ষেপে বললে উভয় লোকের স্থিতি থাকত না।
13.208.8
लोकेषु दुर्लभं किंतु ब्राह्मणत्वमिति स्मृतम् ।
अबुधो वा दरिद्रो वा पूजनीयः सदैव सः ॥ १३.२०८.८ ॥
জগতে ব্রাহ্মণত্ব দুর্লভ বলে কথিত। সে অজ্ঞ হোক বা দরিদ্র, সে সর্বদাই পূজনীয়।
13.208.9
ब्राह्मणान्योऽवमन्येत निन्देच्च क्रोधयेच्च वा ।
प्रहरेत हरेद्वाऽपि धनं तेषां नराधमः ॥ १३.२०८.९ ॥
যে মানুষ ব্রাহ্মণদের অবমাননা করে, নিন্দা করে, ক্রুদ্ধ করে, প্রহার করে বা তাদের ধন হরণ করে, সে নরাধম।
13.208.10
कारयेद्धीनकर्मणि कामलोभविमोहनात् ।
स च मामवमन्येत मां क्रोधयति निन्दति ॥ १३.२०८.१० ॥
কাম, লোভ ও মোহবশত যে ব্রাহ্মণকে হীন কর্মে নিয়োজিত করে, সে আমাকেই অবমাননা করে, আমাকেই ক্রুদ্ধ করে ও আমারই নিন্দা করে।
13.208.11
मामेव प्रहरेन्मूढो मद्धनस्यापहारकः ।
मामेव प्रेषणं कृत्वा निदन्ते मूढचेतनः ॥ १३.२०८.११ ॥
আমার ধন অপহরণকারী মূঢ় আমাকেই প্রহার করে। মূঢ়চিত্ত ব্যক্তি আমাকেই প্রেরণ করে আমারই নিন্দা করে।
13.208.12
स्वाध्यायो यजनं दानं तस्य धर्म इति स्थितिः ।
कर्मण्यध्यापनं चैव याजनं च प्रतिग्रहः।
सत्यं शान्तिस्तपः शौचं तस्य धर्मः सनातनः ॥ १३.२०८.१२ ॥
স্বাধ্যায়, যজ্ঞ, দান — এগুলিই তার ধর্ম, এমনই বিধান। কর্মে অধ্যাপনা, যাজন ও প্রতিগ্রহ; সত্য, শান্তি, তপস্যা, শৌচ — এটাই তার সনাতন ধর্ম।
13.208.13
विक्रयो रसधान्यानां ब्राह्मणस्य विगर्हितः ।
अनापदि च शूद्रान्नं वृषलीसङ्ग्रहस्तथा ॥ १३.२०८.१३ ॥
রস ও শস্য বিক্রয় ব্রাহ্মণের পক্ষে নিন্দনীয়। বিপদ ছাড়া শূদ্রের অন্ন, এবং বৃষলীর সংগ্রহও তেমনই।
13.208.14
तप एव सदा धर्मो ब्राह्मणस्य न संशयः ।
स तु धर्मार्थमुत्पन्नः पूर्वं धात्रा तपोबलात् ॥ १३.२०८.१४ ॥
তপস্যাই সর্বদা ব্রাহ্মণের ধর্ম, এতে সন্দেহ নেই। তিনি ধর্মের জন্য, পূর্বে ধাতা কর্তৃক তপোবলে উৎপন্ন হয়েছিলেন।
13.208.15
तस्योपनयनं धर्मो नित्यं चोदकधारणम् ।
शास्त्रस्य श्रवणं धर्मो देवव्रतनिषेवणम् ॥ १३.२०८.१५ ॥
তার উপনয়ন ধর্ম, নিত্য দণ্ডধারণও ধর্ম। শাস্ত্রশ্রবণ ধর্ম, দেবব্রত-সেবনও ধর্ম।
13.208.16
अग्निकार्यं परो धर्मो नित्ययज्ञोपवीतिता ।
शूद्रान्नवर्जनं धर्मो धर्मः सत्पथसेवनम्।
धर्मो नित्योपवासित्वं ब्रह्मचर्यं परं तथा ॥ १३.२०८.१६ ॥
অগ্নিকার্য পরম ধর্ম, নিত্য যজ্ঞোপবীত ধারণও। শূদ্রের অন্ন বর্জন ধর্ম; সৎপথ সেবন ধর্ম। নিত্য উপবাসও ধর্ম, এবং পরম ব্রহ্মচর্যও তেমনই।
13.208.17
गृहस्थस्य परो धर्मो गृहस्थाश्रमिणस्तथा ।
गृहसम्मार्जनं धर्म आलेपनविधिस्तथा ॥ १३.२०८.१७ ॥
গৃহস্থের পরম ধর্ম, গৃহস্থাশ্রমীরও তেমনই। গৃহ-সম্মার্জন ধর্ম, এবং লেপনের বিধিও তেমনই।
13.208.18
अतिथिप्रियता धर्मो धर्मस्त्रेताग्निधारणम् ।
इष्टिर्वा पशुबन्धाश्च विधिपूर्वं परंतप ॥ १३.२०८.१८ ॥
অতিথিপ্রিয়তা ধর্ম; ত্রেতাগ্নি ধারণ ধর্ম; ইষ্টি অথবা পশুবন্ধ যজ্ঞও বিধিপূর্বক (করা) ধর্ম, হে পরন্তপ।
13.208.19
दम्पत्योः समशीलत्वं धर्मो वै गृहमेधिनाम् ।
एवं द्विजन्मनो धर्मो गार्हस्थ्ये धर्मधारणम् ॥ १३.२०८.१९ ॥
দম্পতির সমান শীলতা গৃহস্থদের ধর্ম; এইভাবে দ্বিজদের ধর্ম গার্হস্থ্যে ধর্মধারণ।
13.208.20
यस्तु क्षत्रगतो धर्मस्त्वया देवि प्रयोदितः ।
तमहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु देवि समाहिता ॥ १३.२०८.२० ॥
হে দেবী, তুমি ক্ষত্রিয়ের যে ধর্ম জিজ্ঞাসা করেছ, তা আমি তোমাকে বলব; হে দেবী, একাগ্রচিত্তে শোনো।
13.208.21
क्षत्रियास्तु ततो देवि द्विजानां पालने स्मृताः ।
यदि निःक्षत्रियो लोको जगत्स्यादधरोत्तरम् ॥ १३.२०८.२१ ॥
তারপর, হে দেবী, ক্ষত্রিয়েরা দ্বিজদের পালনের জন্যই নির্ধারিত; যদি জগৎ ক্ষত্রিয়হীন হয়, তবে জগৎ উলটপালট হয়ে যাবে।
13.208.22
रक्षणात्क्षत्रियैरेव जगद्भवति शाश्वतम् ।
तस्याप्यध्ययनं दानं यजनं धर्मतः स्मृतम् ॥ १३.२०८.२२ ॥
ক্ষত্রিয়দের রক্ষার দ্বারাই জগৎ শাশ্বত হয়; তাঁদের জন্যও অধ্যয়ন, দান ও যজন ধর্মানুসারে বিহিত।
13.208.23
दीनानां रक्षणं चैव पापनामनुशासनम् ।
सतां सम्पोषणं चैव कर्मषण्मार्गजीवनम् ॥ १३.२०८.२३ ॥
দীনদের রক্ষা, পাপীদের শাসন, সৎ ব্যক্তিদের পোষণ এবং ছয় কর্মপথে জীবিকা নির্বাহ (ক্ষত্রিয়ের ধর্ম)।
13.208.24
उत्साहः शस्त्रजीवित्वं तस्य धर्मः सनातनः ।
भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्यमोघता ॥ १३.२०८.२४ ॥
উৎসাহ ও অস্ত্রের দ্বারা জীবিকা—এটি তাঁর সনাতন ধর্ম। ভৃত্যদের ভরণপোষণ ধর্ম; কর্মে অমোঘতা (সফলতা)-ও ধর্ম।
13.208.25
सम्यग्गुणयुतो धर्मो धर्मः पौरहितक्रिया ।
व्यवहारस्थितिर्नित्यं गुणयुक्तो महीपतिः ॥ १३.२०८.२५ ॥
সম্যক গুণযুক্ত ধর্ম; পুরোহিতের কর্মও ধর্ম। ব্যবহার (ন্যায়ব্যবস্থা) সর্বদা রক্ষা করা এবং গুণযুক্ত রাজা—এ সবই ধর্ম।
13.208.26
आर्तवित्तप्रदो राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।
एवं तैर्विहितः पूर्वैर्धर्मः कर्मविधानतः ॥ १३.२०८.२६ ॥
দুঃখীদের ধন দানকারী রাজা সর্বোত্তম ধর্ম লাভ করেন। এইভাবে পূর্বপুরুষদের দ্বারা বিহিত ধর্ম কর্মবিধান অনুসারে হয়।
13.208.27
तथैव देवि वैश्याश्च लोकयात्राहिताः स्मृताः ।
अन्ये तानुपजीवन्ति प्रत्यक्षफलदा हि ते ॥ १३.२०८.२७ ॥
তেমনই, হে দেবী, বৈশ্যরাও লোকযাত্রার হিতকারী বলে গণ্য। অন্যরা তাঁদের উপর নির্ভর করে জীবনধারণ করে, কারণ তাঁরা প্রত্যক্ষ ফল দেন।
13.208.28
यदि न स्युस्तथा वैश्या न भवेयुस्तथा परे ।
तेषामध्ययनं दानं गजनं धर्म उच्यते ॥ १३.२०८.२८ ॥
বৈশ্যরা না থাকলে অন্যরাও সেরূপ হতো না। তাঁদের অধ্যয়ন, দান ও যজ্ঞ ধর্ম বলে কথিত হয়।
13.208.29
वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस्तथा ।
अग्निहोत्रपरिस्पन्दास्त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥ १३.२०८.२९ ॥
বৈশ্যের সর্বদা ধর্ম পশুপালন ও কৃষি। অগ্নিহোত্রে নিয়োজিত তিন বর্ণ দ্বিজাতি।
13.208.30
वाणिज्यं सत्पथे स्थानमातिथेयत्वमेव च ।
विप्राणां स्वागतन्यायो वैश्यधर्मः सनातनः ॥ १३.२०८.३० ॥
বাণিজ্য, সৎপথে স্থিতি এবং আতিথেয়তাও; ব্রাহ্মণদের যথাযথ সমাদর করা ন্যায় — এটাই বৈশ্যের সনাতন ধর্ম।
13.208.31
तिलगन्धरसाश्चैव न विक्रेयाः कथञ्चन ।
वणिक्पथमुपासद्भिर्वैश्यैर्वैश्यपथि स्थितैः ॥ १३.२०८.३१ ॥
তিল, সুগন্ধি ও রস কোনোভাবেই বিক্রয় করা উচিত নয়; বণিক-পথ অনুসরণকারী এবং বৈশ্য-পথে স্থিত বৈশ্যদের দ্বারা।
13.208.32
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम् ।
एवं ते विहिता देवि लोकयात्रा स्वयंभुवा ॥ १३.२०८.३२ ॥
ত্রিবর্গের জন্য সকলের প্রতি যথাশক্তি দিবারাত্র আতিথেয়তা করা উচিত। হে দেবী, এভাবেই স্বয়ম্ভূ তোমার জন্য লোকযাত্রা বিধান করেছেন।
13.208.33
तथैव शूद्रा विहिताः सर्वधर्मप्रसाधकाः ।
शूद्राश्च यदि ते न स्युः कर्मकर्ता न विद्यते ॥ १३.२०८.३३ ॥
তেমনই শূদ্ররাও সকল ধর্মসাধক রূপে বিহিত। শূদ্ররা যদি না থাকত, তবে কর্মকর্তা বলে কেউ থাকত না।
13.208.34
त्रयः पूर्वे शूद्रमूलाः सर्वे कर्मकराः स्मृताः ।
ब्राह्मणादिषु शुश्रूषा दासधर्म इति स्मृतः ॥ १३.२०८.३४ ॥
পূর্বের তিন বর্ণ শূদ্রমূলক, সকলেই কর্মকর বলে স্মৃত। ব্রাহ্মণাদির সেবা দাসধর্ম বলে স্মৃত।
13.208.35
वार्ता च कारुकर्माणि शिल्यं नाट्यं तथैव च ।
अहिंसकः शुभाचारो देवतद्विजवन्दकः ॥ १३.२०८.३५ ॥
বার্তা, কারুকর্ম, শিল্প ও নাট্যও তেমনই; অহিংস, শুভাচারী, দেবতা ও দ্বিজদের বন্দনাকারী।
13.208.36
शूद्रो धर्मफलैरिष्टैः स्वधर्मेणोपपद्यते ।
एवमादि तथाऽन्यच्च शूद्रधर्म इति स्मृतः ॥ १३.२०८.३६ ॥
শূদ্র নিজ স্বধর্মের দ্বারা ধর্মের অভীষ্ট ফল লাভ করে। এইরূপ এবং অন্যান্যও শূদ্রধর্ম বলে স্মৃত হয়।
13.208.37
तेऽप्येवं विहिता लोके कर्मयोग्याः शुभानने ॥ १३.२०८.३७ ॥
তারাও এভাবেই জগতে বিহিত, কর্মের যোগ্য, হে শুভাননে।
13.208.38
एवं चतुर्णां वर्णानां वर्णलोकाः परत्र च ।
विहिताश्च तथा दृष्टा यथावद्धर्मचारिणि ॥ १३.२०८.३८ ॥
এভাবে চার বর্ণের বর্ণলোকও পরলোকে বিহিত ও যথাযথভাবে দৃষ্ট, হে ধর্মচারিণী।
13.208.39
एष वर्णाश्रयो धर्मः कर्म चैव तदर्पणम् ।
कथितं श्रोतुकामायाः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२०८.३९ ॥
এটি বর্ণাশ্রিত ধর্ম; কর্ম এবং তার অর্পণও তাই। শুনতে ইচ্ছুকের জন্য বলা হয়েছে। আর কী শুনতে চাও?
13.208.40
भगवन्देवदेवेश नमस्ते वृषभध्वज ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं देव धर्ममाश्रमिणां विभो ॥ १३.२०८.४० ॥
হে ভগবান, দেবদেবেশ, বৃষভধ্বজ, আপনাকে প্রণাম। হে দেব, হে বিভু, আশ্রমীদের ধর্ম শুনতে আমি ইচ্ছুক।
13.208.41
तथाऽऽश्रमगतं धर्मं शृणु देवि समाहिता ।
आश्रमाणां तु यो धर्मः क्रियते ब्रह्मवादिभिः ॥ १३.२०८.४१ ॥
তাহলে আশ্রমসম্বন্ধীয় ধর্ম, হে দেবী, একাগ্রচিত্তে শোনো। ব্রহ্মবাদীদের দ্বারা আশ্রমগুলির যে ধর্ম আচরিত হয়।
13.208.42
गृहस्थः प्रवरस्तेषां गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रितः ।
पञ्चयज्ञक्रियाशौचं दारतुष्टिरतन्द्रिता ॥ १३.२०८.४२ ॥
তাঁদের মধ্যে গৃহস্থই শ্রেষ্ঠ; সে গার্হস্থ্য ধর্ম আশ্রয় করে। পঞ্চযজ্ঞ অনুষ্ঠানে শুদ্ধি, স্ত্রীতে তুষ্টি এবং অনলসতা।
13.208.43
ऋतुकालाभिगमनं दानयज्ञतपांसि च ।
अविप्रवासस्तस्येष्टः स्वाध्यायश्वाग्निपूर्वकम् ॥ १३.२०८.४३ ॥
ঋতুকালে স্ত্রীর কাছে যাওয়া, দান, যজ্ঞ ও তপস্যা; তার পক্ষে গৃহ থেকে দূরে না থাকা কাম্য; অগ্নিকে সম্মুখে রেখে স্বাধ্যায়।
13.208.44
अतिथीनामाभिमुख्यं शक्त्या चेष्टनिमन्त्रणम् ।
अनुग्रहश्च सर्वेषां मनोवाक्कायकर्मभिः ॥ १३.२०८.४४ ॥
অতিথিদের অভ্যর্থনা করা, সাধ্য অনুযায়ী ইষ্ট ভোজনে আমন্ত্রণ জানানো, এবং মন, বাক্য ও কায়ার কর্মে সকলের প্রতি অনুগ্রহ করা।
13.208.45
एवमादि शुभं चान्यत्कुर्यात्तद्वृत्तिमान्गृही ।
एवं सञ्चरतस्तस्य पुण्यलोका न संशयः। ॥ १३.२०८.४५ ॥
এরূপ ও অন্যান্য শুভ কর্ম সেই বৃত্তি অনুসারী গৃহস্থ করবে। এভাবে আচরণকারীর জন্য পুণ্যলোক আছে, এতে সন্দেহ নেই।
13.208.46
तथैव वानप्रस्थस्य धर्माः प्रोक्ताः सनातनाः ॥ १३.२०८.४६ ॥
তেমনই বানপ্রস্থের সনাতন ধর্মও কথিত হয়েছে।
13.208.47
गृहवासं समुत्सृकज्य निश्चित्यैकमनाः शुभैः ।
वन्यैरेव तदाहारैः वर्तयेदिति च स्थितिः ॥ १३.२०८.४७ ॥
গৃহবাস ত্যাগ করে, দৃঢ় সংকল্পে একাগ্র মনে, শুভ বন্য আহারেই জীবনযাপন করবে—এটাই নিয়ম।
13.208.48
भूमिशय्या जटाश्मश्रुचर्मवल्कलधारणम् ।
देवतातिथिसत्कारो महाकृच्छ्राभिपूजनम् ॥ १३.२०८.४८ ॥
ভূমিতে শয়ন, জটা, দাড়ি, চর্ম ও বল্কল ধারণ, দেবতা ও অতিথির সৎকার, মহাকৃচ্ছ্র ব্রতের দ্বারা পূজা।
13.208.49
अग्निहोत्रं त्रिषवणं नित्यं तस्य विधीयते ।
ब्रह्मचर्यं क्षमा शौचं तस्य धर्मः सनातनः।
एवं स विगते प्राणे देवलोके महीयते ॥ १३.२०८.४९ ॥
তার জন্য তিন সন্ধ্যায় নিত্য অগ্নিহোত্র বিহিত। ব্রহ্মচর্য, ক্ষমা ও শৌচ তার সনাতন ধর্ম। এভাবে প্রাণ ত্যাগের পর সে দেবলোকে সম্মানিত হয়।
13.208.50
यतिधर्मास्तथा देवि गृहांस्त्यक्त्वा यतस्ततः ।
आकिञ्चन्यमनारम्भः सर्वतः शौचमार्जवम् ॥ १३.२०८.५० ॥
হে দেবী! তেমনই যতির ধর্ম: গৃহত্যাগ করে এদিক-ওদিক ভ্রমণ, অকিঞ্চনতা, কর্ম আরম্ভ না করা, সর্বতোভাবে শৌচ ও সরলতা।
13.208.51
सर्वत्र भैक्षचर्या च सर्वत्रैव विवासनम् ।
सदा ध्यानपरत्वं च देहशुद्धिः क्षमा दया।
तत्वानुगतबुद्धित्वं तस्य धर्मविधिर्भवेत् ॥ १३.२०८.५१ ॥
সর্বত্র ভিক্ষাচর্যা ও সর্বত্র স্থায়ী আবাসহীন বিচরণ, সর্বদা ধ্যানে নিষ্ঠা, দেহশুদ্ধি, ক্ষমা ও দয়া, তত্ত্বে নিবদ্ধ বুদ্ধি — এটাই তার ধর্মবিধি হওয়া উচিত।
13.208.52
ब्रह्मचारी च यो देवि जन्मप्रभृति भिक्षितः ।
ब्रह्मचर्यपरो भूत्वा साधयेद्गुरुमात्मनः।
सर्वकालेषु सर्वत्र गुरुपूजां समाचरेत् ॥ १३.२०८.५२ ॥
হে দেবী! জন্ম থেকেই ভিক্ষায় জীবনযাপনকারী ব্রহ্মচারী ব্রহ্মচর্যে নিবিষ্ট হয়ে নিজের গুরুকে সাধন করবে; সর্বকালে সর্বত্র গুরুপূজা করবে।
13.208.53
भैक्षचर्याग्निकार्यं च सदा जलनिषेवणम् ।
स्वाध्यायः सततं तस्य एष धर्मः सनातनः ॥ १३.२०८.५३ ॥
ভিক্ষাচর্যা, অগ্নিকার্য, সর্বদা জলে স্নান, নিরন্তর স্বাধ্যায় — এটাই তার সনাতন ধর্ম।
13.208.54
तस्य चेष्टा तु गुर्वर्थमाप्राणान्तमिति स्थितिः ।
गुरोरभावे तत्पुत्रे गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् ॥ १३.२०८.५४ ॥
তাঁর আচরণ গুরুর হিতের জন্যই হবে, প্রাণ থাকা পর্যন্ত; এটিই বিধান। গুরুর অভাবে তাঁর পুত্রের প্রতি গুরুর মতো আচরণ করবে।
13.208.55
एवं सोप्यमलाँल्लोकान्ब्राह्मणः प्रतिपद्यते ।
एष ते कथितो देवि धर्मश्चाश्रमवासिनाम् ॥ १३.२०८.५५ ॥
এইভাবে সেই ব্রাহ্মণও নির্মল লোকসমূহ লাভ করে। হে দেবী, আশ্রমবাসীদের এই ধর্ম আমি তোমাকে বললাম।
13.208.56
चतुर्णामाश्रमो युक्तो लोक इत्येव विद्यते ।
कथितं ते समासेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२०८.५६ ॥
চার আশ্রম একই লোকে যুক্ত বলে জানা যায়। তোমাকে সংক্ষেপে বলা হল; আর কী শুনতে চাও?