महाभारत · अध्याय 13.212
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.212.1
देवदेव नमस्तुभ्यं त्र्यक्ष भो वृषभध्वज ।
श्रुतं मे भगवन्सर्वं त्वत्प्रसादान्महेश्वर ॥ १३.२१२.१ ॥
हे देवांच्या देवा, त्र्यक्षा, वृषभध्वजा, आपणास नमस्कार. हे भगवन्, महेश्वरा, आपल्या कृपेने मी सर्व ऐकले.
13.212.2
सङ्गृहीतं मया तच्च तव वाक्यमनुत्तमम् ।
इदानीमस्ति संदेहो मानुषेष्विह कश्चन ॥ १३.२१२.२ ॥
आपले ते अनुत्तम वचन मी ग्रहण केले आहे. आता येथे मानवांविषयी काही संदेह आहे.
13.212.3
तुल्यप्राणशिरःकायो राजाऽयमिति मृश्यते ।
केन कर्मविपाकेन सर्वप्राधान्यमर्हति ॥ १३.२१२.३ ॥
प्राण, मस्तक आणि शरीर यांत इतरांसारखाच असूनही हा राजा मानला जातो. कोणत्या कर्मफलामुळे हा सर्वांवर प्रधानतेस पात्र ठरतो?
13.212.4
स चापि दण्डयन्मर्त्यान्भर्त्सयन्विधमन्नपि ।
प्रेत्यभावे कथं लोकाँल्लभते पुण्यकर्मणा।
राजवृत्तमहं तस्माच्छ्रोतुमिच्छामि मानद ॥ १३.२१२.४ ॥
तो मनुष्यांना दंड देतो, फटकारतो, प्रसंगी विधीविरुद्धही वागतो; मग मृत्यूनंतर पुण्यकर्मामुळे तो लोक कसे मिळवतो? म्हणून हे मानदा, राजाचे वर्तन ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
13.212.5
तदहं ते प्रवक्ष्यामि राजधर्मं शुभानने ॥ १३.२१२.५ ॥
म्हणून हे शुभानने, मी तुला राजधर्म सांगेन.
13.212.6
राजायत्तं हि यत्सर्वं लोकवृत्तं शुभाशुभम् ।
महतस्तपसो देवि फलं राज्यमिति स्मृतम् ॥ १३.२१२.६ ॥
लोकाचे शुभ-अशुभ सर्व वर्तन राजावर अवलंबून असते. हे देवी, राज्य हे मोठ्या तपाचे फळ आहे असे स्मरले जाते.
13.212.7
तपोदानमयं राज्यं परं स्थानं विधीयते ।
तस्माद्राज्ञः सदा मर्त्याः प्रणमन्ति यतस्ततः ॥ १३.२१२.७ ॥
तप आणि दान यांनी युक्त राज्य हे परम स्थान असे विहित आहे; म्हणून माणसे जिथे कुठे असतील तिथून सदैव राजाला नमन करतात.
13.212.8
न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि भामिनि ।
तस्मात्तस्यैव चरितं जगत्पथ्यं शृणु प्रिये ॥ १३.२१२.८ ॥
हे महाभागे, न्यायाने तू ऐकण्याची इच्छा करतेस, हे भामिनी; म्हणून जगाला हितकारक असे त्याचेच आचरण ऐक, प्रिये.
13.212.9
अराजके पुरा त्वासीत्प्रजानां सङ्कुलं महत् ।
तदृष्ट्वा सङ्कुलं ब्रह्मा मनुं राज्ये न्यवेदयत्।
तदाप्रभृति संदृष्टं राज्ञां वृत्तं शुभाशुभम् ॥ १३.२१२.९ ॥
पूर्वी राजा नसलेल्या काळात प्रजेत मोठा गोंधळ होता. तो गोंधळ पाहून ब्रह्म्याने मनूला राज्यात नियुक्त केले; तेव्हापासून राजांचे शुभ-अशुभ वर्तन पाहिले गेले.
13.212.10
तन्मे शृणु वरारोहे तस्य पथ्यं जगद्धितम् ।
यथा प्रेत्य लभेत्स्वर्गं यथा वीर्यं यशस्तथा ॥ १३.२१२.१० ॥
हे वरारोहे, जगाला हितकारक असे ते पथ्य माझ्याकडून ऐक; मरणानंतर स्वर्ग कसा मिळतो आणि तसेच वीर्य व यश कसे मिळते ते.
13.212.11
पित्र्यं वा भूतपूर्वं वा स्वयमुत्पाद्य वा पुनः ।
राज्यधर्ममनुष्ठाय विधिवद्भोक्तुमर्हति ॥ १३.२१२.११ ॥
पितृपरंपरेने आलेले असो, पूर्वी असलेले असो, किंवा स्वतः मिळवून पुन्हा प्राप्त केलेले असो — राजधर्माचे विधिपूर्वक पालन केल्यानंतरच राज्य भोगण्यास तो योग्य ठरतो.
13.212.12
आत्मानमेव प्रथमं विनयैरुपपादयेत् ।
अनु भृत्यान्प्रजाः पश्चादित्येष विनयक्रमः ॥ १३.२१२.१२ ॥
प्रथम स्वतःला विनयाने सुव्यवस्थित करावे; नंतर सेवकांना, मग प्रजेला — हाच विनयाचा क्रम आहे.
13.212.13
स्वामिनं चोषमां कृत्वा प्रजास्तद्वृत्तकाङ्क्षया ।
स्वयं विनयसम्पन्ना भवन्तीह शुभेक्षणे ॥ १३.२१२.१३ ॥
राजाला आदर्श करून, त्याच्या वर्तनाच्या इच्छेने प्रजा स्वतः विनयसंपन्न होते, हे शुभनेत्रे.
13.212.14
स्वस्मात्पूर्वतरा राजा विनयत्येव वै प्रजाः ।
अपहास्यो भवेत्तादृक्स्वदोषस्यानवेक्षणात् ॥ १३.२१२.१४ ॥
राजाने प्रथम स्वतःलाच विनयात आणावे, मग प्रजेला; स्वतःचे दोष न पाहिल्याने असा राजा उपहासाचा विषय होतो.
13.212.15
विद्याभ्यासैर्वृद्धयोगैरात्मानं विनयं नयेत् ।
विद्या धर्मार्थफलिनी तद्विदो वृद्धसंज्ञिताः ॥ १३.२१२.१५ ॥
विद्याभ्यास आणि वृद्धांच्या संगतीने स्वतःला विनयात आणावे; विद्या धर्म-अर्थाचे फळ देते, ती जाणणारेच वृद्ध म्हणवले जातात.
13.212.16
इन्द्रियाणां जयो देवि अत ऊर्ध्वमुदाहृतः ।
अजये सुमहान्दोषो राजानं विनिपातयेत् ॥ १३.२१२.१६ ॥
हे देवी, इंद्रियजय यानंतर सांगितला आहे; तो न जिंकल्याने मोठा दोष होतो, जो राजाला पाडतो.
13.212.17
पञ्चैव स्ववशे कृत्वा तदर्थान्पञ्च शोषयेत् ।
षडुत्सृज्य यथायोगं ज्ञानेन विनयेन च।
सास्त्रचक्षुर्नयपरो भूत्वा भृत्यान्समाहरेत् ॥ १३.२१२.१७ ॥
पाच इंद्रिये स्वाधीन करून त्यांचे विषय पाच प्रकारे शोषून टाकावेत; सहावे यथायोग्य सोडून, ज्ञान व विनयाने, शास्त्र हेच डोळे मानून, नीतीत तत्पर होऊन सेवक जमवावेत.
13.212.18
वृत्तश्रुतकुलोपेतानुपधाबिः परीक्षितान् ।
अमात्यानुपधातीतान्सोपसर्पाञ्जितेन्द्रियान्।
योजयेत यथायोगं यथार्हं स्वेषु कर्मसु ॥ १३.२१२.१८ ॥
आचार, शास्त्रज्ञान व कुलीनता असलेले, उपधांनी पारखलेले, उपधांच्या पलीकडचे, जवळ येणारे, इंद्रियजयी अमात्य यांना यथायोग्य त्यांच्या कामांवर नेमावे.
13.212.19
अमात्या बुद्धिसम्पन्ना राष्ट्रं बहुजनप्रियम् ।
दुराधर्षं पुरश्रेष्ठं कोशः कृच्छ्रसहः स्मृतः ॥ १३.२१२.१९ ॥
बुद्धिसंपन्न अमात्य, बहुजनांना प्रिय असलेले राष्ट्र, दुर्जय श्रेष्ठ नगर आणि कठीण काळ सहन करणारा कोश — हे सांगितले आहे.
13.212.20
अनुरक्तं बलं साम्नामद्वैधं मन्त्रमेव च ।
एताः प्रकृतयः स्वेषु स्वामी विनयतत्ववित्। ॥ १३.२१२.२० ॥
अनुरक्त सैन्य, सामनीतीची निष्कपटता, मंत्र — हीच प्रकृती; आपल्या राज्यात विनयतत्त्व जाणणाऱ्या स्वामीने यांचे रक्षण करावे.
13.212.21
प्रजानां रक्षणार्थाय सर्वमेतद्विनिर्मितम् ।
आभिः करणभूताभिः कुर्याल्लोकहितं नृपः ॥ १३.२१२.२१ ॥
प्रजांच्या रक्षणासाठीच हे सर्व रचले गेले आहे; या साधनांच्या द्वारे राजाने लोकहित साधावे.
13.212.22
आत्मरक्षा नरेन्द्रस्य प्रजारक्षार्थमिष्यते ।
तस्मात्सततमात्मानं संरक्षेदप्रमादवान् ॥ १३.२१२.२२ ॥
राजाचे आत्मरक्षण प्रजारक्षणासाठीच इष्ट आहे; म्हणून सावध राहून सतत स्वतःचे रक्षण करावे.
13.212.23
भोजनाच्छादनस्नानाद्बहिर्निष्क्रमणादपि ।
नित्यं स्त्रीगणसंयोगाद्रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ १३.२१२.२३ ॥
भोजन, वस्त्र, स्नान, बाहेर जाणे आणि स्त्रीसमूहाचा संयोग — यांपासूनही सदैव आत्मवान पुरुषाने स्वतःचे रक्षण करावे.
13.212.24
स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च शश्त्रादपि विषादपि ।
सततं पुत्रदारेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ १३.२१२.२४ ॥
स्वकीयांपासून आणि परकीयांपासून, शस्त्रापासून आणि विषापासूनही, तसेच पुत्र व पत्नींपासूनही सदैव आत्मवान पुरुषाने स्वतःचे रक्षण करावे.
13.212.25
सर्वेभ्य एव स्थानेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान् ।
प्रजानां रक्षणार्थाय प्रजाहितकरो भवेत् ॥ १३.२१२.२५ ॥
आत्मसंयमी माणसाने सर्व स्थानांपासून स्वतःचे रक्षण करावे; प्रजेच्या रक्षणासाठी त्याने प्रजेचे हित करणारे असावे.
13.212.26
प्रजाकार्यं तु तत्कार्यं प्रजासौख्यं तु तत्सुखम् ।
प्रजाप्रियं प्रियं तस्य स्वहितं तु प्रजाहितम्।
प्रजार्तं तस्य सर्वस्वमात्मार्थं न विधीयते। ॥ १३.२१२.२६ ॥
प्रजेचे कार्य हेच त्याचे कार्य; प्रजेचे सुख हेच त्याचे सुख. प्रजेला प्रिय ते त्याला प्रिय; प्रजेचे हित हेच त्याचे स्वहित. प्रजेचे दुःख हीच त्याची सर्वस्व; ते स्वार्थासाठी विहित नाही.
13.212.27
प्रकृतीनां हि रक्षार्थं रागद्वेषौ व्युदस्य च ।
उभयोः पक्षयोर्वादं श्रुत्वा चैव यथातथम्।
तमर्थं विमृशेद्बुद्ध्या स्वयमातत्वदर्शनात् ॥ १३.२१२.२७ ॥
प्रजेच्या रक्षणासाठी, राग-द्वेष सोडून, दोन्ही पक्षांचा वाद यथार्थपणे ऐकून, ते प्रकरण स्वतः आपल्या बुद्धीने विचारावे; आत्मतत्त्वदर्शनाने.
13.212.28
तत्वविद्भिश्च बहुभिर्वृद्धैः सह नरोत्तमैः ।
कर्तारमपराधं च देशकालौ नयानयौ ॥ १३.२१२.२८ ॥
तत्त्वज्ञ पुष्कळ वृद्ध आणि श्रेष्ठ पुरुषांसह कर्ता, अपराध, देश, काल आणि नय-अनय यांचा विचार करावा.
13.212.29
ज्ञात्वा सम्यग्यथाशास्त्रं ततो दण्डं नयेन्नृषु ।
एवं कुर्वंल्लभेद्धर्मं पक्षपातविवर्जनात् ॥ १३.२१२.२९ ॥
शास्त्रानुसार नीट जाणून मग न्यायाने माणसांवर दंड करावा. असे करणारा पक्षपात टाळून धर्म प्राप्त करतो.
13.212.30
प्रत्यक्षाप्तोपदेशाभ्यामनुमानेन वा पुनः ।
बोद्धव्यं सततं राज्ञा देशवृत्तं शुभाशुभम् ॥ १३.२१२.३० ॥
राजाने प्रत्यक्ष, विश्वासू लोकांच्या उपदेशाने किंवा अनुमानाने देशातील शुभ आणि अशुभ वर्तन सतत जाणले पाहिजे.
13.212.31
चारैः कर्मप्रवृत्त्या च तद्विज्ञाय विचारयेत् ।
अशुभं निर्हरेत्सद्यो जोषयेच्छुभमात्मनः ॥ १३.२१२.३१ ॥
हेरांद्वारे आणि कर्मांच्या प्रवृत्तीवरून ते जाणून विचार करावा; अशुभ तत्काळ दूर करावे आणि शुभाचे स्वतःसाठी पोषण करावे.
13.212.32
गर्ह्यान्विगर्हयेदेव पूज्यान्सम्पूजयेत्तथा ।
दण्ड्यांश्च दण्डयेद्देवि नात्र कार्या विचारणा ॥ १३.२१२.३२ ॥
निंद्य लोकांची निंदा करावी आणि पूज्यांचा सन्मान करावा; दंडनीयांना दंड द्यावा, हे देवी — यात विचार करण्याची गरज नाही.
13.212.33
पञ्चावेक्षन्सदा मन्त्रं कुर्याद्बुद्धियुतैर्नरैः ।
कुलवृत्तश्रुतोपेतैर्नित्यं मन्त्रपरो भवेत् ॥ १३.२१२.३३ ॥
पाच गोष्टींचा विचार करून नेहमी बुद्धिमान लोकांसह मंत्रणा करावी; कुल, आचरण आणि विद्या असलेल्या लोकांसह नित्य मंत्रणेत तत्पर राहावे.
13.212.34
कामकारेण वै मुख्यैर्न च मन्त्रमना भवेत् ।
राजा राष्ट्रहितापेक्षं सत्यधर्माणि कारयेत् ॥ १३.२१२.३४ ॥
इच्छेनुसार प्रमुख लोकांबरोबर मंत्रणा करू नये; राजाने राष्ट्राचे हित पाहून सत्य व धर्माची कामे करवावीत.
13.212.35
सर्वोद्योगं स्वयं कुर्याद्दुर्गादिषु सदा नृषु ।
देशवृद्धिकरान्भृत्यानप्रमादेन कारयेत् ॥ १३.२१२.३५ ॥
राजाने स्वतः सर्व उद्योग नेहमी किल्ले इत्यादींमध्ये करावेत; देशाची वृद्धी करणाऱ्या सेवकांकडून दक्षतेने कामे करवावीत.
13.212.36
देशक्षयकरान्सर्वानप्रियांश्च विवर्जयेत् ।
अहन्यहनि सम्पश्येदनुजीविगणं स्वयम् ॥ १३.२१२.३६ ॥
देशाचा नाश करणाऱ्या आणि सर्व अप्रिय लोकांचा त्याग करावा. राजाने स्वतः दररोज आपल्यावर अवलंबून असलेल्या लोकांच्या समूहाचे नीट निरीक्षण करावे.
13.212.37
सुमुखः सुप्रियो दत्त्वा सम्यग्वृत्तं समाचरेत् ।
अधर्म्यं परुषं तीक्ष्णं वाक्यं वक्तुं न चार्हति ॥ १३.२१२.३७ ॥
प्रसन्न मुखाने आणि सर्वांना प्रिय होऊन चांगले आचरण करावे. अधर्म्य, कठोर आणि तीक्ष्ण शब्द बोलणे योग्य नाही.
13.212.38
असंविश्वास्य वचनं वक्तुं सत्सु न चार्हति ।
नरेनरे गुणान्दोषान्सम्यग्वेदितुमर्हति ॥ १३.२१२.३८ ॥
अविश्वास निर्माण होईल असे वचन सज्जनांमध्ये बोलणे योग्य नाही. प्रत्येक माणसाचे गुण आणि दोष नीट जाणून घ्यावेत.
13.212.39
स्वेङ्गितं वृणुयाद्धैर्यं न कुर्यात्क्षुद्रसंविदम् ।
परेङ्गितज्ञो लोकेषु भूत्वा संसर्गमाचरेत् ॥ १३.२१२.३९ ॥
आपला संकेत लपवून धैर्य राखावे; क्षुद्र करार करू नयेत. इतरांचे संकेत ओळखणारा होऊन लोकांशी संबंध ठेवावा.
13.212.40
स्वतश्च परतश्चैव परस्परभयादपि ।
अमानुषभयेभ्यश्च स्वाः प्रजाः पालयेन्नृपः ॥ १३.२१२.४० ॥
राजाने आपल्या प्रजेचे आतून, बाहेरून, परस्पर भयापासून आणि अमानुष भयांपासूनही रक्षण करावे.
13.212.41
लुब्धाः कठोराश्चाप्यस्य मानवा दस्युवृत्तयः ।
निग्राह्या एव ते राज्ञा सङ्गृहीत्वा यतस्ततः ॥ १३.२१२.४१ ॥
लोभी, क्रूर आणि दरोडेखोरांसारखे वर्तन करणाऱ्या माणसांना राजाने जिथून मिळतील तिथून पकडून अवश्य दंड करावा.
13.212.42
कुमारान्विनयोद्बोधैर्जन्मप्रभृति योजयेत् ।
तेषामात्मगुणोपेतं यौवराज्येन योजयेत् ॥ १३.२१२.४२ ॥
राजाने राजकुमारांना जन्मापासूनच विनय आणि जागरूकतेच्या उपदेशांनी प्रशिक्षित करावे. त्यांच्यात आत्मगुण असणाऱ्यांना युवराजपदावर नियुक्त करावे.
13.212.43
प्रकृतीनां यथा न स्याद्राज्यभ्रंशो भवेद्भयम् ।
एतत्संचिन्तयेन्नित्यं तद्विधानं तथार्हति ॥ १३.२१२.४३ ॥
प्रजांमध्ये राज्यनाश होऊ नये आणि भय निर्माण होऊ नये. याचा राजाने सतत विचार करावा; त्यानुसार व्यवस्था करणे योग्य आहे.
13.212.44
अराजकं क्षणमपि राज्यं न स्याद्धि शोभने ।
आत्मनोऽनुविधानाय यौवराज्यं सदेष्यते ॥ १३.२१२.४४ ॥
हे सुंदरी, राज्यात क्षणभरही अराजकता नसावी. स्वतःच्या शासनाचे अनुसरण व्हावे म्हणून युवराजपद नेहमी इष्ट मानले जाते.
13.212.45
कुलजानां च वैद्यानां श्रोत्रियाणां तपस्विनाम् ।
अन्येषां वृत्तियुक्तानां विशेषं कर्तुमर्हति ॥ १३.२१२.४५ ॥
कुलीन, वैद्य, श्रोत्रिय विद्वान, तपस्वी आणि आपापल्या व्यवसायात असलेल्या इतरांना राजाने विशेष मान द्यावा, हे योग्य आहे.
13.212.46
आत्मार्थं राज्यतन्त्रार्थं कोशार्थं च समाचरेत् ।
दुर्गाद्राष्ट्रात्समुद्राच्च वणिग्भ्यः पुरुषात्ययात् ॥ १३.२१२.४६ ॥
राजाने स्वतःसाठी, राज्यतंत्रासाठी आणि कोषासाठी योग्य उपाय करावेत. किल्ले, राष्ट्र, समुद्र आणि व्यापारी यांच्याकडून माणसांच्या श्रमाच्या प्रमाणात उत्पन्न मिळवावे.
13.212.47
परात्मगुणसाराभ्यां भृत्यपोषणमाचरेत् ।
वाहनानां प्रकुर्वीत पोषणं योधकर्मसु ॥ १३.२१२.४७ ॥
इतरांच्या आणि स्वतःच्या गुणांचे सार जाणून सेवकांचे पोषण करावे. युद्धकार्यात उपयोगी वाहनांच्या पालनपोषणाचीही व्यवस्था करावी.
13.212.48
सादरः सततं भूत्वा अवेक्षाव्रतमाचरेत् ।
चतुर्दा विभजेत्कोशं धर्मभृत्यात्मकारणात् ॥ १३.२१२.४८ ॥
सदैव आदरयुक्त राहून अवेक्षाव्रत आचरावे. धर्म, सेवक आणि स्वतःसाठी कोशाचे चार भाग करावेत.
13.212.49
आपदर्थं च नीतिज्ञो देशकालवशेन तु ।
अनाथान्व्यथितान्वृद्धान्स्वे देशे पोषयेन्नृपः ॥ १३.२१२.४९ ॥
नीतिज्ञ राजाने आपत्कालासाठी, देश-कालानुसार, आपल्या देशातील अनाथ, दुःखी आणि वृद्धांचे पोषण करावे.
13.212.50
सन्धिं च विग्रहं चैव तद्विशेषांस्तथा पारन् ।
यथावत्संविमृश्यैव बुद्धिपूर्वं समाचरेत् ॥ १३.२१२.५० ॥
संधी आणि विग्रह, त्यांचे भेद व परिणाम यथायोग्य विचार करूनच बुद्धिपूर्वक आचरण करावे.
13.212.51
सर्वेषां सम्प्रियो भूत्वा मण्डलं सततं चरेत् ।
शुभेष्वपि च कार्येषु च चैकान्तः समाचरेत् ॥ १३.२१२.५१ ॥
सर्वांना प्रिय होऊन सदैव मंडल (मित्रराष्ट्रांचे वलय) सांभाळावे; शुभ कार्यांतही एकाग्रतेने आचरण करावे.
13.212.52
स्वतश्च परतश्चैव व्यसनानि विमृश्य सः ।
परेणि धार्मिकान्योगान्नातीयाद्द्वेषलोभतः ॥ १३.२१२.५२ ॥
स्वतःकडून आणि इतरांकडून उद्भवणारी व्यसने विचारात घेऊन, द्वेष किंवा लोभामुळे शत्रूचे धार्मिक उपाय ओलांडू नयेत.
13.212.53
रक्ष्यत्वं वै प्रजाधर्मः क्षत्रधर्मस्तु रक्षणम् ।
कुनृपैः पीडितास्तस्मात्प्रजाः सर्वत्र पालयेत् ॥ १३.२१२.५३ ॥
प्रजेचा धर्म म्हणजे संरक्षित होणे; क्षत्रियाचा धर्म म्हणजे रक्षण. म्हणून दुष्ट राजांनी पीडित प्रजेचे सर्वत्र पालन करावे.
13.212.54
यात्राकालेऽनवेक्ष्यैव पश्चात्कोपफलोदयः ।
तद्युक्ताश्चापदश्चैव शासनादिति चिन्तयेत् ॥ १३.२१२.५४ ॥
यात्रेच्या काळी विचार न करता केल्यास पुढे क्रोधाचे फळ उदयाला येते; त्यासोबतची संकटेही येतात — राज्याच्या आज्ञेने असा विचार करावा.
13.212.55
व्यसनेभ्यो बलं रक्षेन्नयतो व्ययतोपि वा ।
प्रायशो वर्जयेद्युद्धं प्राणरक्षणकारणात् ॥ १३.२१२.५५ ॥
संकटांपासून बलाचे रक्षण करावे — नीतीने किंवा खर्चानेही; प्राणरक्षणासाठी बहुधा युद्ध टाळावे.
13.212.56
कारणादेवि योद्धव्यं नात्मनः परदोषतः ।
सुयुद्धे प्राणमोक्षश्च तस्य धर्माय इष्यते ॥ १३.२१२.५६ ॥
योग्य कारणानेच युद्ध करावे — स्वार्थासाठी किंवा दुसऱ्याच्या दोषामुळे नव्हे; धर्मयुद्धात प्राणत्याग हा त्याच्या धर्मासाठी मानला जातो.
13.212.57
अभियुक्तो बलवता कुर्यादापद्विधिं नृपः ।
अनुनीय तथा सर्वान्प्रजानां हितकारणात् ॥ १३.२१२.५७ ॥
बलवान शत्रूने आक्रमण केल्यास राजाने आपद्धर्माची विधी करावी; प्रजेच्या हितासाठी सर्वांची अशीच समजूत घालावी.
13.212.58
अन्यप्रकृतियुक्तानां राज्ञां वृत्तिविचारिणाम् ।
अन्यांश्चापत्प्रपन्नानां न तान्संयोक्तुमर्हति ॥ १३.२१२.५८ ॥
इतर प्रकृतींशी जुळलेल्या, वृत्तीचा विचार करणाऱ्या राजांना आणि संकटात पडलेल्या इतरांना आपल्याशी जोडणे योग्य नाही.
13.212.59
शुभाशुभं यदा देवि व्रतं तूभयसाधनम् ।
आत्मैव तच्छुभं कुर्यादशुभं योजयेत्परान्। ॥ १३.२१२.५९ ॥
हे देवी, शुभ व अशुभ दोन्हींचे साधन असलेले व्रत असताना, स्वतःलाच शुभात लावावे आणि अशुभ इतरांवर टाकावे.
13.212.60
एवमुद्देशतः प्रोक्तमलेपत्वं यथा भवेत् ।
एष देवि समासेन राजधर्मः प्रकीर्तितः ॥ १३.२१२.६० ॥
अशा प्रकारे, निष्कलंक कसे राहता येते हे थोडक्यात सांगितले आहे. हे देवी, थोडक्यात हा राजधर्म वर्णिला आहे.
13.212.61
एवं संवर्तमानस्तु दण्डयन्भर्त्सयन्प्रजाः ।
निष्कल्मषमवाप्नोति पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १३.२१२.६१ ॥
अशा प्रकारे वागणारा, प्रजेला दंड देणारा व धमकावणारा राजा कमळाच्या पानाप्रमाणे पाण्याने न भिजता निष्कलंक राहतो.
13.212.62
एवं संवर्तमानस्य कालधर्मो यदा भवेत् ।
स्वर्गलोके तदा राजा त्रिदशैः सह तोष्यते ॥ १३.२१२.६२ ॥
अशा प्रकारे वागणाऱ्या राजाचा कालधर्म (मृत्यूचा समय) येईल तेव्हा तो स्वर्गलोकात देवांसह आनंदित होतो.
13.212.63
द्विविधं राज्यवृत्तं च न्यायभाग्यसमन्वितम् ।
एवं न्यायानुगं वृत्तं कथितं ते शुभेक्षणे ॥ १३.२१२.६३ ॥
राज्याचे आचरण दोन प्रकारचे आहे; ते न्याय व भाग्याने युक्त आहे. हे शुभनेत्रे, अशा प्रकारे न्यायानुसार वर्तन तुला सांगितले आहे.
13.212.64
राज्यं न्यायानुगं तात बुद्धिशास्त्रानुगं भवेत् ।
धर्म्यं पथ्यं यशस्यं च स्वर्ग्यं चैव तथा भवेत् ॥ १३.२१२.६४ ॥
हे तात, राज्य न्यायानुसार आणि बुद्धी व शास्त्राला अनुसरून असावे. तेव्हा ते धर्मसंमत, हितकारक, यशदायक आणि स्वर्गप्रद होते.
13.212.65
राज्यं भाग्यानुगं नाम अयथावत्प्रदृश्यते ।
तत्तु शास्त्रविनिर्मुक्तं सतां कोपकरं भवेत्।
अधर्म्यमयशस्यं च दुरन्तं च भवेद्ध्रुवम् ॥ १३.२१२.६५ ॥
भाग्यानुसार चालणारे राज्य अयोग्यरीत्या दिसते. शास्त्रापासून मुक्त असे ते सज्जनांना संताप देणारे ठरते; ते अधर्म्य, अपयशकारक असून निश्चितच दुःखद अंताकडे नेणारे असते.
13.212.66
यत्र स्वच्छन्दतः सर्वं क्रियते कर्म राजभिः ।
तत्र भाग्यवशाद्भृत्या लभन्ते न विशेषतः ॥ १३.२१२.६६ ॥
जिथे राजे स्वेच्छेने सर्व कर्मे करतात, तिथे सेवकांना नशिबाच्या वशामुळे विशेष काही मिळत नाही.
13.212.67
यत्र दण्ड्या न दण्ड्यन्ते पूज्यन्ते वा नराधमाः ।
यत्र सन्तोपि हन्यन्ते तत्र भाग्यानुगं भवेत् ॥ १३.२१२.६७ ॥
जिथे दंडास पात्र लोकांना दंड होत नाही, नीच लोक पूजिले जातात आणि सज्जनांनाही ठार मारले जाते, तिथे सर्व काही नशिबाच्या अधीन असते.
13.212.68
शुभाशुभं यथा यत्र विपरीतं प्रदृश्यते ।
राज्ञि चासुरपक्षे तु तत्र भाग्यानुगं भवेत् ॥ १३.२१२.६८ ॥
जिथे शुभ आणि अशुभ उलटे दिसते, आणि राजा असुरपक्षात असतो, तिथे सर्व काही नशिबाच्या अधीन असते.
13.212.69
भाग्यानुगे तु राजानो वर्तमाना यथातथा ।
प्राप्याकीर्तिमनर्थं च इह लोके शुभेक्षणे ॥ १३.२१२.६९ ॥
हे शुभेक्षणे, नशिबाच्या अधीन होऊन राजे जसे-तसे वागतात, ते या लोकी अपकीर्ती आणि अनर्थ मिळवतात.
13.212.70
परत्र सुमहाघोरं तमः प्राप्य दुरत्ययम् ।
तिष्ठन्ति नरके देवि प्रलयान्तादिति स्थितिः ॥ १३.२१२.७० ॥
हे देवी, परलोकी अत्यंत भयंकर, ओलांडण्यास कठीण अशा अंधारात पोहोचून ते प्रलयाच्या अंतापर्यंत नरकात राहतात; अशीच व्यवस्था आहे.
13.212.71
मोक्षं दुष्कृतिनां चापि विद्यते कालपर्ययात् ।
नास्त्येव मोक्षणं देवि राज्ञां दुष्कृतिकारिणाम् ॥ १३.२१२.७१ ॥
दुष्कर्म करणाऱ्यांनाही कालांतराने मोक्ष असतो; पण हे देवी, दुष्कर्म करणाऱ्या राजांना मुक्तीच नाही.
13.212.72
एतत्सर्वं समासेन राजवृत्तं शुभाशुभम् ।
कथितं ते महाभागे भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १३.२१२.७२ ॥
हे महाभागे, राजांच्या शुभाशुभ वर्तनाचे हे सर्व थोडक्यात तुला सांगितले. आता आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?