મહાભારત · અધ્યાય 13.212
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.212.1
देवदेव नमस्तुभ्यं त्र्यक्ष भो वृषभध्वज ।
श्रुतं मे भगवन्सर्वं त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥ १३.२१२.१ ॥
હે દેવોના દેવ, ત્ર્યક્ષ, વૃષભધ્વજ, આપને નમસ્કાર. હે ભગવન્, મહેશ્વર, આપની કૃપાથી મેં બધું સાંભળ્યું.
13.212.2
सङ्गृहीतं मया तच्च तव वाक्यमनुत्तमम् ।
इदानीमस्ति संदेहो मानुषेष्विह कश्चन ॥ १३.२१२.२ ॥
આપનું એ અનુત્તમ વચન મેં ગ્રહણ કર્યું છે. હવે અહીં મનુષ્યો વિષે કંઈક સંદેહ છે.
13.212.3
तुल्यप्राणशिरःकायो राजाऽयमिति मृश्यते ।
केन कर्मविपाकेन सर्वप्राधान्यमर्हति ॥ १३.२१२.३ ॥
પ્રાણ, માથું અને શરીરમાં બીજાઓ જેવો હોવા છતાં આને રાજા ગણવામાં આવે છે. કયા કર્મફળથી એ સૌના પર પ્રાધાન્યને યોગ્ય બને છે?
13.212.4
स चापि दण्डयन्मर्त्यान्भर्त्सयन्विधमन्नपि ।
प्रेत्यभावे कथं लोकाँल्लभते पुण्यकर्मणा।
राजवृत्तमहं तस्माच्छ्रोतुमिच्छामि मानद ॥ १३.२१२.४ ॥
તે મનુષ્યોને દંડ આપે છે, ધમકાવે છે, અને કેટલીકવાર વિધિની વિરુદ્ધ પણ ચાલે છે; તો મૃત્યુ પછી પુણ્યકર્મથી તે લોકો કેવી રીતે પામે છે? તેથી હે માનદ, રાજાનું આચરણ સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે.
13.212.5
तदहं ते प्रवक्ष्यामि राजधर्मं शुभानने ॥ १३.२१२.५ ॥
તેથી હે શુભાનને, હું તને રાજધર્મ કહીશ.
13.212.6
राजायत्तं हि यत्सर्वं लोकवृत्तं शुभाशुभम् ।
महतस्तपसो देवि फलं राज्यमिति स्मृतम् ॥ १३.२१२.६ ॥
લોકનું શુભ-અશુભ સર્વ આચરણ રાજા પર આધારિત છે. હે દેવી, રાજ્ય મહાન તપનું ફળ છે એમ સ્મરાય છે.
13.212.7
तपोदानमयं राज्यं परं स्थानं विधीयते ।
तस्माद्राज्ञः सदा मर्त्याः प्रणमन्ति यतस्ततः ॥ १३.२१२.७ ॥
તપ અને દાનથી બનેલું રાજ્ય પરમ સ્થાન તરીકે વિધાન પામેલું છે; તેથી મનુષ્યો જ્યાં હોય ત્યાંથી સદા રાજાને પ્રણામ કરે છે.
13.212.8
न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि भामिनि ।
तस्मात्तस्यैव चरितं जगत्पथ्यं शृणु प्रिये ॥ १३.२१२.८ ॥
હે મહાભાગે, ન્યાયથી તું સાંભળવા ઇચ્છે છે, હે ભામિની; તેથી જગત માટે હિતકર એનું જ આચરણ સાંભળ, પ્રિયે.
13.212.9
अराजके पुरा त्वासीत्प्रजानां सङ्कुलं महत् ।
तदृष्ट्वा सङ्कुलं ब्रह्मा मनुं राज्ये न्यवेदयत्।
तदाप्रभृति संदृष्टं राज्ञां वृत्तं शुभाशुभम् ॥ १३.२१२.९ ॥
પૂર્વે રાજા વિનાના સમયમાં પ્રજાઓમાં મોટી અરાજકતા હતી. એ અરાજકતા જોઈને બ્રહ્માએ મનુને રાજ્યમાં નિયુક્ત કર્યા; ત્યારથી રાજાઓના શુભાશુભ આચરણ જોવામાં આવ્યા.
13.212.10
तन्मे शृणु वरारोहे तस्य पथ्यं जगद्धितम् ।
यथा प्रेत्य लभेत्स्वर्गं यथा वीर्यं यशस्तथा ॥ १३.२१२.१० ॥
હે વરારોહે, જગતને હિતકર એ પથ્ય મારી પાસેથી સાંભળ; મૃત્યુ પછી સ્વર્ગ કેવી રીતે મળે, અને તેમજ વીર્ય તથા યશ કેવી રીતે મળે તે.
13.212.11
पित्र्यं वा भूतपूर्वं वा स्वयमुत्पाद्य वा पुनः ।
राज्यधर्ममनुष्ठाय विधिवद्भोक्तुमर्हति ॥ १३.२१२.११ ॥
પિતૃપરંપરાથી મળેલું હોય, પૂર્વે હતું હોય, અથવા પોતે મેળવીને ફરી પ્રાપ્ત કર્યું હોય — રાજધર્મનું વિધિપૂર્વક પાલન કર્યા પછી જ તે રાજ્ય ભોગવવા યોગ્ય છે.
13.212.12
आत्मानमेव प्रथमं विनयैरुपपादयेत् ।
अनु भृत्यान्प्रजाः पश्चादित्येष विनयक्रमः ॥ १३.२१२.१२ ॥
પ્રથમ પોતાને જ વિનયથી સ્થિર કરવો; પછી સેવકોને, અને પછી પ્રજાને — આ જ વિનયનો ક્રમ છે.
13.212.13
स्वामिनं चोषमां कृत्वा प्रजास्तद्वृत्तकाङ्क्षया ।
स्वयं विनयसम्पन्ना भवन्तीह शुभेक्षणे ॥ १३.२१२.१३ ॥
રાજાને આદર્શ બનાવીને, તેના આચરણની ઇચ્છાથી પ્રજા પોતે વિનયસંપન્ન થાય છે, હે શુભનેત્રે.
13.212.14
स्वस्मात्पूर्वतरा राजा विनयत्येव वै प्रजाः ।
अपहास्यो भवेत्तादृक्स्वदोषस्यानवेक्षणात् ॥ १३.२१२.१४ ॥
રાજાએ પહેલાં પોતાને જ વિનયમાં લાવવો જોઈએ, પછી પ્રજાને; પોતાના દોષ ન જોનાર રાજા ઉપહાસને પાત્ર બને છે.
13.212.15
विद्याभ्यासैर्वृद्धयोगैरात्मानं विनयं नयेत् ।
विद्या धर्मार्थफलिनी तद्विदो वृद्धसंज्ञिताः ॥ १३.२१२.१५ ॥
વિદ્યાભ્યાસ અને વૃદ્ધજનોના સંગથી પોતાને વિનયમાં લાવવો; વિદ્યા ધર્મ અને અર્થનું ફળ આપે છે, તેને જાણનારાને જ વૃદ્ધ કહેવાય છે.
13.212.16
इन्द्रियाणां जयो देवि अत ऊर्ध्वमुदाहृतः ।
अजये सुमहान्दोषो राजानं विनिपातयेत् ॥ १३.२१२.१६ ॥
હે દેવી, ઇન્દ્રિયજય પછી આ કહેવાયું છે; તેને ન જીતવામાં મોટો દોષ છે, જે રાજાને પાડી દે છે.
13.212.17
पञ्चैव स्ववशे कृत्वा तदर्थान्पञ्च शोषयेत् ।
षडुत्सृज्य यथायोगं ज्ञानेन विनयेन च।
सास्त्रचक्षुर्नयपरो भूत्वा भृत्यान्समाहरेत् ॥ १३.२१२.१७ ॥
પાંચ ઇન્દ્રિયોને પોતાને વશ કરીને તેમના વિષયોને પાંચ પ્રકારે સુકવી દેવા; છઠ્ઠાને યથાયોગ્ય ત્યજીને, જ્ઞાન અને વિનયથી, શાસ્ત્રને આંખ બનાવીને, નીતિમાં તત્પર થઈને સેવકોને એકઠા કરવા.
13.212.18
वृत्तश्रुतकुलोपेतानुपधाबिः परीक्षितान् ।
अमात्यानुपधातीतान्सोपसर्पाञ्जितेन्द्रियान्।
योजयेत यथायोगं यथार्हं स्वेषु कर्मसु ॥ १३.२१२.१८ ॥
આચાર, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને કુળથી યુક્ત, ઉપધાઓથી પરખાયેલા, ઉપધાઓથી પર, નજીક આવનારા, ઇન્દ્રિયજયી અમાત્યોને યથાયોગ્ય રીતે પોતપોતાનાં કાર્યોમાં નિયુક્ત કરવા.
13.212.19
अमात्या बुद्धिसम्पन्ना राष्ट्रं बहुजनप्रियम् ।
दुराधर्षं पुरश्रेष्ठं कोशः कृच्छ्रसहः स्मृतः ॥ १३.२१२.१९ ॥
બુદ્ધિસંપન્ન અમાત્યો, ઘણા લોકોને પ્રિય રાષ્ટ્ર, અજેય શ્રેષ્ઠ નગર અને કઠણ સમય સહન કરનાર કોશ — એ કહેવાયું છે.
13.212.20
अनुरक्तं बलं साम्नामद्वैधं मन्त्रमेव च ।
एताः प्रकृतयः स्वेषु स्वामी विनयतत्ववित्। ॥ १३.२१२.२० ॥
અનુરક્ત સેના, સામનીતિની નિષ્કપટતા, મંત્રણા — એ જ પ્રકૃતિઓ છે; પોતાના રાજ્યમાં વિનયતત્ત્વ જાણનાર સ્વામીએ એમનું રક્ષણ કરવું.
13.212.21
प्रजानां रक्षणार्थाय सर्वमेतद्विनिर्मितम् ।
आभिः करणभूताभिः कुर्याल्लोकहितं नृपः ॥ १३.२१२.२१ ॥
પ્રજાના રક્ષણ માટે જ આ સર્વ રચાયું છે; આ સાધનો વડે રાજાએ લોકહિત કરવું.
13.212.22
आत्मरक्षा नरेन्द्रस्य प्रजारक्षार्थमिष्यते ।
तस्मात्सततमात्मानं संरक्षेदप्रमादवान् ॥ १३.२१२.२२ ॥
રાજાનું આત્મરક્ષણ પ્રજારક્ષણ માટે જ ઇચ્છિત છે; તેથી સાવધ રહીને સતત પોતાનું રક્ષણ કરવું.
13.212.23
भोजनाच्छादनस्नानाद्बहिर्निष्क्रमणादपि ।
नित्यं स्त्रीगणसंयोगाद्रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ १३.२१२.२३ ॥
ભોજન, વસ્ત્ર, સ્નાન, બહાર જવું અને સ્ત્રીસમૂહના સંયોગથી પણ સદા આત્મવાન પુરુષે પોતાનું રક્ષણ કરવું.
13.212.24
स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च शश्त्रादपि विषादपि ।
सततं पुत्रदारेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ १३.२१२.२४ ॥
સ્વજનો અને પરાયાઓથી, શસ્ત્ર અને ઝેરથી પણ, તેમજ પુત્રો અને પત્નીઓથી પણ સદા આત્મવાન પુરુષે પોતાનું રક્ષણ કરવું.
13.212.25
सर्वेभ्य एव स्थानेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान् ।
प्रजानां रक्षणार्थाय प्रजाहितकरो भवेत् ॥ १३.२१२.२५ ॥
આત્મસંયમી માણસે સર્વ સ્થાનોથી પોતાનું રક્ષણ કરવું; પ્રજાના રક્ષણ માટે તેણે પ્રજાનું હિત કરનારો થવું.
13.212.26
प्रजाकार्यं तु तत्कार्यं प्रजासौख्यं तु तत्सुखम् ।
प्रजाप्रियं प्रियं तस्य स्वहितं तु प्रजाहितम्।
प्रजार्तं तस्य सर्वस्वमात्मार्थं न विधीयते। ॥ १३.२१२.२६ ॥
પ્રજાનું કાર્ય એ જ તેનું કાર્ય; પ્રજાનું સુખ એ જ તેનું સુખ. પ્રજાને જે પ્રિય તે જ તેને પ્રિય; પ્રજાનું હિત એ જ તેનું સ્વહિત. પ્રજાનું દુઃખ એ જ તેની સર્વસ્વ; તે પોતાના સ્વાર્થ માટે વિહિત નથી.
13.212.27
प्रकृतीनां हि रक्षार्थं रागद्वेषौ व्युदस्य च ।
उभयोः पक्षयोर्वादं श्रुत्वा चैव यथातथम्।
तमर्थं विमृशेद्बुद्ध्या स्वयमातत्वदर्शनात् ॥ १३.२१२.२७ ॥
પ્રજાના રક્ષણ માટે, રાગ-દ્વેષ છોડીને, બંને પક્ષનો વાદ યથાર્થ રીતે સાંભળીને, એ વિષયને પોતાની બુદ્ધિથી સ્વયં વિચારવો; આત્મતત્ત્વના દર્શનથી.
13.212.28
तत्वविद्भिश्च बहुभिर्वृद्धैः सह नरोत्तमैः ।
कर्तारमपराधं च देशकालौ नयानयौ ॥ १३.२१२.२८ ॥
તત્ત્વજ્ઞ ઘણા વૃદ્ધો અને શ્રેષ્ઠ પુરુષો સાથે મળીને કર્તા, અપરાધ, દેશ, કાળ અને નય-અનયનો વિચાર કરવો.
13.212.29
ज्ञात्वा सम्यग्यथाशास्त्रं ततो दण्डं नयेन्नृषु ।
एवं कुर्वंल्लभेद्धर्मं पक्षपातविवर्जनात् ॥ १३.२१२.२९ ॥
શાસ્ત્ર પ્રમાણે સારી રીતે જાણીને પછી નીતિથી મનુષ્યો પર દંડ કરવો. આ રીતે કરનાર પક્ષપાત ટાળીને ધર્મ પામે છે.
13.212.30
प्रत्यक्षाप्तोपदेशाभ्यामनुमानेन वा पुनः ।
बोद्धव्यं सततं राज्ञा देशवृत्तं शुभाशुभम् ॥ १३.२१२.३० ॥
રાજાએ પ્રત્યક્ષ, વિશ્વાસુ જનોના ઉપદેશથી અથવા અનુમાનથી દેશના શુભ અને અશુભ આચરણને સતત જાણવું જોઈએ.
13.212.31
चारैः कर्मप्रवृत्त्या च तद्विज्ञाय विचारयेत् ।
अशुभं निर्हरेत्सद्यो जोषयेच्छुभमात्मनः ॥ १३.२१२.३१ ॥
ગુપ્તચરો દ્વારા અને કર્મોની પ્રવૃત્તિથી તે જાણીને વિચાર કરવો; અશુભને તરત દૂર કરવું અને શુભનું પોતાના માટે પોષણ કરવું.
13.212.32
गर्ह्यान्विगर्हयेदेव पूज्यान्सम्पूजयेत्तथा ।
दण्ड्यांश्च दण्डयेद्देवि नात्र कार्या विचारणा ॥ १३.२१२.३२ ॥
નિંદનીયોની નિંદા કરવી અને પૂજ્યોનો સત્કાર કરવો; દંડનીયોને દંડ દેવો, હે દેવી — આમાં વિચારણા કરવાની જરૂર નથી.
13.212.33
पञ्चावेक्षन्सदा मन्त्रं कुर्याद्बुद्धियुतैर्नरैः ।
कुलवृत्तश्रुतोपेतैर्नित्यं मन्त्रपरो भवेत् ॥ १३.२१२.३३ ॥
પાંચનું ધ્યાન રાખીને સદા બુદ્ધિમાન માણસો સાથે મંત્રણા કરવી; કુલ, આચરણ અને વિદ્યાથી યુક્ત લોકો સાથે નિત્ય મંત્રણામાં તત્પર રહેવું.
13.212.34
कामकारेण वै मुख्यैर्न च मन्त्रमना भवेत् ।
राजा राष्ट्रहितापेक्षं सत्यधर्माणि कारयेत् ॥ १३.२१२.३४ ॥
મનમાની રીતે મુખ્ય લોકો સાથે મંત્રણા ન કરવી; રાજાએ રાષ્ટ્રના હિતને ધ્યાનમાં રાખીને સત્ય અને ધર્મનાં કાર્યો કરાવવાં.
13.212.35
सर्वोद्योगं स्वयं कुर्याद्दुर्गादिषु सदा नृषु ।
देशवृद्धिकरान्भृत्यानप्रमादेन कारयेत् ॥ १३.२१२.३५ ॥
રાજાએ પોતે બધા ઉદ્યોગો કિલ્લા વગેરેમાં સદા કરવા; દેશની વૃદ્ધિ કરનારા સેવકો પાસે પ્રમાદ વિના કામ કરાવવું.
13.212.36
देशक्षयकरान्सर्वानप्रियांश्च विवर्जयेत् ।
अहन्यहनि सम्पश्येदनुजीविगणं स्वयम् ॥ १३.२१२.३६ ॥
દેશનો નાશ કરનારા અને સર્વ અપ્રિય લોકોનો ત્યાગ કરવો. રાજાએ પોતે દરરોજ પોતાના આશ્રિત લોકોના સમૂહને બરાબર જોવો.
13.212.37
सुमुखः सुप्रियो दत्त्वा सम्यग्वृत्तं समाचरेत् ।
अधर्म्यं परुषं तीक्ष्णं वाक्यं वक्तुं न चार्हति ॥ १३.२१२.३७ ॥
પ્રસન્ન મુખ રાખીને અને સૌને પ્રિય થઈને સારું આચરણ કરવું. અધર્મ્ય, કઠોર અને તીક્ષ્ણ વચન બોલવું યોગ્ય નથી.
13.212.38
असंविश्वास्य वचनं वक्तुं सत्सु न चार्हति ।
नरेनरे गुणान्दोषान्सम्यग्वेदितुमर्हति ॥ १३.२१२.३८ ॥
અવિશ્વાસ ઉત્પન્ન થાય એવું વચન સજ્જનો વચ્ચે બોલવું યોગ્ય નથી. દરેક માણસના ગુણ અને દોષ બરાબર જાણવા જોઈએ.
13.212.39
स्वेङ्गितं वृणुयाद्धैर्यं न कुर्यात्क्षुद्रसंविदम् ।
परेङ्गितज्ञो लोकेषु भूत्वा संसर्गमाचरेत् ॥ १३.२१२.३९ ॥
પોતાનો સંકેત છુપાવીને ધૈર્ય રાખવું; ક્ષુદ્ર કરાર ન કરવા. બીજાના સંકેતો જાણનારા થઈને લોકો સાથે સંબંધ રાખવો.
13.212.40
स्वतश्च परतश्चैव परस्परभयादपि ।
अमानुषभयेभ्यश्च स्वाः प्रजाः पालयेन्नृपः ॥ १३.२१२.४० ॥
રાજાએ પોતાની પ્રજાનું અંદરથી, બહારથી, પરસ્પરના ભયથી અને અમાનુષી ભયોથી પણ રક્ષણ કરવું.
13.212.41
लुब्धाः कठोराश्चाप्यस्य मानवा दस्युवृत्तयः ।
निग्राह्या एव ते राज्ञा सङ्गृहीत्वा यतस्ततः ॥ १३.२१२.४१ ॥
લોભી, ક્રૂર અને લૂંટારાના આચરણવાળા માણસોને રાજાએ જ્યાંથી મળે ત્યાંથી પકડીને અવશ્ય નિગ્રહ કરવો.
13.212.42
कुमारान्विनयोद्बोधैर्जन्मप्रभृति योजयेत् ।
तेषामात्मगुणोपेतं यौवराज्येन योजयेत् ॥ १३.२१२.४२ ॥
રાજાએ રાજકુમારોને જન્મથી જ વિનય અને જાગૃતિના ઉપદેશો આપીને તાલીમ આપવી. તેમનામાં આત્મગુણો ધરાવનારને યુવરાજ પદ પર નિયુક્ત કરવા.
13.212.43
प्रकृतीनां यथा न स्याद्राज्यभ्रंशो भवेद्भयम् ।
एतत्संचिन्तयेन्नित्यं तद्विधानं तथार्हति ॥ १३.२१२.४३ ॥
પ્રજામાં રાજ્યનો નાશ ન થાય અને ભય ન ઉત્પન્ન થાય એવું કરવું. રાજાએ આનો સતત વિચાર કરવો; તે અનુસાર વ્યવસ્થા કરવી ઉચિત છે.
13.212.44
अराजकं क्षणमपि राज्यं न स्याद्धि शोभने ।
आत्मनोऽनुविधानाय यौवराज्यं सदेष्यते ॥ १३.२१२.४४ ॥
હે સુંદરી, રાજ્યમાં ક્ષણભર પણ અરાજકતા ન હોવી જોઈએ. પોતાના શાસનના અનુસરણ માટે યુવરાજ પદ સદા ઇચ્છવામાં આવે છે.
13.212.45
कुलजानां च वैद्यानां श्रोत्रियाणां तपस्विनाम् ।
अन्येषां वृत्तियुक्तानां विशेषं कर्तुमर्हति ॥ १३.२१२.४५ ॥
ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલા, વૈદ્યો, શ્રોત્રિય વિદ્વાનો, તપસ્વીઓ અને પોતાના વ્યવસાયમાં લાગેલા અન્યો પ્રત્યે રાજાએ વિશેષ સન્માન દાખવવું ઉચિત છે.
13.212.46
आत्मार्थं राज्यतन्त्रार्थं कोशार्थं च समाचरेत् ।
दुर्गाद्राष्ट्रात्समुद्राच्च वणिग्भ्यः पुरुषात्ययात् ॥ १३.२१२.४६ ॥
રાજાએ પોતાના માટે, રાજ્યતંત્ર માટે અને ખજાના માટે યોગ્ય પગલાં લેવાં. કિલ્લાઓ, રાષ્ટ્ર, સમુદ્ર અને વેપારીઓ પાસેથી માણસોના શ્રમના પ્રમાણમાં આવક મેળવવી.
13.212.47
परात्मगुणसाराभ्यां भृत्यपोषणमाचरेत् ।
वाहनानां प्रकुर्वीत पोषणं योधकर्मसु ॥ १३.२१२.४७ ॥
બીજાઓના અને પોતાના ગુણોનો સાર જાણીને સેવકોનું પોષણ કરવું. યુદ્ધકાર્યમાં વપરાતાં વાહનોના પોષણની પણ વ્યવસ્થા કરવી.
13.212.48
सादरः सततं भूत्वा अवेक्षाव्रतमाचरेत् ।
चतुर्दा विभजेत्कोशं धर्मभृत्यात्मकारणात् ॥ १३.२१२.४८ ॥
સદા આદરપૂર્વક રહીને અવેક્ષા વ્રતનું આચરણ કરવું. ધર્મ, સેવકો અને પોતાના માટે કોશને ચાર ભાગમાં વહેંચવો.
13.212.49
आपदर्थं च नीतिज्ञो देशकालवशेन तु ।
अनाथान्व्यथितान्वृद्धान्स्वे देशे पोषयेन्नृपः ॥ १३.२१२.४९ ॥
નીતિજ્ઞ રાજાએ આપત્તિ માટે, દેશ-કાળ પ્રમાણે, પોતાના દેશમાં અનાથો, દુઃખીઓ અને વૃદ્ધોનું પોષણ કરવું.
13.212.50
सन्धिं च विग्रहं चैव तद्विशेषांस्तथा पारन् ।
यथावत्संविमृश्यैव बुद्धिपूर्वं समाचरेत् ॥ १३.२१२.५० ॥
સંધિ અને વિગ્રહ, તેમના ભેદ અને પરિણામોનો યથાર્થ વિચાર કરીને જ બુદ્ધિપૂર્વક આચરણ કરવું.
13.212.51
सर्वेषां सम्प्रियो भूत्वा मण्डलं सततं चरेत् ।
शुभेष्वपि च कार्येषु च चैकान्तः समाचरेत् ॥ १३.२१२.५१ ॥
સૌને પ્રિય થઈને સદા મંડળ (મિત્રરાજ્યોના વલય)નું ધ્યાન રાખવું; શુભ કાર્યોમાં પણ એકાગ્રતાથી આચરણ કરવું.
13.212.52
स्वतश्च परतश्चैव व्यसनानि विमृश्य सः ।
परेणि धार्मिकान्योगान्नातीयाद्द्वेषलोभतः ॥ १३.२१२.५२ ॥
પોતાથી અને બીજાઓથી ઉદ્ભવતા વ્યસનોનો વિચાર કરીને, દ્વેષ કે લોભથી શત્રુના ધાર્મિક ઉપાયોનું ઉલ્લંઘન ન કરવું.
13.212.53
रक्ष्यत्वं वै प्रजाधर्मः क्षत्रधर्मस्तु रक्षणम् ।
कुनृपैः पीडितास्तस्मात्प्रजाः सर्वत्र पालयेत् ॥ १३.२१२.५३ ॥
પ્રજાનો ધર્મ રક્ષિત થવું છે; ક્ષત્રિયનો ધર્મ રક્ષણ છે. તેથી દુષ્ટ રાજાઓથી પીડાતી પ્રજાનું સર્વત્ર પાલન કરવું.
13.212.54
यात्राकालेऽनवेक्ष्यैव पश्चात्कोपफलोदयः ।
तद्युक्ताश्चापदश्चैव शासनादिति चिन्तयेत् ॥ १३.२१२.५४ ॥
યાત્રાકાળમાં વિચાર વિના કરવાથી પછી ક્રોધનું ફળ ઉદય પામે છે; તેની સાથે જોડાયેલી આપત્તિઓ પણ આવે છે — શાસનના આદેશથી એમ વિચારવું.
13.212.55
व्यसनेभ्यो बलं रक्षेन्नयतो व्ययतोपि वा ।
प्रायशो वर्जयेद्युद्धं प्राणरक्षणकारणात् ॥ १३.२१२.५५ ॥
આપત્તિઓથી બળનું રક્ષણ કરવું — નીતિથી કે ખર્ચથી પણ; પ્રાણરક્ષા માટે મોટાભાગે યુદ્ધ ટાળવું.
13.212.56
कारणादेवि योद्धव्यं नात्मनः परदोषतः ।
सुयुद्धे प्राणमोक्षश्च तस्य धर्माय इष्यते ॥ १३.२१२.५६ ॥
યોગ્ય કારણથી જ યુદ્ધ કરવું — પોતાના સ્વાર્થ માટે કે બીજાના દોષથી નહીં; ધર્મયુદ્ધમાં પ્રાણત્યાગ તેના ધર્મ માટે ગણાય છે.
13.212.57
अभियुक्तो बलवता कुर्यादापद्विधिं नृपः ।
अनुनीय तथा सर्वान्प्रजानां हितकारणात् ॥ १३.२१२.५७ ॥
બળવાન દ્વારા આક્રમણ થાય ત્યારે રાજાએ આપદ્ધર્મની વિધિ કરવી; પ્રજાના હિત માટે બધાને આ રીતે સમજાવવા.
13.212.58
अन्यप्रकृतियुक्तानां राज्ञां वृत्तिविचारिणाम् ।
अन्यांश्चापत्प्रपन्नानां न तान्संयोक्तुमर्हति ॥ १३.२१२.५८ ॥
અન્ય પ્રકૃતિઓથી યુક્ત, વૃત્તિનો વિચાર કરતા રાજાઓને અને આપત્તિમાં પડેલા અન્યોને પોતાની સાથે જોડવા યોગ્ય નથી.
13.212.59
शुभाशुभं यदा देवि व्रतं तूभयसाधनम् ।
आत्मैव तच्छुभं कुर्यादशुभं योजयेत्परान्। ॥ १३.२१२.५९ ॥
હે દેવી, શુભ અને અશુભ બન્નેનું સાધન એવું વ્રત હોય ત્યારે પોતાને શુભમાં જોડવો અને અશુભ બીજાઓ પર નાખવો.
13.212.60
एवमुद्देशतः प्रोक्तमलेपत्वं यथा भवेत् ।
एष देवि समासेन राजधर्मः प्रकीर्तितः ॥ १३.२१२.६० ॥
આ રીતે, નિષ્કલંક કેવી રીતે રહેવું તે સંક્ષેપમાં કહેવાયું છે. હે દેવી, સંક્ષેપમાં આ રાજધર્મ વર્ણવ્યો છે.
13.212.61
एवं संवर्तमानस्तु दण्डयन्भर्त्सयन्प्रजाः ।
निष्कल्मषमवाप्नोति पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १३.२१२.६१ ॥
આ રીતે વર્તતો, પ્રજાને દંડ આપતો અને ધમકાવતો રાજા કમળના પાંદડાની જેમ પાણીથી અલિપ્ત રહીને નિષ્કલંક બને છે.
13.212.62
एवं संवर्तमानस्य कालधर्मो यदा भवेत् ।
स्वर्गलोके तदा राजा त्रिदशैः सह तोष्यते ॥ १३.२१२.६२ ॥
આ રીતે વર્તતા રાજાનો કાળધર્મ (મૃત્યુનો સમય) આવે ત્યારે તે સ્વર્ગલોકમાં દેવો સાથે આનંદ પામે છે.
13.212.63
द्विविधं राज्यवृत्तं च न्यायभाग्यसमन्वितम् ।
एवं न्यायानुगं वृत्तं कथितं ते शुभेक्षणे ॥ १३.२१२.६३ ॥
રાજ્યનું આચરણ બે પ્રકારનું છે, જે ન્યાય અને ભાગ્યથી યુક્ત છે. હે શુભનેત્રે, આ રીતે ન્યાયાનુસાર આચરણ તને કહેવાયું છે.
13.212.64
राज्यं न्यायानुगं तात बुद्धिशास्त्रानुगं भवेत् ।
धर्म्यं पथ्यं यशस्यं च स्वर्ग्यं चैव तथा भवेत् ॥ १३.२१२.६४ ॥
હે તાત, રાજ્ય ન્યાયાનુસાર અને બુદ્ધિ તથા શાસ્ત્રને અનુરૂપ હોવું જોઈએ. ત્યારે તે ધર્મ્ય, હિતકર, યશસ્વી અને સ્વર્ગદાયક બને છે.
13.212.65
राज्यं भाग्यानुगं नाम अयथावत्प्रदृश्यते ।
तत्तु शास्त्रविनिर्मुक्तं सतां कोपकरं भवेत्।
अधर्म्यमयशस्यं च दुरन्तं च भवेद्ध्रुवम् ॥ १३.२१२.६५ ॥
ભાગ્યાનુસાર ચાલતું રાજ્ય અયોગ્ય રીતે દેખાય છે. શાસ્ત્રરહિત એવું તે સજ્જનોને ક્રોધ ઉપજાવનારું બને છે; તે અધર્મ્ય, અપયશકારક અને નિશ્ચયે દુઃખદ અંતવાળું હોય છે.
13.212.66
यत्र स्वच्छन्दतः सर्वं क्रियते कर्म राजभिः ।
तत्र भाग्यवशाद्भृत्या लभन्ते न विशेषतः ॥ १३.२१२.६६ ॥
જ્યાં રાજાઓ મનમાની રીતે બધાં કર્મો કરે છે, ત્યાં સેવકો ભાગ્યવશ વિશેષ કંઈ પામતા નથી.
13.212.67
यत्र दण्ड्या न दण्ड्यन्ते पूज्यन्ते वा नराधमाः ।
यत्र सन्तोपि हन्यन्ते तत्र भाग्यानुगं भवेत् ॥ १३.२१२.६७ ॥
જ્યાં દંડને યોગ્ય લોકો દંડાતા નથી, નીચ લોકો પૂજાય છે અને સજ્જનો પણ હણાય છે, ત્યાં બધું ભાગ્યને આધીન હોય છે.
13.212.68
शुभाशुभं यथा यत्र विपरीतं प्रदृश्यते ।
राज्ञि चासुरपक्षे तु तत्र भाग्यानुगं भवेत् ॥ १३.२१२.६८ ॥
જ્યાં શુભ અને અશુભ ઊલટાં દેખાય છે, અને રાજા અસુરપક્ષમાં હોય છે, ત્યાં પણ બધું ભાગ્યને આધીન હોય છે.
13.212.69
भाग्यानुगे तु राजानो वर्तमाना यथातथा ।
प्राप्याकीर्तिमनर्थं च इह लोके शुभेक्षणे ॥ १३.२१२.६९ ॥
હે શુભેક્ષણા, ભાગ્યને આધીન થઈને રાજાઓ ગમે તેમ વર્તે તો, આ લોકમાં તેઓ અપયશ અને અનર્થ પામે છે.
13.212.70
परत्र सुमहाघोरं तमः प्राप्य दुरत्ययम् ।
तिष्ठन्ति नरके देवि प्रलयान्तादिति स्थितिः ॥ १३.२१२.७० ॥
હે દેવી, પરલોકમાં અતિ ભયંકર, પાર ઉતરવું કઠિન એવા અંધકારમાં પહોંચીને તેઓ પ્રલયના અંત સુધી નરકમાં રહે છે; આ જ સ્થિતિ છે.
13.212.71
मोक्षं दुष्कृतिनां चापि विद्यते कालपर्ययात् ।
नास्त्येव मोक्षणं देवि राज्ञां दुष्कृतिकारिणाम् ॥ १३.२१२.७१ ॥
દુષ્કર્મ કરનારાઓને પણ કાળાંતરે મોક્ષ છે; પણ હે દેવી, દુષ્કર્મ કરનારા રાજાઓને તો મુક્તિ જ નથી.
13.212.72
एतत्सर्वं समासेन राजवृत्तं शुभाशुभम् ।
कथितं ते महाभागे भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १३.२१२.७२ ॥
હે મહાભાગે, રાજાઓના શુભાશુભ આચરણનું આ બધું સંક્ષેપમાં તને કહેવાઈ ગયું. હવે ફરી શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?