ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 13.212
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.212.1
देवदेव नमस्तुभ्यं त्र्यक्ष भो वृषभध्वज ।
श्रुतं मे भगवन्सर्वं त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥ १३.२१२.१ ॥
ହେ ଦେବଦେବ, ତ୍ର୍ୟକ୍ଷ, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ହେ ଭଗବାନ, ମହେଶ୍ୱର, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରୁ ମୁଁ ସବୁ ଶୁଣିଲି।
13.212.2
सङ्गृहीतं मया तच्च तव वाक्यमनुत्तमम् ।
इदानीमस्ति संदेहो मानुषेष्विह कश्चन ॥ १३.२१२.२ ॥
ଆପଣଙ୍କର ସେହି ଅନୁତ୍ତମ ବାକ୍ୟ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ଅଛି।
13.212.3
तुल्यप्राणशिरःकायो राजाऽयमिति मृश्यते ।
केन कर्मविपाकेन सर्वप्राधान्यमर्हति ॥ १३.२१२.३ ॥
ପ୍ରାଣ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଶରୀରରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସମାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଏ ରାଜା ବୋଲି ବିବେଚିତ ହୁଏ। କେଉଁ କର୍ମଫଳ ଯୋଗୁଁ ଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଇବାର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ?
13.212.4
स चापि दण्डयन्मर्त्यान्भर्त्सयन्विधमन्नपि ।
प्रेत्यभावे कथं लोकाँल्लभते पुण्यकर्मणा।
राजवृत्तमहं तस्माच्छ्रोतुमिच्छामि मानद ॥ १३.२१२.४ ॥
ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଏ, ତିରସ୍କାର କରେ, ଏବଂ କେବେ ବିଧିର ବିରୁଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ଚଳେ; ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ସେ କିପରି ଲୋକ ପାଏ? ତେଣୁ ହେ ମାନଦ, ରାଜାର ଆଚରଣ ଶୁଣିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
13.212.5
तदहं ते प्रवक्ष्यामि राजधर्मं शुभानने ॥ १३.२१२.५ ॥
ତେଣୁ ହେ ଶୁଭାନନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ରାଜଧର୍ମ କହିବି।
13.212.6
राजायत्तं हि यत्सर्वं लोकवृत्तं शुभाशुभम् ।
महतस्तपसो देवि फलं राज्यमिति स्मृतम् ॥ १३.२१२.६ ॥
ଲୋକର ଶୁଭାଶୁଭ ସମସ୍ତ ଆଚରଣ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ହେ ଦେବୀ, ରାଜ୍ୟ ମହାନ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
13.212.7
तपोदानमयं राज्यं परं स्थानं विधीयते ।
तस्माद्राज्ञः सदा मर्त्याः प्रणमन्ति यतस्ततः ॥ १३.२१२.७ ॥
ତପ ଓ ଦାନରେ ଗଠିତ ରାଜ୍ୟ ପରମ ସ୍ଥାନ ରୂପେ ବିହିତ; ତେଣୁ ମାନବମାନେ ଯେଉଁଠି ଥାଆନ୍ତି ସେଠାରୁ ସର୍ବଦା ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି।
13.212.8
न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि भामिनि ।
तस्मात्तस्यैव चरितं जगत्पथ्यं शृणु प्रिये ॥ १३.२१२.८ ॥
ହେ ମହାଭାଗେ, ନ୍ୟାୟତଃ ତୁମେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ, ହେ ଭାମିନି; ତେଣୁ ଜଗତ ପାଇଁ ହିତକର ତାଙ୍କରି ଆଚରଣ ଶୁଣ, ପ୍ରିୟେ।
13.212.9
अराजके पुरा त्वासीत्प्रजानां सङ्कुलं महत् ।
तदृष्ट्वा सङ्कुलं ब्रह्मा मनुं राज्ये न्यवेदयत्।
तदाप्रभृति संदृष्टं राज्ञां वृत्तं शुभाशुभम् ॥ १३.२१२.९ ॥
ପୂର୍ବେ ରାଜାହୀନ କାଳରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ବିଶୃଙ୍ଖଳା ଥିଲା। ସେହି ବିଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ମନୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; ସେଦିନଠାରୁ ରାଜାମାନଙ୍କ ଶୁଭାଶୁଭ ଆଚରଣ ଦେଖାଗଲା।
13.212.10
तन्मे शृणु वरारोहे तस्य पथ्यं जगद्धितम् ।
यथा प्रेत्य लभेत्स्वर्गं यथा वीर्यं यशस्तथा ॥ १३.२१२.१० ॥
ହେ ବରାରୋହେ, ଜଗତ ପାଇଁ ହିତକର ସେହି ପଥ୍ୟ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ଏବଂ କିପରି ବୀର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯଶ ମିଳେ।
13.212.11
पित्र्यं वा भूतपूर्वं वा स्वयमुत्पाद्य वा पुनः ।
राज्यधर्ममनुष्ठाय विधिवद्भोक्तुमर्हति ॥ १३.२१२.११ ॥
ପିତୃପରମ୍ପରାରୁ ପାଇଥିବା, ପୂର୍ବେ ଥିବା, କିମ୍ବା ନିଜେ ଅର୍ଜନ କରି ପୁନଃ ପାଇଥିବା ହେଉ — ରାଜଧର୍ମ ବିଧିବତ୍ ପାଳନ କଲେ ହିଁ ସେ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
13.212.12
आत्मानमेव प्रथमं विनयैरुपपादयेत् ।
अनु भृत्यान्प्रजाः पश्चादित्येष विनयक्रमः ॥ १३.२१२.१२ ॥
ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ବିନୟ ଦ୍ୱାରା ସୁସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ; ତା ପରେ ସେବକମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଶେଷରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ — ଏହା ହିଁ ବିନୟର କ୍ରମ।
13.212.13
स्वामिनं चोषमां कृत्वा प्रजास्तद्वृत्तकाङ्क्षया ।
स्वयं विनयसम्पन्ना भवन्तीह शुभेक्षणे ॥ १३.२१२.१३ ॥
ରାଜାକୁ ଆଦର୍ଶ କରି, ତାଙ୍କ ଆଚରଣ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପ୍ରଜା ନିଜେ ବିନୟସମ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ହେ ଶୁଭନେତ୍ରା।
13.212.14
स्वस्मात्पूर्वतरा राजा विनयत्येव वै प्रजाः ।
अपहास्यो भवेत्तादृक्स्वदोषस्यानवेक्षणात् ॥ १३.२१२.१४ ॥
ରାଜା ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ବିନୟରେ ଚଳାଇବେ, ତା'ପରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ; ନିଜ ଦୋଷ ନ ଦେଖିଲେ ସେପରି ରାଜା ଉପହାସର ପାତ୍ର ହୁଅନ୍ତି।
13.212.15
विद्याभ्यासैर्वृद्धयोगैरात्मानं विनयं नयेत् ।
विद्या धर्मार्थफलिनी तद्विदो वृद्धसंज्ञिताः ॥ १३.२१२.१५ ॥
ବିଦ୍ୟାଭ୍ୟାସ ଓ ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ସହବାସରେ ନିଜକୁ ବିନୟରେ ଚଳାଇବା ଉଚିତ; ବିଦ୍ୟା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଫଳ ଦିଏ, ଯେ ତାହା ଜାଣନ୍ତି ସେମାନେ ହିଁ ବୃଦ୍ଧ ବୋଲାଯାନ୍ତି।
13.212.16
इन्द्रियाणां जयो देवि अत ऊर्ध्वमुदाहृतः ।
अजये सुमहान्दोषो राजानं विनिपातयेत् ॥ १३.२१२.१६ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ପରେ ଏହା କୁହାଯାଇଛି; ତାକୁ ନ ଜିଣିବାରେ ମହାଦୋଷ ଅଛି, ଯାହା ରାଜାଙ୍କୁ ପତନ କରାଏ।
13.212.17
पञ्चैव स्ववशे कृत्वा तदर्थान्पञ्च शोषयेत् ।
षडुत्सृज्य यथायोगं ज्ञानेन विनयेन च।
सास्त्रचक्षुर्नयपरो भूत्वा भृत्यान्समाहरेत् ॥ १३.२१२.१७ ॥
ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିଜ ବଶରେ ଆଣି ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ଶୁଖାଇବା ଉଚିତ; ଛଅକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିନୟରେ, ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଚକ୍ଷୁ କରି, ନୀତିରେ ରତ ହୋଇ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ।
13.212.18
वृत्तश्रुतकुलोपेतानुपधाबिः परीक्षितान् ।
अमात्यानुपधातीतान्सोपसर्पाञ्जितेन्द्रियान्।
योजयेत यथायोगं यथार्हं स्वेषु कर्मसु ॥ १३.२१२.१८ ॥
ଆଚାର, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ କୁଳରେ ଯୁକ୍ତ, ଉପଧାରେ ପରୀକ୍ଷିତ, ଉପଧାର ଅତୀତ, ନିକଟକୁ ଆସୁଥିବା, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
13.212.19
अमात्या बुद्धिसम्पन्ना राष्ट्रं बहुजनप्रियम् ।
दुराधर्षं पुरश्रेष्ठं कोशः कृच्छ्रसहः स्मृतः ॥ १३.२१२.१९ ॥
ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଅମାତ୍ୟ, ବହୁଜନପ୍ରିୟ ରାଷ୍ଟ୍ର, ଦୁର୍ଜୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଏବଂ କଷ୍ଟକାଳ ସହିବା କୋଷ — ଏମାନେ କୁହାଯାଇଛି।
13.212.20
अनुरक्तं बलं साम्नामद्वैधं मन्त्रमेव च ।
एताः प्रकृतयः स्वेषु स्वामी विनयतत्ववित्। ॥ १३.२१२.२० ॥
ଅନୁରକ୍ତ ସୈନ୍ୟ, ସାମନୀତିର ନିଷ୍କପଟତା, ମନ୍ତ୍ର — ଏମାନେ ହିଁ ପ୍ରକୃତି; ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ବିନୟତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ସ୍ୱାମୀ ଏମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବେ।
13.212.21
प्रजानां रक्षणार्थाय सर्वमेतद्विनिर्मितम् ।
आभिः करणभूताभिः कुर्याल्लोकहितं नृपः ॥ १३.२१२.२१ ॥
ପ୍ରଜାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ହିଁ ଏ ସବୁ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି; ଏହି ସାଧନଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଲୋକହିତ କରିବେ।
13.212.22
आत्मरक्षा नरेन्द्रस्य प्रजारक्षार्थमिष्यते ।
तस्मात्सततमात्मानं संरक्षेदप्रमादवान् ॥ १३.२१२.२२ ॥
ରାଜାଙ୍କ ଆତ୍ମରକ୍ଷା ପ୍ରଜାରକ୍ଷା ପାଇଁ ହିଁ ଇଷ୍ଟ; ତେଣୁ ସାବଧାନ ରହି ସର୍ବଦା ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
13.212.23
भोजनाच्छादनस्नानाद्बहिर्निष्क्रमणादपि ।
नित्यं स्त्रीगणसंयोगाद्रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ १३.२१२.२३ ॥
ଭୋଜନ, ବସ୍ତ୍ର, ସ୍ନାନ, ବାହାରକୁ ଯିବା ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀସମୂହ ସହିତ ସଂସର୍ଗ — ଏସବୁରୁ ସର୍ବଦା ଆତ୍ମବାନ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବ।
13.212.24
स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च शश्त्रादपि विषादपि ।
सततं पुत्रदारेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ १३.२१२.२४ ॥
ନିଜ ଲୋକ ଓ ପରଙ୍କଠାରୁ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ବିଷରୁ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ର ଓ ସ୍ତ୍ରୀଗଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଦା ଆତ୍ମବାନ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବ।
13.212.25
सर्वेभ्य एव स्थानेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान् ।
प्रजानां रक्षणार्थाय प्रजाहितकरो भवेत् ॥ १३.२१२.२५ ॥
ଆତ୍ମସଂଯମୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁ ସ୍ଥାନରୁ ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଜାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ପ୍ରଜାଙ୍କ ହିତ କରୁଥିବା ହେଉ।
13.212.26
प्रजाकार्यं तु तत्कार्यं प्रजासौख्यं तु तत्सुखम् ।
प्रजाप्रियं प्रियं तस्य स्वहितं तु प्रजाहितम्।
प्रजार्तं तस्य सर्वस्वमात्मार्थं न विधीयते। ॥ १३.२१२.२६ ॥
ପ୍ରଜାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ; ପ୍ରଜାଙ୍କ ସୁଖ ହିଁ ତାଙ୍କ ସୁଖ। ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଯାହା ପ୍ରିୟ ତାହା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ; ପ୍ରଜାଙ୍କ ହିତ ହିଁ ତାଙ୍କ ନିଜ ହିତ। ପ୍ରଜାଙ୍କ ଦୁଃଖ ହିଁ ତାଙ୍କର ସର୍ବସ୍ୱ; ତାହା ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ବିହିତ ନୁହେଁ।
13.212.27
प्रकृतीनां हि रक्षार्थं रागद्वेषौ व्युदस्य च ।
उभयोः पक्षयोर्वादं श्रुत्वा चैव यथातथम्।
तमर्थं विमृशेद्बुद्ध्या स्वयमातत्वदर्शनात् ॥ १३.२१२.२७ ॥
ପ୍ରଜାଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ରାଗଦ୍ୱେଷ ତ୍ୟାଗ କରି, ଉଭୟ ପକ୍ଷର ବିବାଦ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଶୁଣି, ସେ ବିଷୟକୁ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ସ୍ୱୟଂ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ; ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା।
13.212.28
तत्वविद्भिश्च बहुभिर्वृद्धैः सह नरोत्तमैः ।
कर्तारमपराधं च देशकालौ नयानयौ ॥ १३.२१२.२८ ॥
ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ବହୁ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ସହିତ ମିଶି, କର୍ତ୍ତା, ଅପରାଧ, ଦେଶ-କାଳ ଏବଂ ନୟ-ଅନୟ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।
13.212.29
ज्ञात्वा सम्यग्यथाशास्त्रं ततो दण्डं नयेन्नृषु ।
एवं कुर्वंल्लभेद्धर्मं पक्षपातविवर्जनात् ॥ १३.२१२.२९ ॥
ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଭଲ ଭାବରେ ଜାଣି ତା'ପରେ ନୀତି ଅନୁସାରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ଏପରି କରି, ପକ୍ଷପାତ ବର୍ଜନ କରି ସେ ଧର୍ମ ଲାଭ କରେ।
13.212.30
प्रत्यक्षाप्तोपदेशाभ्यामनुमानेन वा पुनः ।
बोद्धव्यं सततं राज्ञा देशवृत्तं शुभाशुभम् ॥ १३.२१२.३० ॥
ରାଜା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ବିଶ୍ୱସ୍ତଙ୍କ ଉପଦେଶ ବା ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ଦେଶର ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଆଚରଣ ସର୍ବଦା ଜାଣିବା ଉଚିତ।
13.212.31
चारैः कर्मप्रवृत्त्या च तद्विज्ञाय विचारयेत् ।
अशुभं निर्हरेत्सद्यो जोषयेच्छुभमात्मनः ॥ १३.२१२.३१ ॥
ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଓ କର୍ମର ପ୍ରବୃତ୍ତିରୁ ତାହା ଜାଣି ବିଚାର କରିବା; ଅଶୁଭକୁ ତୁରନ୍ତ ଦୂର କରିବା ଓ ଶୁଭକୁ ନିଜ ପାଇଁ ପୋଷଣ କରିବା।
13.212.32
गर्ह्यान्विगर्हयेदेव पूज्यान्सम्पूजयेत्तथा ।
दण्ड्यांश्च दण्डयेद्देवि नात्र कार्या विचारणा ॥ १३.२१२.३२ ॥
ନିନ୍ଦନୀୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଓ ପୂଜ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା; ଦଣ୍ଡନୀୟଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା, ହେ ଦେବୀ — ଏଥିରେ ବିଚାର କରିବାର ନାହିଁ।
13.212.33
पञ्चावेक्षन्सदा मन्त्रं कुर्याद्बुद्धियुतैर्नरैः ।
कुलवृत्तश्रुतोपेतैर्नित्यं मन्त्रपरो भवेत् ॥ १३.२१२.३३ ॥
ପାଞ୍ଚଟିକୁ ଦେଖି ସର୍ବଦା ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା; କୁଳ, ଆଚରଣ ଓ ବିଦ୍ୟା ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ନିତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ନିରତ ରହିବା।
13.212.34
कामकारेण वै मुख्यैर्न च मन्त्रमना भवेत् ।
राजा राष्ट्रहितापेक्षं सत्यधर्माणि कारयेत् ॥ १३.२१२.३४ ॥
ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପ୍ରମୁଖମାନଙ୍କ ସହିତ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ରାଜା ରାଷ୍ଟ୍ରର ହିତ ଦେଖି ସତ୍ୟଧର୍ମର କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇବେ।
13.212.35
सर्वोद्योगं स्वयं कुर्याद्दुर्गादिषु सदा नृषु ।
देशवृद्धिकरान्भृत्यानप्रमादेन कारयेत् ॥ १३.२१२.३५ ॥
ରାଜା ନିଜେ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟୋଗ ଦୁର୍ଗ ଆଦିରେ ସର୍ବଦା କରିବେ; ଦେଶବୃଦ୍ଧିକାରୀ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରମତ୍ତ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଇବେ।
13.212.36
देशक्षयकरान्सर्वानप्रियांश्च विवर्जयेत् ।
अहन्यहनि सम्पश्येदनुजीविगणं स्वयम् ॥ १३.२१२.३६ ॥
ଦେଶର କ୍ଷୟ କରୁଥିବା ଓ ସମସ୍ତ ଅପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କୁ ପରିହାର କରିବା ଉଚିତ। ରାଜା ନିଜେ ପ୍ରତିଦିନ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରିତ ଲୋକଙ୍କ ସମୂହକୁ ଭଲ ଭାବେ ଦେଖିବେ।
13.212.37
सुमुखः सुप्रियो दत्त्वा सम्यग्वृत्तं समाचरेत् ।
अधर्म्यं परुषं तीक्ष्णं वाक्यं वक्तुं न चार्हति ॥ १३.२१२.३७ ॥
ପ୍ରସନ୍ନ ମୁଖରେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୋଇ ଭଲ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଅଧର୍ମ୍ୟ, କଠୋର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାକ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
13.212.38
असंविश्वास्य वचनं वक्तुं सत्सु न चार्हति ।
नरेनरे गुणान्दोषान्सम्यग्वेदितुमर्हति ॥ १३.२१२.३८ ॥
ଅବିଶ୍ୱାସ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ବାକ୍ୟ ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟର ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ଭଲ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
13.212.39
स्वेङ्गितं वृणुयाद्धैर्यं न कुर्यात्क्षुद्रसंविदम् ।
परेङ्गितज्ञो लोकेषु भूत्वा संसर्गमाचरेत् ॥ १३.२१२.३९ ॥
ନିଜର ସଙ୍କେତ ଲୁଚାଇ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ; କ୍ଷୁଦ୍ର ଚୁକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟଙ୍କ ସଙ୍କେତ ଜାଣି ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ରଖିବା ଉଚିତ।
13.212.40
स्वतश्च परतश्चैव परस्परभयादपि ।
अमानुषभयेभ्यश्च स्वाः प्रजाः पालयेन्नृपः ॥ १३.२१२.४० ॥
ରାଜା ନିଜ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଭିତରୁ, ବାହାରୁ, ପରସ୍ପର ଭୟରୁ ଏବଂ ଅମାନୁଷିକ ଭୟରୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବେ।
13.212.41
लुब्धाः कठोराश्चाप्यस्य मानवा दस्युवृत्तयः ।
निग्राह्या एव ते राज्ञा सङ्गृहीत्वा यतस्ततः ॥ १३.२१२.४१ ॥
ଲୋଭୀ, କଠୋର ଓ ଡକାୟତଙ୍କ ପରି ଆଚରଣ କରୁଥିବା ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ରାଜା ଯେଉଁଠୁ ମିଳନ୍ତି ସେଠାରୁ ଧରି ଅବଶ୍ୟ ଦମନ କରିବେ।
13.212.42
कुमारान्विनयोद्बोधैर्जन्मप्रभृति योजयेत् ।
तेषामात्मगुणोपेतं यौवराज्येन योजयेत् ॥ १३.२१२.४२ ॥
ରାଜା ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମରୁ ହିଁ ବିନୟ ଓ ସଚେତନତାର ଉପଦେଶ ଦେଇ ତାଲିମ ଦେବା ଉଚିତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଆତ୍ମଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ ପଦରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
13.212.43
प्रकृतीनां यथा न स्याद्राज्यभ्रंशो भवेद्भयम् ।
एतत्संचिन्तयेन्नित्यं तद्विधानं तथार्हति ॥ १३.२१२.४३ ॥
ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟନାଶ ନ ହେଉ ଏବଂ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି ନ ହେଉ। ରାଜା ଏହା ସର୍ବଦା ଚିନ୍ତା କରିବେ; ସେହି ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
13.212.44
अराजकं क्षणमपि राज्यं न स्याद्धि शोभने ।
आत्मनोऽनुविधानाय यौवराज्यं सदेष्यते ॥ १३.२१२.४४ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ରାଜ୍ୟରେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅରାଜକତା ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନିଜ ଶାସନକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ପାଇଁ ଯୁବରାଜ ପଦ ସର୍ବଦା ଇଚ୍ଛିତ।
13.212.45
कुलजानां च वैद्यानां श्रोत्रियाणां तपस्विनाम् ।
अन्येषां वृत्तियुक्तानां विशेषं कर्तुमर्हति ॥ १३.२१२.४५ ॥
ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମିତ, ବୈଦ୍ୟ, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ପଣ୍ଡିତ, ତପସ୍ଵୀ ଏବଂ ନିଜ ବୃତ୍ତିରେ ନିଯୁକ୍ତ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ରାଜା ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ।
13.212.46
आत्मार्थं राज्यतन्त्रार्थं कोशार्थं च समाचरेत् ।
दुर्गाद्राष्ट्रात्समुद्राच्च वणिग्भ्यः पुरुषात्ययात् ॥ १३.२१२.४६ ॥
ରାଜା ନିଜ ପାଇଁ, ରାଜ୍ୟତନ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଏବଂ କୋଷ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଦକ୍ଷେପ ନେବେ। ଦୁର୍ଗ, ରାଷ୍ଟ୍ର, ସମୁଦ୍ର ଓ ବଣିକମାନଙ୍କଠାରୁ ମଣିଷର ଶ୍ରମ ଅନୁପାତରେ ଆୟ ସଂଗ୍ରହ କରିବେ।
13.212.47
परात्मगुणसाराभ्यां भृत्यपोषणमाचरेत् ।
वाहनानां प्रकुर्वीत पोषणं योधकर्मसु ॥ १३.२१२.४७ ॥
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଓ ନିଜ ଗୁଣର ସାର ଜାଣି ସେବକମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯୁଦ୍ଧକର୍ମରେ ବ୍ୟବହୃତ ବାହନମାନଙ୍କ ପୋଷଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
13.212.48
सादरः सततं भूत्वा अवेक्षाव्रतमाचरेत् ।
चतुर्दा विभजेत्कोशं धर्मभृत्यात्मकारणात् ॥ १३.२१२.४८ ॥
ସର୍ବଦା ଆଦରଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଅବେକ୍ଷା ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବ। ଧର୍ମ, ଭୃତ୍ୟ ଓ ନିଜ ପାଇଁ କୋଷକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରିବ।
13.212.49
आपदर्थं च नीतिज्ञो देशकालवशेन तु ।
अनाथान्व्यथितान्वृद्धान्स्वे देशे पोषयेन्नृपः ॥ १३.२१२.४९ ॥
ନୀତିଜ୍ଞ ରାଜା ଆପଦ ପାଇଁ, ଦେଶ-କାଳ ଅନୁସାରେ, ନିଜ ଦେଶର ଅନାଥ, ଦୁଃଖୀ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବେ।
13.212.50
सन्धिं च विग्रहं चैव तद्विशेषांस्तथा पारन् ।
यथावत्संविमृश्यैव बुद्धिपूर्वं समाचरेत् ॥ १३.२१२.५० ॥
ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ, ସେମାନଙ୍କ ଭେଦ ଓ ଫଳକୁ ଯଥାଯଥ ବିଚାରି ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବ।
13.212.51
सर्वेषां सम्प्रियो भूत्वा मण्डलं सततं चरेत् ।
शुभेष्वपि च कार्येषु च चैकान्तः समाचरेत् ॥ १३.२१२.५१ ॥
ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୋଇ ସଦା ମଣ୍ଡଳ (ମିତ୍ରରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ବଳୟ) ଦେଖିବ; ଶୁଭକାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଆଚରଣ କରିବ।
13.212.52
स्वतश्च परतश्चैव व्यसनानि विमृश्य सः ।
परेणि धार्मिकान्योगान्नातीयाद्द्वेषलोभतः ॥ १३.२१२.५२ ॥
ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟସନ ବିଚାରି, ଦ୍ୱେଷ ବା ଲୋଭବଶରୁ ଶତ୍ରୁର ଧାର୍ମିକ ଉପାୟ ଲଙ୍ଘନ କରିବ ନାହିଁ।
13.212.53
रक्ष्यत्वं वै प्रजाधर्मः क्षत्रधर्मस्तु रक्षणम् ।
कुनृपैः पीडितास्तस्मात्प्रजाः सर्वत्र पालयेत् ॥ १३.२१२.५३ ॥
ପ୍ରଜାଙ୍କ ଧର୍ମ ରକ୍ଷିତ ହେବା; କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରିବା। ତେଣୁ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସର୍ବତ୍ର ପାଳନ କରିବ।
13.212.54
यात्राकालेऽनवेक्ष्यैव पश्चात्कोपफलोदयः ।
तद्युक्ताश्चापदश्चैव शासनादिति चिन्तयेत् ॥ १३.२१२.५४ ॥
ଯାତ୍ରାକାଳରେ ବିଚାର ନ କଲେ ପରେ କ୍ରୋଧର ଫଳ ଉଦୟ ହୁଏ; ତା ସହ ଜଡ଼ିତ ବିପଦ ମଧ୍ୟ ଆସେ — ଶାସନର ଆଦେଶରେ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
13.212.55
व्यसनेभ्यो बलं रक्षेन्नयतो व्ययतोपि वा ।
प्रायशो वर्जयेद्युद्धं प्राणरक्षणकारणात् ॥ १३.२१२.५५ ॥
ବିପଦରୁ ବଳର ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ — ନୀତି ଦ୍ୱାରା ବା ବ୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ; ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶଃ ଯୁଦ୍ଧ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
13.212.56
कारणादेवि योद्धव्यं नात्मनः परदोषतः ।
सुयुद्धे प्राणमोक्षश्च तस्य धर्माय इष्यते ॥ १३.२१२.५६ ॥
ଯୋଗ୍ୟ କାରଣରେ ହିଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ — ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ବା ଅନ୍ୟର ଦୋଷରୁ ନୁହେଁ; ସୁଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ଏହାର ଧର୍ମ ପାଇଁ ବିବେଚିତ।
13.212.57
अभियुक्तो बलवता कुर्यादापद्विधिं नृपः ।
अनुनीय तथा सर्वान्प्रजानां हितकारणात् ॥ १३.२१२.५७ ॥
ବଳବାନ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ରାଜା ଆପଦ୍ଧର୍ମର ବିଧି କରିବେ; ପ୍ରଜାଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହିପରି ସମାଧାନ କରି ଚଳିବେ।
13.212.58
अन्यप्रकृतियुक्तानां राज्ञां वृत्तिविचारिणाम् ।
अन्यांश्चापत्प्रपन्नानां न तान्संयोक्तुमर्हति ॥ १३.२१२.५८ ॥
ଅନ୍ୟ ପ୍ରକୃତିରେ ଯୁକ୍ତ, ବୃତ୍ତି ବିଚାରକାରୀ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସହିତ ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
13.212.59
शुभाशुभं यदा देवि व्रतं तूभयसाधनम् ।
आत्मैव तच्छुभं कुर्यादशुभं योजयेत्परान्। ॥ १३.२१२.५९ ॥
ହେ ଦେବି, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଉଭୟର ସାଧନ ଯେଉଁ ବ୍ରତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ନିଜକୁ ଶୁଭରେ ନିୟୋଜିତ କରିବ ଏବଂ ଅଶୁଭ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଦେବ।
13.212.60
एवमुद्देशतः प्रोक्तमलेपत्वं यथा भवेत् ।
एष देवि समासेन राजधर्मः प्रकीर्तितः ॥ १३.२१२.६० ॥
ଏହିପରି, କଳଙ୍କହୀନ ରହିବା କିପରି ତାହା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି। ହେ ଦେବୀ, ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି ରାଜଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
13.212.61
एवं संवर्तमानस्तु दण्डयन्भर्त्सयन्प्रजाः ।
निष्कल्मषमवाप्नोति पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १३.२१२.६१ ॥
ଏହିପରି ଆଚରଣ କରୁ କରୁ, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଓ ଧମକାଇ ରାଜା ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଜଳରେ ଅଲିପ୍ତ ରହି କଳଙ୍କହୀନ ହୁଅନ୍ତି।
13.212.62
एवं संवर्तमानस्य कालधर्मो यदा भवेत् ।
स्वर्गलोके तदा राजा त्रिदशैः सह तोष्यते ॥ १३.२१२.६२ ॥
ଏହିପରି ଆଚରଣ କରୁଥିବା ରାଜାଙ୍କର କାଳଧର୍ମ (ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ) ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି।
13.212.63
द्विविधं राज्यवृत्तं च न्यायभाग्यसमन्वितम् ।
एवं न्यायानुगं वृत्तं कथितं ते शुभेक्षणे ॥ १३.२१२.६३ ॥
ରାଜ୍ୟର ଆଚରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଯାହା ନ୍ୟାୟ ଓ ଭାଗ୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ। ହେ ଶୁଭନେତ୍ରା, ଏହିପରି ନ୍ୟାୟାନୁଗ ଆଚରଣ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି।
13.212.64
राज्यं न्यायानुगं तात बुद्धिशास्त्रानुगं भवेत् ।
धर्म्यं पथ्यं यशस्यं च स्वर्ग्यं चैव तथा भवेत् ॥ १३.२१२.६४ ॥
ହେ ପୁତ୍ର, ରାଜ୍ୟ ନ୍ୟାୟାନୁଗ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁଗ ହେବା ଉଚିତ। ତେବେ ତାହା ଧର୍ମ୍ୟ, ହିତକର, ଯଶସ୍କର ଓ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରଦ ହୁଏ।
13.212.65
राज्यं भाग्यानुगं नाम अयथावत्प्रदृश्यते ।
तत्तु शास्त्रविनिर्मुक्तं सतां कोपकरं भवेत्।
अधर्म्यमयशस्यं च दुरन्तं च भवेद्ध्रुवम् ॥ १३.२१२.६५ ॥
ଭାଗ୍ୟାନୁଗ ରାଜ୍ୟ ଅଯଥାଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଶାସ୍ତ୍ରରହିତ ତାହା ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଜାଗ୍ରତ କରେ; ତାହା ଅଧର୍ମ୍ୟ, ଅପଯଶସ୍କର ଓ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖଦ ପରିଣତି ଦିଏ।
13.212.66
यत्र स्वच्छन्दतः सर्वं क्रियते कर्म राजभिः ।
तत्र भाग्यवशाद्भृत्या लभन्ते न विशेषतः ॥ १३.२१२.६६ ॥
ଯେଉଁଠାରେ ରାଜାମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସମସ୍ତ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଭୃତ୍ୟମାନେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ବିଶେଷ କିଛି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
13.212.67
यत्र दण्ड्या न दण्ड्यन्ते पूज्यन्ते वा नराधमाः ।
यत्र सन्तोपि हन्यन्ते तत्र भाग्यानुगं भवेत् ॥ १३.२१२.६७ ॥
ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟମାନେ ଦଣ୍ଡିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ନୀଚମାନେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସଜ୍ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ହତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ସବୁ ଭାଗ୍ୟ ଅନୁସାରେ ହୁଏ।
13.212.68
शुभाशुभं यथा यत्र विपरीतं प्रदृश्यते ।
राज्ञि चासुरपक्षे तु तत्र भाग्यानुगं भवेत् ॥ १३.२१२.६८ ॥
ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଯେଉଁଠାରେ ବିପରୀତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ରାଜା ଅସୁରପକ୍ଷରେ ଥାଆନ୍ତି, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସବୁ ଭାଗ୍ୟ ଅନୁସାରେ ହୁଏ।
13.212.69
भाग्यानुगे तु राजानो वर्तमाना यथातथा ।
प्राप्याकीर्तिमनर्थं च इह लोके शुभेक्षणे ॥ १३.२१२.६९ ॥
ହେ ଶୁଭେକ୍ଷଣେ, ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନ ହୋଇ ରାଜାମାନେ ଯେମିତି-ସେମିତି ଆଚରଣ କଲେ, ଏହି ଲୋକରେ ସେମାନେ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଓ ଅନର୍ଥ ପାଆନ୍ତି।
13.212.70
परत्र सुमहाघोरं तमः प्राप्य दुरत्ययम् ।
तिष्ठन्ति नरके देवि प्रलयान्तादिति स्थितिः ॥ १३.२१२.७० ॥
ହେ ଦେବୀ, ପରଲୋକରେ ଅତି ଭୟଙ୍କର, ପାର ହେବା କଷ୍ଟକର ଅନ୍ଧକାରରେ ପହଞ୍ଚି ସେମାନେ ପ୍ରଳୟ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକରେ ରହନ୍ତି; ଏହା ହିଁ ନିୟମ।
13.212.71
मोक्षं दुष्कृतिनां चापि विद्यते कालपर्ययात् ।
नास्त्येव मोक्षणं देवि राज्ञां दुष्कृतिकारिणाम् ॥ १३.२१२.७१ ॥
ଦୁଷ୍କର୍ମକାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କାଳକ୍ରମେ ମୋକ୍ଷ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ହେ ଦେବୀ, ଦୁଷ୍କର୍ମକାରୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।
13.212.72
एतत्सर्वं समासेन राजवृत्तं शुभाशुभम् ।
कथितं ते महाभागे भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १३.२१२.७२ ॥
ହେ ମହାଭାଗେ, ରାଜାମାନଙ୍କର ଶୁଭାଶୁଭ ଆଚରଣ ଏ ସବୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର?