ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.212
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.212.1
देवदेव नमस्तुभ्यं त्र्यक्ष भो वृषभध्वज ।
श्रुतं मे भगवन्सर्वं त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥ १३.२१२.१ ॥
ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਨੇਤਰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਲਿਆ।
13.212.2
सङ्गृहीतं मया तच्च तव वाक्यमनुत्तमम् ।
इदानीमस्ति संदेहो मानुषेष्विह कश्चन ॥ १३.२१२.२ ॥
ਤੁਹਾਡਾ ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਵਚਨ ਮੈਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।
13.212.3
तुल्यप्राणशिरःकायो राजाऽयमिति मृश्यते ।
केन कर्मविपाकेन सर्वप्राधान्यमर्हति ॥ १३.२१२.३ ॥
ਪ੍ਰਾਣ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੂਜਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਇਹ ਰਾਜਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
13.212.4
स चापि दण्डयन्मर्त्यान्भर्त्सयन्विधमन्नपि ।
प्रेत्यभावे कथं लोकाँल्लभते पुण्यकर्मणा।
राजवृत्तमहं तस्माच्छ्रोतुमिच्छामि मानद ॥ १३.२१२.४ ॥
ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਝਿੜਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਧੀ ਦੇ ਉਲਟ ਵੀ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮਾਨਦ, ਮੈਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਆਚਰਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।
13.212.5
तदहं ते प्रवक्ष्यामि राजधर्मं शुभानने ॥ १३.२१२.५ ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਸ਼ੁਭਾਨਨੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ।
13.212.6
राजायत्तं हि यत्सर्वं लोकवृत्तं शुभाशुभम् ।
महतस्तपसो देवि फलं राज्यमिति स्मृतम् ॥ १३.२१२.६ ॥
ਲੋਕ ਦਾ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸਾਰਾ ਆਚਰਣ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰਾਜ ਮਹਾਨ ਤਪ ਦਾ ਫਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
13.212.7
तपोदानमयं राज्यं परं स्थानं विधीयते ।
तस्माद्राज्ञः सदा मर्त्याः प्रणमन्ति यतस्ततः ॥ १३.२१२.७ ॥
ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਰਾਜ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਣ, ਸਦਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
13.212.8
न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि भामिनि ।
तस्मात्तस्यैव चरितं जगत्पथ्यं शृणु प्रिये ॥ १३.२१२.८ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਤੂੰ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ; ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਸੇ ਦਾ ਆਚਰਣ ਸੁਣ, ਹੇ ਪਿਆਰੀ।
13.212.9
अराजके पुरा त्वासीत्प्रजानां सङ्कुलं महत् ।
तदृष्ट्वा सङ्कुलं ब्रह्मा मनुं राज्ये न्यवेदयत्।
तदाप्रभृति संदृष्टं राज्ञां वृत्तं शुभाशुभम् ॥ १३.२१२.९ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਰਜਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਲਝਣ ਸੀ। ਉਸ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਆਚਰਣ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ।
13.212.10
तन्मे शृणु वरारोहे तस्य पथ्यं जगद्धितम् ।
यथा प्रेत्य लभेत्स्वर्गं यथा वीर्यं यशस्तथा ॥ १३.२१२.१० ॥
ਹੇ ਵਰਾਰੋਹੇ, ਜਗਤ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਹ ਪਥ੍ਯ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ; ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਰਜ ਤੇ ਯਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
13.212.11
पित्र्यं वा भूतपूर्वं वा स्वयमुत्पाद्य वा पुनः ।
राज्यधर्ममनुष्ठाय विधिवद्भोक्तुमर्हति ॥ १३.२१२.११ ॥
ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਆਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇ — ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਲਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਰਾਜ ਭੋਗਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.212.12
आत्मानमेव प्रथमं विनयैरुपपादयेत् ।
अनु भृत्यान्प्रजाः पश्चादित्येष विनयक्रमः ॥ १३.२१२.१२ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ; ਫਿਰ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਪਰਜਾ ਨੂੰ — ਇਹੀ ਵਿਨਯ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੈ।
13.212.13
स्वामिनं चोषमां कृत्वा प्रजास्तद्वृत्तकाङ्क्षया ।
स्वयं विनयसम्पन्ना भवन्तीह शुभेक्षणे ॥ १३.२१२.१३ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਆਚਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਰਜਾ ਆਪ ਵਿਨਯ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੁਭਨੇਤਰੀ।
13.212.14
स्वस्मात्पूर्वतरा राजा विनयत्येव वै प्रजाः ।
अपहास्यो भवेत्तादृक्स्वदोषस्यानवेक्षणात् ॥ १३.२१२.१४ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਨਯ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਰਜਾ ਨੂੰ; ਆਪਣੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਹਾਸੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
13.212.15
विद्याभ्यासैर्वृद्धयोगैरात्मानं विनयं नयेत् ।
विद्या धर्मार्थफलिनी तद्विदो वृद्धसंज्ञिताः ॥ १३.२१२.१५ ॥
ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਨਯ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਿਆ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਵਿਰਧ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
13.212.16
इन्द्रियाणां जयो देवि अत ऊर्ध्वमुदाहृतः ।
अजये सुमहान्दोषो राजानं विनिपातयेत् ॥ १३.२१२.१६ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡੇਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
13.212.17
पञ्चैव स्ववशे कृत्वा तदर्थान्पञ्च शोषयेत् ।
षडुत्सृज्य यथायोगं ज्ञानेन विनयेन च।
सास्त्रचक्षुर्नयपरो भूत्वा भृत्यान्समाहरेत् ॥ १३.२१२.१७ ॥
ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਛੇਵੇਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਨਯ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਅੱਖ ਬਣਾ ਕੇ, ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ।
13.212.18
वृत्तश्रुतकुलोपेतानुपधाबिः परीक्षितान् ।
अमात्यानुपधातीतान्सोपसर्पाञ्जितेन्द्रियान्।
योजयेत यथायोगं यथार्हं स्वेषु कर्मसु ॥ १३.२१२.१८ ॥
ਆਚਾਰ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕੁਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਪਧਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਰਖੇ ਹੋਏ, ਉਪਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯ ਅਮਾਤਯਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.212.19
अमात्या बुद्धिसम्पन्ना राष्ट्रं बहुजनप्रियम् ।
दुराधर्षं पुरश्रेष्ठं कोशः कृच्छ्रसहः स्मृतः ॥ १३.२१२.१९ ॥
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਮਾਤਯ, ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰ, ਅਜੇਯ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਗਰ ਅਤੇ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ — ਇਹ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ।
13.212.20
अनुरक्तं बलं साम्नामद्वैधं मन्त्रमेव च ।
एताः प्रकृतयः स्वेषु स्वामी विनयतत्ववित्। ॥ १३.२१२.२० ॥
ਅਨੁਰਕਤ ਸੈਨਾ, ਸਾਮਨੀਤੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਪਟਤਾ, ਮੰਤਰ — ਇਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਨਯਤਤਵ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸੁਆਮੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
13.212.21
प्रजानां रक्षणार्थाय सर्वमेतद्विनिर्मितम् ।
आभिः करणभूताभिः कुर्याल्लोकहितं नृपः ॥ १३.२१२.२१ ॥
ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
13.212.22
आत्मरक्षा नरेन्द्रस्य प्रजारक्षार्थमिष्यते ।
तस्मात्सततमात्मानं संरक्षेदप्रमादवान् ॥ १३.२१२.२२ ॥
ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਚੌਕਸ ਰਹਿ ਕੇ ਸਦਾ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
13.212.23
भोजनाच्छादनस्नानाद्बहिर्निष्क्रमणादपि ।
नित्यं स्त्रीगणसंयोगाद्रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ १३.२१२.२३ ॥
ਭੋਜਨ, ਵਸਤਰ, ਇਸ਼ਨਾਨ, ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸੰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਸਦਾ ਆਤਮਵਾਨ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
13.212.24
स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च शश्त्रादपि विषादपि ।
सततं पुत्रदारेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ १३.२१२.२४ ॥
ਆਪਣਿਆਂ ਅਤੇ ਬੇਗਾਨਿਆਂ ਤੋਂ, ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਦਾ ਆਤਮਵਾਨ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
13.212.25
सर्वेभ्य एव स्थानेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान् ।
प्रजानां रक्षणार्थाय प्रजाहितकरो भवेत् ॥ १३.२१२.२५ ॥
ਆਤਮ-ਸੰਜਮੀ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਪਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਹ ਪਰਜਾ ਦਾ ਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।
13.212.26
प्रजाकार्यं तु तत्कार्यं प्रजासौख्यं तु तत्सुखम् ।
प्रजाप्रियं प्रियं तस्य स्वहितं तु प्रजाहितम्।
प्रजार्तं तस्य सर्वस्वमात्मार्थं न विधीयते। ॥ १३.२१२.२६ ॥
ਪਰਜਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ; ਪਰਜਾ ਦਾ ਸੁਖ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੁਖ। ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ; ਪਰਜਾ ਦਾ ਹਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹਿਤ। ਪਰਜਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰਬਸ੍ਵ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।
13.212.27
प्रकृतीनां हि रक्षार्थं रागद्वेषौ व्युदस्य च ।
उभयोः पक्षयोर्वादं श्रुत्वा चैव यथातथम्।
तमर्थं विमृशेद्बुद्ध्या स्वयमातत्वदर्शनात् ॥ १३.२१२.२७ ॥
ਪਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਰਾਗ-ਦ੍ਵੇਸ਼ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਖੁਦ ਵਿਚਾਰੇ; ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ।
13.212.28
तत्वविद्भिश्च बहुभिर्वृद्धैः सह नरोत्तमैः ।
कर्तारमपराधं च देशकालौ नयानयौ ॥ १३.२१२.२८ ॥
ਤੱਤ-ਗਿਆਨੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਕਰਤਾ, ਅਪਰਾਧ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਤੇ ਨੈ-ਅਨੈ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ।
13.212.29
ज्ञात्वा सम्यग्यथाशास्त्रं ततो दण्डं नयेन्नृषु ।
एवं कुर्वंल्लभेद्धर्मं पक्षपातविवर्जनात् ॥ १३.२१२.२९ ॥
ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਫਿਰ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਦੰਡ ਲਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪੱਖਪਾਤ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
13.212.30
प्रत्यक्षाप्तोपदेशाभ्यामनुमानेन वा पुनः ।
बोद्धव्यं सततं राज्ञा देशवृत्तं शुभाशुभम् ॥ १३.२१२.३० ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਅਨੁਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਆਚਰਣ ਨੂੰ ਸਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.212.31
चारैः कर्मप्रवृत्त्या च तद्विज्ञाय विचारयेत् ।
अशुभं निर्हरेत्सद्यो जोषयेच्छुभमात्मनः ॥ १३.२१२.३१ ॥
ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ; ਅਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹਟਾਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪਾਲੇ।
13.212.32
गर्ह्यान्विगर्हयेदेव पूज्यान्सम्पूजयेत्तथा ।
दण्ड्यांश्च दण्डयेद्देवि नात्र कार्या विचारणा ॥ १३.२१२.३२ ॥
ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰੇ; ਦੰਡਣਯੋਗ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਵੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ।
13.212.33
पञ्चावेक्षन्सदा मन्त्रं कुर्याद्बुद्धियुतैर्नरैः ।
कुलवृत्तश्रुतोपेतैर्नित्यं मन्त्रपरो भवेत् ॥ १३.२१२.३३ ॥
ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸਦਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰੇ; ਕੁਲ, ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ।
13.212.34
कामकारेण वै मुख्यैर्न च मन्त्रमना भवेत् ।
राजा राष्ट्रहितापेक्षं सत्यधर्माणि कारयेत् ॥ १३.२१२.३४ ॥
ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਨਾ ਕਰੇ; ਰਾਜਾ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਹਿੱਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਏ।
13.212.35
सर्वोद्योगं स्वयं कुर्याद्दुर्गादिषु सदा नृषु ।
देशवृद्धिकरान्भृत्यानप्रमादेन कारयेत् ॥ १३.२१२.३५ ॥
ਰਾਜਾ ਆਪ ਸਾਰੇ ਉੱਦਮ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਕਰੇ; ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੇਵਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਏ।
13.212.36
देशक्षयकरान्सर्वानप्रियांश्च विवर्जयेत् ।
अहन्यहनि सम्पश्येदनुजीविगणं स्वयम् ॥ १३.२१२.३६ ॥
ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਅਪ੍ਰਿਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.212.37
सुमुखः सुप्रियो दत्त्वा सम्यग्वृत्तं समाचरेत् ।
अधर्म्यं परुषं तीक्ष्णं वाक्यं वक्तुं न चार्हति ॥ १३.२१२.३७ ॥
ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁੱਖ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਕੇ ਚੰਗਾ ਆਚਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਧਰਮੀ, ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
13.212.38
असंविश्वास्य वचनं वक्तुं सत्सु न चार्हति ।
नरेनरे गुणान्दोषान्सम्यग्वेदितुमर्हति ॥ १३.२१२.३८ ॥
ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਚਨ ਸਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
13.212.39
स्वेङ्गितं वृणुयाद्धैर्यं न कुर्यात्क्षुद्रसंविदम् ।
परेङ्गितज्ञो लोकेषु भूत्वा संसर्गमाचरेत् ॥ १३.२१२.३९ ॥
ਆਪਣਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਲੁਕਾ ਕੇ ਧੀਰਜ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਛੋਟੇ ਸਮਝੌਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.212.40
स्वतश्च परतश्चैव परस्परभयादपि ।
अमानुषभयेभ्यश्च स्वाः प्रजाः पालयेन्नृपः ॥ १३.२१२.४० ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਅੰਦਰੋਂ, ਬਾਹਰੋਂ, ਆਪਸੀ ਡਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅਮਾਨੁਸ਼ੀ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
13.212.41
लुब्धाः कठोराश्चाप्यस्य मानवा दस्युवृत्तयः ।
निग्राह्या एव ते राज्ञा सङ्गृहीत्वा यतस्ततः ॥ १३.२१२.४१ ॥
ਲਾਲਚੀ, ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਡਾਕੂਆਂ ਵਰਗੇ ਆਚਰਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ ਮਿਲਣ ਫੜ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਨੱਥ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
13.212.42
कुमारान्विनयोद्बोधैर्जन्मप्रभृति योजयेत् ।
तेषामात्मगुणोपेतं यौवराज्येन योजयेत् ॥ १३.२१२.४२ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਨਯ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਤਮਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.212.43
प्रकृतीनां यथा न स्याद्राज्यभ्रंशो भवेद्भयम् ।
एतत्संचिन्तयेन्नित्यं तद्विधानं तथार्हति ॥ १३.२१२.४३ ॥
ਪਰਜਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸਦਾ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ।
13.212.44
अराजकं क्षणमपि राज्यं न स्याद्धि शोभने ।
आत्मनोऽनुविधानाय यौवराज्यं सदेष्यते ॥ १३.२१२.४४ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰੀ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਵੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਯੁਵਰਾਜ ਪਦ ਸਦਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.212.45
कुलजानां च वैद्यानां श्रोत्रियाणां तपस्विनाम् ।
अन्येषां वृत्तियुक्तानां विशेषं कर्तुमर्हति ॥ १३.२१२.४५ ॥
ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਜੰਮੇ, ਵੈਦ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਵਿਦਵਾਨ, ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.212.46
आत्मार्थं राज्यतन्त्रार्थं कोशार्थं च समाचरेत् ।
दुर्गाद्राष्ट्रात्समुद्राच्च वणिग्भ्यः पुरुषात्ययात् ॥ १३.२१२.४६ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ, ਰਾਜ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਤੋਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਮਦਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
13.212.47
परात्मगुणसाराभ्यां भृत्यपोषणमाचरेत् ।
वाहनानां प्रकुर्वीत पोषणं योधकर्मसु ॥ १३.२१२.४७ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ-ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.212.48
सादरः सततं भूत्वा अवेक्षाव्रतमाचरेत् ।
चतुर्दा विभजेत्कोशं धर्मभृत्यात्मकारणात् ॥ १३.२१२.४८ ॥
ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਅਵੇਕਸ਼ਾ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰੇ। ਧਰਮ, ਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ।
13.212.49
आपदर्थं च नीतिज्ञो देशकालवशेन तु ।
अनाथान्व्यथितान्वृद्धान्स्वे देशे पोषयेन्नृपः ॥ १३.२१२.४९ ॥
ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਆਪਦਾ ਲਈ, ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨਾਥਾਂ, ਦੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ।
13.212.50
सन्धिं च विग्रहं चैव तद्विशेषांस्तथा पारन् ।
यथावत्संविमृश्यैव बुद्धिपूर्वं समाचरेत् ॥ १३.२१२.५० ॥
ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬੁੱਧੀਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਕਰੇ।
13.212.51
सर्वेषां सम्प्रियो भूत्वा मण्डलं सततं चरेत् ।
शुभेष्वपि च कार्येषु च चैकान्तः समाचरेत् ॥ १३.२१२.५१ ॥
ਸਭ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਬਣ ਕੇ ਸਦਾ ਮੰਡਲ (ਮਿੱਤਰ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ; ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਚੱਲੇ।
13.212.52
स्वतश्च परतश्चैव व्यसनानि विमृश्य सः ।
परेणि धार्मिकान्योगान्नातीयाद्द्वेषलोभतः ॥ १३.२१२.५२ ॥
ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਦਵੇਸ਼ ਜਾਂ ਲੋਭ ਕਾਰਨ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਾ ਕਰੇ।
13.212.53
रक्ष्यत्वं वै प्रजाधर्मः क्षत्रधर्मस्तु रक्षणम् ।
कुनृपैः पीडितास्तस्मात्प्रजाः सर्वत्र पालयेत् ॥ १३.२१२.५३ ॥
ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਧਰਮ ਰੱਖਿਆ ਪਾਉਣਾ ਹੈ; ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਧਰਮ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੁਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ।
13.212.54
यात्राकालेऽनवेक्ष्यैव पश्चात्कोपफलोदयः ।
तद्युक्ताश्चापदश्चैव शासनादिति चिन्तयेत् ॥ १३.२१२.५४ ॥
ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਚਾਰੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਫਲ ਉਦੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਆਫ਼ਤਾਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ — ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.212.55
व्यसनेभ्यो बलं रक्षेन्नयतो व्ययतोपि वा ।
प्रायशो वर्जयेद्युद्धं प्राणरक्षणकारणात् ॥ १३.२१२.५५ ॥
ਆਫ਼ਤਾਂ ਤੋਂ ਬਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ — ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਖ਼ਰਚ ਨਾਲ ਵੀ; ਪ੍ਰਾਣ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਹੁਤੇ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.212.56
कारणादेवि योद्धव्यं नात्मनः परदोषतः ।
सुयुद्धे प्राणमोक्षश्च तस्य धर्माय इष्यते ॥ १३.२१२.५६ ॥
ਯੋਗ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ; ਸੁਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣਾ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.212.57
अभियुक्तो बलवता कुर्यादापद्विधिं नृपः ।
अनुनीय तथा सर्वान्प्रजानां हितकारणात् ॥ १३.२१२.५७ ॥
ਬਲਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਦ-ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਰਜਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਭ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਾ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.212.58
अन्यप्रकृतियुक्तानां राज्ञां वृत्तिविचारिणाम् ।
अन्यांश्चापत्प्रपन्नानां न तान्संयोक्तुमर्हति ॥ १३.२१२.५८ ॥
ਹੋਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
13.212.59
शुभाशुभं यदा देवि व्रतं तूभयसाधनम् ।
आत्मैव तच्छुभं कुर्यादशुभं योजयेत्परान्। ॥ १३.२१२.५९ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦੋਂ ਵਰਤ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਵੇ।
13.212.60
एवमुद्देशतः प्रोक्तमलेपत्वं यथा भवेत् ।
एष देवि समासेन राजधर्मः प्रकीर्तितः ॥ १३.२१२.६० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਰਮਲ ਰਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਾਜਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
13.212.61
एवं संवर्तमानस्तु दण्डयन्भर्त्सयन्प्रजाः ।
निष्कल्मषमवाप्नोति पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १३.२१२.६१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਝਿੜਕਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਾ ਭਿੱਜ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
13.212.62
एवं संवर्तमानस्य कालधर्मो यदा भवेत् ।
स्वर्गलोके तदा राजा त्रिदशैः सह तोष्यते ॥ १३.२१२.६२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕਾਲਧਰਮ (ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ) ਆਉਣ ਤੇ, ਉਹ ਸਵਰਗਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.212.63
द्विविधं राज्यवृत्तं च न्यायभाग्यसमन्वितम् ।
एवं न्यायानुगं वृत्तं कथितं ते शुभेक्षणे ॥ १३.२१२.६३ ॥
ਰਾਜ ਦਾ ਆਚਰਣ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ੁਭਨੇਤਰੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਆਂ-ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
13.212.64
राज्यं न्यायानुगं तात बुद्धिशास्त्रानुगं भवेत् ।
धर्म्यं पथ्यं यशस्यं च स्वर्ग्यं चैव तथा भवेत् ॥ १३.२१२.६४ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜ ਨਿਆਂ-ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਧਰਮ-ਸੰਮਤ, ਹਿਤਕਾਰੀ, ਯਸ਼ਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.212.65
राज्यं भाग्यानुगं नाम अयथावत्प्रदृश्यते ।
तत्तु शास्त्रविनिर्मुक्तं सतां कोपकरं भवेत्।
अधर्म्यमयशस्यं च दुरन्तं च भवेद्ध्रुवम् ॥ १३.२१२.६५ ॥
ਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਗ਼ਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਹ ਸਜਣਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਧਰਮੀ, ਬਦਨਾਮੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਯਕੀਨਨ ਦੁਖਦਾਈ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.212.66
यत्र स्वच्छन्दतः सर्वं क्रियते कर्म राजभिः ।
तत्र भाग्यवशाद्भृत्या लभन्ते न विशेषतः ॥ १३.२१२.६६ ॥
ਜਿੱਥੇ ਰਾਜੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸੇਵਕ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵਸ ਹੋ ਕੇ ਖ਼ਾਸ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।
13.212.67
यत्र दण्ड्या न दण्ड्यन्ते पूज्यन्ते वा नराधमाः ।
यत्र सन्तोपि हन्यन्ते तत्र भाग्यानुगं भवेत् ॥ १३.२१२.६७ ॥
ਜਿੱਥੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਲੋਕ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਨੀਚ ਲੋਕ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਜਣ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.212.68
शुभाशुभं यथा यत्र विपरीतं प्रदृश्यते ।
राज्ञि चासुरपक्षे तु तत्र भाग्यानुगं भवेत् ॥ १३.२१२.६८ ॥
ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਉਲਟੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਅਸੁਰ-ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.212.69
भाग्यानुगे तु राजानो वर्तमाना यथातथा ।
प्राप्याकीर्तिमनर्थं च इह लोके शुभेक्षणे ॥ १३.२१२.६९ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮੀ ਅਤੇ ਬਰਬਾਦੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
13.212.70
परत्र सुमहाघोरं तमः प्राप्य दुरत्ययम् ।
तिष्ठन्ति नरके देवि प्रलयान्तादिति स्थितिः ॥ १३.२१२.७० ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ, ਪਾਰ ਕਰਨ ਔਖੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
13.212.71
मोक्षं दुष्कृतिनां चापि विद्यते कालपर्ययात् ।
नास्त्येव मोक्षणं देवि राज्ञां दुष्कृतिकारिणाम् ॥ १३.२१२.७१ ॥
ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਮੋਕਸ਼ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਤਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।
13.212.72
एतत्सर्वं समासेन राजवृत्तं शुभाशुभम् ।
कथितं ते महाभागे भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १३.२१२.७२ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਆਚਰਣ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?