મહાભારત · અધ્યાય 13.214
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.214.1
महेश्वर उवाच ।
श्रूयतां कारणं देवि यथा हि दुरतिक्रमः।
विधिः सर्वेषु भूतेषु मर्तव्ये समुपस्थिते ॥ १३.२१४.१ ॥
મહેશ્વરે કહ્યું: હે દેવી, સાંભળ. મૃત્યુ સમીપ આવે ત્યારે સર્વ પ્રાણીઓ માટે વિધિ કેવો અતિક્રમ્ય છે તેનું કારણ આ છે.
13.214.2
आयुःक्षयेणोपहिताः समागम्य वरानने ।
कीटाः पतङ्गा बहवः स्थूलाः सूक्ष्माश्च मध्यमाः।
प्रज्वलत्सु प्रदीपेषु स्वयमेव पतन्ति ते ॥ १३.२१४.२ ॥
હે સુંદર મુખવાળી, આયુષ્યના ક્ષયથી પીડાયેલા અનેક કીડા અને પતંગિયાં, મોટા, નાના અને મધ્યમ, ભેગા થઈને સળગતા દીવાઓમાં પોતાની મેળે પડે છે.
13.214.3
बहूनां मृगयूथानां नानावननिषेविणाम् ।
यस्तु कालं गतस्तेषां स वै पाशेन बध्यते ॥ १३.२१४.३ ॥
અનેક વનોમાં વિચરતા અનેક મૃગ-ઝૂંડોમાંથી જેનો સમય આવ્યો, તે જ ખરેખર પાશમાં બંધાય છે.
13.214.4
सूनार्थं देवि बद्धानां क्षीणायुर्यो निबध्यते ।
अवशो घातकस्याथ हस्तं तदहरेति सः ॥ १३.२१४.४ ॥
હે દેવી, વધ માટે બાંધેલાઓમાંથી જેનું આયુષ્ય ક્ષીણ થયું છે, તે અસહાય થઈને બંધાય છે; ત્યારે તે ઘાતકનો હાથ પકડીને કહે છે, 'તેને હરી લે'.
13.214.5
यथा पक्षिगणाः क्षिप्रं विस्तीर्णाकाशगामिनः ।
क्षीणायुषो निबध्यन्ते शक्ता अपि पलायितुम् ॥ १३.२१४.५ ॥
વિશાળ આકાશમાં ઝડપથી ઊડતા પક્ષીઓના ઝૂંડ, આયુષ્ય ક્ષીણ થાય ત્યારે, નાસી જવા સમર્થ હોવા છતાં બંધાઈ જાય છે.
13.214.6
यथा वारिचरा मीना बहवोऽम्बुजजातयः ।
जालं समधिरोहन्ति स्वयमेव विधेर्वशात् ॥ १३.२१४.६ ॥
પાણીમાં વિચરતી અનેક જાતિની માછલીઓ, વિધિના વશથી, પોતે જ જાળમાં ચડી જાય છે.
13.214.7
शल्यकस्य च जिह्वाग्रं स्वयमारुह्य शोभने ।
आयुःक्षयेणोपहता निबध्यन्ते सरीसृपाः ॥ १३.२१४.७ ॥
સાળિયાની જીભના છેડે પોતે ચડીને, સુંદર (જાળમાં) સરકતા પ્રાણીઓ આયુષ્યના ક્ષયથી હણાઈને બંધાઈ જાય છે.
13.214.8
कृषतां कर्षकाणां च नास्ति बुद्धिर्विहिंसने ।
अथैषां लाङ्गलाग्राद्यैर्हन्यन्ते जन्तवोऽक्षयाः ॥ १३.२१४.८ ॥
ખેડનારા ખેડૂતોને હિંસા કરવાની બુદ્ધિ નથી; છતાં તેમના હળના અગ્ર વગેરેથી અક્ષય જીવો હણાય છે.
13.214.9
पादाग्रेणैव चैकेन यां हिंसां कुरुते नरः ।
मातङ्गोपि न तां कुर्यात्कूरो जन्मशतैरपि ॥ १३.२१४.९ ॥
માણસ એક જ પગના અગ્રભાગથી જે હિંસા કરે છે, ક્રૂર હાથી પણ સો જન્મોમાં તે કરશે નહીં.
13.214.10
म्रियन्ते यैर्हि मर्तव्यं न तान्घ्नन्ति कृषीवलाः ।
कृषामीति मनस्तस्य नास्ति चिन्ता विहिंसने ॥ १३.२१४.१० ॥
જેમના દ્વારા મરવાનું હોય તે મરે છે, ખેડૂતો તેમને મારતા નથી; 'હું ખેડું છું' એવું મનમાં હોય તેને હિંસાની ચિંતા નથી.
13.214.11
तस्माज्जीवसहस्राणि हत्वाऽपि न स लिप्यते ।
विधिना स हतः पूर्वं पश्चात्प्राणि विपद्यते।
एवं सर्वेषु भूतेषु विधिर्हि दुरतिक्रमः ॥ १३.२१४.११ ॥
તેથી હજારો જીવોને હણીને પણ તે લિપ્ત થતો નથી; તે પહેલાં વિધિથી હણાયેલો હતો, પછી પ્રાણી નાશ પામે છે. આ રીતે સર્વ જીવોમાં વિધિ જ દુર્ઉલ્લંઘ્ય છે.
13.214.12
गतायुषा मुहूर्तं तु न शक्यमुपजीवितुम् ।
जीवितव्ये न मर्तव्यं न भूतं न भविष्यति ॥ १३.२१४.१२ ॥
આયુષ્ય પૂરું થયેલાને એક ક્ષણ પણ જીવાડી શકાતો નથી; જીવતાં કોઈ મરવાથી બચ્યું નથી, બચતું નથી, બચશે પણ નહીં.
13.214.13
शुभाशुभं कर्मफलं न शक्यमतिवर्तितुम् ।
तथा ताभिश्च मर्तव्यं मोक्तव्याश्चैव तास्तथा ॥ १३.२१४.१३ ॥
શુભ અને અશુભ કર્મનું ફળ ટાળી શકાતું નથી. તેમ જ તેમના દ્વારા મરવું પડે છે, અને તેમને પણ તે રીતે છોડવી જોઈએ.
13.214.14
रन्तिदेवस्य गावो वै विधेर्हि वशमागताः ।
स्वयमायान्ति गावो वै हन्यन्ते यत्र सुन्दरि ॥ १३.२१४.१४ ॥
રન્તિદેવની ગાયો ખરેખર વિધિને વશ થઈ આવી હતી. હે સુંદરી, તે ગાયો પોતે જ ત્યાં આવે છે જ્યાં તેમની હત્યા થાય છે.
13.214.15
गवां वै हन्यमानानां रुधिरप्रभवा नदी ।
चर्मण्वतीति विख्याता खुरशृङ्गास्थिदुर्गमा ॥ १३.२१४.१५ ॥
ગાયો માર્યા જવાથી લોહીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી નદી ચર્મણ્વતી નામે વિખ્યાત થઈ; તે ખૂર, શિંગડાં અને હાડકાંથી દુર્ગમ છે.
13.214.16
रुधिरं तां नदीं प्राप्य तोयं भवति शोभने ।
मेध्यं पुण्यं पवित्रं च गन्धवर्णरसैर्युतम् ॥ १३.२१४.१६ ॥
હે શોભને, તે નદીમાં પહોંચીને લોહી પાણી બની જાય છે; તે મેધ્ય, પુણ્ય, પવિત્ર અને ગંધ, વર્ણ તથા રસથી યુક્ત હોય છે.
13.214.17
तत्राऽभिषेकं कुर्वन्ति कृतजप्याः कृताह्निकाः ।
द्विजा देवगणाश्चापि लोकपाला महेश्वराः ॥ १३.२१४.१७ ॥
ત્યાં જપ અને નિત્યકર્મ કરી ચૂકેલા દ્વિજો, દેવગણો, લોકપાલો અને મહેશ્વરો પણ અભિષેક કરે છે.
13.214.18
तस्य राज्ञः सदा सत्रे स्वयमागम्य सुन्दरि ।
विधिना पूर्वदृष्टेन तन्मांसमुपकल्पितम्।
मन्त्रवत्प्रतिगृह्णन्ति यतान्यायं यताविधि ॥ १३.२१४.१८ ॥
હે સુંદરી, તે રાજાના યજ્ઞસત્રમાં સદા તેઓ પોતે આવીને, પૂર્વે જોયેલી વિધિ અનુસાર તૈયાર કરેલું તે માંસ મંત્રપૂર્વક, ન્યાય અને વિધિ અનુસાર સ્વીકારે છે.
13.214.19
समांसं च सदा ह्यन्नं शतशोऽथ सहस्रशः ।
भुञ्जानानां द्विजातीनामस्तमेति दिवाकरः ॥ १३.२१४.१९ ॥
માંસ સહિત સેંકડો અને હજારો અન્ન ભોજન કરતા દ્વિજોને માટે સૂર્ય અસ્ત થાય છે.
13.214.20
गावो यास्तत्र हन्यन्ते राज्ञस्तस्य क्रतूत्तमे ।
पठ्यमानेषु मन्त्रेषु यथान्यायं यथाविधि ॥ १३.२१४.२० ॥
તે રાજાના ઉત્તમ યજ્ઞમાં મંત્રો પઠિત થતા હોય ત્યારે ન્યાય અને વિધિ અનુસાર ત્યાં વધ કરાતી ગાયો.
13.214.21
ताश्च स्वर्गं गता गावो रन्तिदेवश्च पार्थिवः ।
सदा सत्रविधानेन सिद्धिं प्राप्तो नरोत्तमः ॥ १३.२१४.२१ ॥
તે ગાયો સ્વર્ગે ગઈ; અને નરોત્તમ રાજા રન્તિદેવ સદા સત્રવિધાનથી સિદ્ધિ પામ્યા.
13.214.22
अथ यस्तु सहायार्थमुक्तः स्यात्पार्थिवैर्नरैः ।
भोगानां संविभागेन वस्त्राभरणभूषणैः ॥ १३.२१४.२२ ॥
હવે જે રાજાઓ અને માણસો દ્વારા સહાય માટે બોલાવાયો હોય, તેને ભોગોની વહેંચણીથી, વસ્ત્ર, આભરણ અને ભૂષણોથી (સત્કારવો).
13.214.23
सहभोजनसम्बद्धैः सत्कारैर्विविधैरपि ।
सहायकाले सम्प्राप्ते सङ्ग्रामे शस्त्रमुद्धरेत् ॥ १३.२१४.२३ ॥
સાથે ભોજનથી બંધાયેલા અને વિવિધ સત્કારોથી પણ, સહાયનો સમય આવે ત્યારે યુદ્ધમાં શસ્ત્ર ઉઠાવવું જોઈએ.
13.214.24
व्यूढानीके यथा सास्त्रं सेनयोरुभयोरपि ।
हस्त्यश्वरथसम्पूर्णे पदातिबलसङ्कुले।
चामरच्छत्रशबले ध्वजचर्मायुधोज्ज्वले ॥ १३.२१४.२४ ॥
વ્યૂહમાં ગોઠવાયેલી બંને સેનાઓમાં, શસ્ત્રો સહિત, હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલી, પાયદળથી ભરચક, ચામર અને છત્રોથી વિચિત્ર, ધ્વજ, ઢાલ અને આયુધોથી ઝળહળતી (સેનામાં).
13.214.25
शक्तितोमरकुन्तासिशूलमुद्गरपाणिभिः ।
कूटमुद्गरचापेषु मुसुण्ठीजुष्टमुष्टिभिः ॥ १३.२१४.२५ ॥
ભાલા, તોમર, કુંત, તલવાર, ત્રિશૂળ અને ગદા હાથમાં ધારણ કરનારા; લોખંડની ગદા અને ધનુષ્ય સાથે; મુસુંઢી મજબૂત પકડેલી મુઠ્ઠીવાળા.
13.214.26
भिण्डिपालगदाचक्रप्रासकर्पटधारिभिः ।
नानाप्रहरणैर्योधैः सेनयोरुभयोरपि।
युद्धशौण्डैः प्रगर्जद्भिर्वृषेषु वृषभैरिव ॥ १३.२१४.२६ ॥
ભિંડિપાલ, ગદા, ચક્ર, પ્રાસ અને ઢાલ ધારણ કરનારા, નાના શસ્ત્રધારી યોદ્ધાઓ; બંને સેનાના યોદ્ધાઓ; યુદ્ધમાં કુશળ; બળદોની જેમ ગર્જતા.
13.214.27
शङ्खदुन्दुभिनादेन नानातूर्यरवेण च ।
हयहेषितशब्देन कुञ्जराणां तु बृंहितैः ॥ १३.२१४.२७ ॥
શંખ અને દુંદુભિના નાદથી, નાના વાદ્યોના અવાજથી, ઘોડાઓના હણહણાટથી અને હાથીઓની ચિંઘાડથી.
13.214.28
योधानां सिंहनादैश्च घण्टानां शिञ्जितस्वनैः ।
दिशश्च विदिशश्चैव समन्ताद्बधिरीकृताः ॥ १३.२१४.२८ ॥
યોદ્ધાઓના સિંહનાદ અને ઘંટડીઓના રણકારથી; દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ ચારે તરફથી બધિર થઈ ગઈ.
13.214.29
ग्रीष्मान्तेष्विव गर्जद्भिर्नभशीव बलाहकैः ।
रथनेमिखुरोद्धूतैररुणै रणरेणुभिः।
कपिलाभिरिवाकाशे छाद्यमाने समन्ततः ॥ १३.२१४.२९ ॥
ઉનાળાના અંતે આકાશમાં ગર્જતા વાદળોની જેમ, રથચક્ર અને ખરીઓથી ઉડેલી લાલ રણધૂળથી, પીળાશ પડતી ધૂળથી આકાશ ચારે તરફ ઢંકાઈ ગયું હોય તેમ.
13.214.30
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते योधानां तत्र सेनयोः ।
तेषां प्रहारक्षतजं रक्तचन्दनसन्निभम् ॥ १३.२१४.३० ॥
બંને સેનાના યોદ્ધાઓ વચ્ચે શસ્ત્રોનો સંઘર્ષ શરૂ થયો, ત્યારે તેમના પ્રહારોથી વહેતું રક્ત લાલ ચંદન જેવું લાગ્યું.
13.214.31
तेषामस्राणि गात्रेभ्य स्रवन्ते रणमूर्धनि ।
पलाशाशोकपुष्पाणां जङ्गमा इव राशयः ॥ १३.२१४.३१ ॥
રણભૂમિના અગ્રભાગે તેમનાં અંગોમાંથી લોહી વહેતું હતું; જાણે ચાલતા ખાખરા અને અશોકનાં ફૂલોના ઢગલા હોય.
13.214.32
रणे समभिवर्तन्त उद्यतायुधपाणयः ।
शोभमाना रणे शूरा आह्वयन्तः परस्परम् ॥ १३.२१४.३२ ॥
યુદ્ધમાં હાથમાં શસ્ત્ર ઉગામેલા શૂરવીરો એકબીજાને પડકારતા દોડી આવીને શોભતા હતા.
13.214.33
हन्यमानेष्वभिघ्नत्सु शूरेषु रणसङ्कटे ।
पृष्ठं दत्त्वा च ये तत्र नायकस्य नराधमाः ॥ १३.२१४.३३ ॥
યુદ્ધના સંકટમાં શૂરવીરો ઘાયલ થતાં અને પ્રહાર કરતાં હતા ત્યારે જે નરાધમોએ નાયકને પીઠ બતાવી—
13.214.34
अनाहता निवर्तन्ते नायके चाप्यनीप्सति ।
ते दुष्कृतं प्रपद्यन्ते नायकस्याखिलं नराः।
यच्चास्ति सुकृतं तेषां युज्यते तेन नायकः ॥ १३.२१४.३४ ॥
ઘા વિના, નાયક ઇચ્છે નહીં છતાં પાછા ફરનારા માણસો નાયકનું સંપૂર્ણ પાપ પામે છે; તેમનું જે પુણ્ય છે તે નાયકને જોડાય છે.
13.214.35
अहिंसा परमो धर्म इति येऽपि नरा विदुः ।
सङ्ग्रामेषु न युध्यन्ते भृत्याश्चैवानुरूपतः।
नरकं यान्ति ते घोरं भर्तृपिण्डापहारिणइः ॥ १३.२१४.३५ ॥
અહિંસા પરમ ધર્મ છે એમ જાણવા છતાં, જે યુદ્ધમાં પોતાની સ્થિતિ પ્રમાણે સેવક તરીકે લડતા નથી—તેઓ માલિકના અન્નની ચોરી કરનારા બનીને ઘોર નરકે જાય છે.
13.214.36
यस्तु प्राणान्परित्यज्य प्रविशेदुद्यतायुधः ।
सङ्ग्राममग्निप्रतिमं पतह्ग इव निर्भयः।
स्वर्गमाविशते प्रेत्य ज्ञात्वा योधस्य निश्चयम् ॥ १३.२१४.३६ ॥
જે પ્રાણનો ત્યાગ કરીને, હાથમાં શસ્ત્ર લઈને, અગ્નિ સમાન યુદ્ધમાં પતંગાની જેમ નિર્ભય થઈ પ્રવેશે છે—યોદ્ધાના આ નિશ્ચયને જાણીને તે મૃત્યુ પછી સ્વર્ગમાં પ્રવેશે છે.
13.214.37
आविष्टश्चैव सत्त्वेन सघृणो जायते नरः ।
प्रहारैर्नन्दयेद्देवि सत्वेनाधिष्ठितो हि सः।
प्रहारव्यथितश्चैव न वैक्लब्यमुपैति सः ॥ १३.२१४.३७ ॥
સત્ત્વથી આવિષ્ટ માણસ દયાળુ બને છે. હે દેવી, સત્ત્વથી અધિષ્ઠિત તે પ્રહારોથી આનંદ પામે છે. પ્રહારોથી પીડિત થવા છતાં તે કાયરતા પામતો નથી.
13.214.38
यस्तु स्वं नायकं रक्षेदतिघोरे रणाङ्कणे ।
तापयन्नरिसैन्यानि सिंहो मृगगणानिव।
आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यो रणाजिरे ॥ १३.२१४.३८ ॥
અતિ ભયંકર રણાંગણમાં જે પોતાના નાયકનું રક્ષણ કરે છે, તે સિંહ મૃગસમૂહને તપાવે તેમ શત્રુસૈન્યને તપાવે છે; મધ્યાહ્નના સૂર્યની જેમ રણભૂમિમાં તે જોવા ન જેવો બને છે.
13.214.39
निर्दयो यस्तु सङ्ग्रामे प्रहरन्नुद्यतायुधः ।
यजते स तु पूतात्मा सङ्ग्रामेण महाक्रतुम् ॥ १३.२१४.३९ ॥
યુદ્ધમાં નિર્દય થઈ ઉગામેલા શસ્ત્રથી પ્રહાર કરનાર, તે પવિત્રાત્મા યુદ્ધ દ્વારા મહાયજ્ઞ કરે છે.
13.214.40
चर्म कृष्णाजिनं तस्य दन्तकाष्ठं धनुः स्मृतम् ।
रथो वेदिर्ध्वजो यूपः कुशाश्च रथरश्मयः ॥ १३.२१४.४० ॥
તેની ઢાલ કૃષ્ણાજિન છે; દંતકાષ્ઠ ધનુષ્ય કહેવાયું છે; રથ વેદી છે, ધ્વજ યૂપ છે, અને કુશ રથની લગામો છે.
13.214.41
मानो दर्पस्त्वहङ्कारस्त्रयस्त्रेताग्नयः स्मृताः ।
प्रमोदश्च स्रुवस्तस्य उपाध्यायो हि सारथिः ॥ १३.२१४.४१ ॥
માન, દર્પ અને અહંકાર — આ ત્રણ ત્રેતાગ્નિ કહેવાયા છે; પ્રમોદ તેનો સ્રુવ છે, અને સારથિ જ તેનો ઉપાધ્યાય છે.
13.214.42
स्रुग्भाण्डं चापि यत्किञ्चिद्यज्ञोपकरणानि च ।
आयुधान्यस्य तत्सर्वं समिधः सायकाः स्मृताः ॥ १३.२१४.४२ ॥
સ્રુકપાત્ર અને યજ્ઞનાં જે કોઈ ઉપકરણો છે, તે બધાં તેનાં આયુધો છે; સમિધાઓ તેના બાણો કહેવાયા છે.
13.214.43
स्वेदस्रवश्च गात्रेभ्यः क्षौद्रं तस्य यशस्विनः ।
पुरोडाशा नृशीर्षाणि रुधिरं चाहुतिः स्मृता।
तूणाश्चैव चरुर्ज्ञेया वसोर्धारा वसाः स्मृताः ॥ १३.२१४.४३ ॥
તે યશસ્વીના શરીરોમાંથી વહેતો પરસેવો એ મધ છે; મનુષ્યોનાં માથાં પુરોડાશ છે; રક્ત જ આહુતિ કહેવાયું છે. ભાથાં એ ચરુ જાણવાં; વસુની ધારાઓ વસા કહેવાઈ છે.
13.214.44
क्रव्यादा भूतसङ्घाश्च तस्मिन्यज्ञे द्विजतयः ।
तेषां भक्षान्नपानानि हता नृगजवाजिनः।
भुञ्जते ते यथाकामं यता यज्ञे किमिच्छति ॥ १३.२१४.४४ ॥
તે યજ્ઞમાં માંસાહારી ભૂતગણો જ દ્વિજ છે. મારેલા મનુષ્યો, હાથીઓ અને ઘોડાઓ તેમનો ખોરાક-પીણું છે. યજ્ઞમાં સંયમથી તેઓ જે ઇચ્છે તે મનગમતું ખાય છે.
13.214.45
निहतानां तु योधानां वस्त्राभरणभूषणम् ।
हिरण्यं च सुवर्णं च यद्वै यज्ञस्य दक्षिणा ॥ १३.२१४.४५ ॥
મારેલા યોદ્ધાઓનાં વસ્ત્રો, આભૂષણો અને અલંકારો, તથા સોનું અને સુવર્ણ — એ જ યજ્ઞની દક્ષિણા છે.
13.214.46
यस्तत्र हन्यते देवि गजस्कन्धगतो नरः ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति रणेष्वभिमुखो हतः ॥ १३.२१४.४६ ॥
હે દેવી! ત્યાં હાથીની પીઠ પર બેઠેલો જે માણસ મારાય છે, યુદ્ધમાં સામા મોખરે મરાયેલો તે બ્રહ્મલોક પામે છે.
13.214.47
रथमध्यगतो वाऽपि हयपृष्ठगतोपि वा ।
हन्यते यस्तु सङ्ग्रामे शक्रलोके महीयते ॥ १३.२१४.४७ ॥
રથની મધ્યમાં બેઠેલો હોય કે ઘોડાની પીઠ પર સવાર હોય, યુદ્ધમાં જે મરાય છે તે ઇન્દ્રલોકમાં સન્માન પામે છે.
13.214.48
स्वर्गे हताः प्रपूज्यते हन्ता त्वत्रैव पूज्यते ।
द्वावेतौ सुखमेधेते हन्ता यश्चैव हन्यते ॥ १३.२१४.४८ ॥
સ્વર્ગમાં મરાયેલા પૂજાય છે; મારનારો તો અહીં જ પૂજાય છે. મારનારો અને મરાનારો — આ બંને સુખ પામે છે.
13.214.49
तस्मात्सङ्ग्राममासाद्य प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ १३.२१४.४९ ॥
તેથી યુદ્ધમાં પહોંચીને નિર્ભયની જેમ પ્રહાર કરવો જોઈએ.
13.214.50
निर्भयो यस्तु सङ्ग्रामे यस्तु सङ्ग्रामे प्रहरेदुद्यतायुधः ।
यथा नदीसहस्राणि प्रविष्टानि महोदधिम् ॥ १३.२१४.५० ॥
યુદ્ધમાં નિર્ભય થઈ ઉગામેલા શસ્ત્રથી જે પ્રહાર કરે છે, જેમ હજારો નદીઓ મહાસાગરમાં પ્રવેશે છે.
13.214.51
तथा सर्वे न सन्देहो धर्मा धर्मभृतांवरम् ।
प्रविष्टा राजधर्मेण आचारविनयस्तथा ॥ १३.२१४.५१ ॥
તેમ, સંદેહ નથી, હે ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ ધર્મો રાજધર્મમાં પ્રવેશે છે; આચાર અને વિનય પણ એમ જ.
13.214.52
वेदोक्ताश्चैव ये धर्माः पाषण्डेषु च कीर्तिताः ।
तथैव मानुषा धर्मा धर्माश्चान्ये तथेतरे ॥ १३.२१४.५२ ॥
વેદમાં કહેલા જે ધર્મો છે, અને પાખંડીઓમાં કીર્તિત થયેલા, તેમજ માનવ ધર્મો, અને અન્ય ધર્મો તથા બીજા પણ.
13.214.53
देशजातिकुलानां च ग्रामधर्मास्तथैव च ।
ये धर्माः पार्वतीयेषु ये धर्माः पत्तनादिषु।
तेषां पूर्वप्रवृत्तानां कर्तव्यं परिरक्षणम् ॥ १३.२१४.५३ ॥
દેશ, જાતિ અને કુળોના ધર્મો, તેમજ ગ્રામધર્મો; પર્વતવાસીઓમાંના ધર્મો, નગરાદિમાંના ધર્મો—પૂર્વથી ચાલ્યા આવતા તેમનું રક્ષણ કરવું કર્તવ્ય છે.
13.214.54
धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः ।
तस्माद्धर्मो न हन्तव्यः पार्थिवेन विशेषतः ॥ १३.२१४.५४ ॥
નાશ પામેલો ધર્મ જ નાશ કરે છે; રક્ષિત ધર્મ જ રક્ષણ કરે છે. તેથી ધર્મનો નાશ ન કરવો, ખાસ કરીને રાજાએ.
13.214.55
प्रजाः पालयते यत्र धर्मेण वसुधाधिपः ।
षट्कर्मनिरता विप्राः पूज्यन्ते पितृदेवताः ॥ १३.२१४.५५ ॥
જ્યાં રાજા ધર્મપૂર્વક પ્રજાનું પાલન કરે છે, ત્યાં છ કર્મોમાં લીન બ્રાહ્મણો પિતૃઓ અને દેવતાઓની જેમ પૂજાય છે.
13.214.56
नैव तस्मिन्ननावृष्टिर्न रोगा नाप्युपद्रवाः ।
धर्मशीलाः प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरते नृपे ॥ १३.२१४.५६ ॥
સ્વધર્મમાં નિરત રાજાના શાસનમાં અનાવૃષ્ટિ, રોગ કે ઉપદ્રવ થતા નથી; બધી પ્રજા ધર્મશીલ હોય છે.
13.214.57
एष्टव्यः सततं देवि युक्ताचारो नराधिपः ।
छिद्रज्ञश्चैव शत्रूणामप्रमत्तः प्रतापवान् ॥ १३.२१४.५७ ॥
હે દેવી, હંમેશાં યોગ્ય આચરણવાળો, શત્રુઓની નબળાઈ જાણનારો, સાવધ અને પ્રતાપી રાજા જ શોધવો.
13.214.58
शूद्राः पृथिव्यां बहवो राज्ञां बहुविनाशकाः ।
तस्मात्प्रमादं सुश्रोणि न कुर्यात्पण्डितो नृपः ॥ १३.२१४.५८ ॥
પૃથ્વી પર ઘણા શૂદ્રો રાજાઓનો મોટો વિનાશ કરનારા હોય છે; તેથી હે સુંદર કટિવાળી, જ્ઞાની રાજાએ પ્રમાદ ન કરવો.
13.214.59
तेषु मित्रेषु त्यक्तेषु तथा मर्त्येषु हस्तिषु ।
विस्रम्भो नोपगन्तव्यः स्नानपानेषु नित्यशः ॥ १३.२१४.५९ ॥
તે મિત્રો પર, ત્યજાયેલા લોકો પર, માણસો અને હાથીઓ (સેવકો) પર પણ, સ્નાન અને પાન સમયે હંમેશાં વિશ્વાસ ન રાખવો.
13.214.60
राज्ञो वल्लभतामेति कुलं भावयते स्वकम् ।
यस्तु राष्ट्रहितार्थाय गोब्राह्मणकृते तथा।
बन्दीग्रहाय मित्रार्थे प्राणांस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ १३.२१४.६० ॥
રાષ્ટ્રના હિત માટે, ગાય અને બ્રાહ્મણો માટે, બંદીઓને છોડાવવા માટે, અથવા મિત્ર માટે જે મુશ્કેલીથી ત્યજાય એવા પ્રાણ ત્યજે છે, તે રાજાનો પ્રિય બને છે અને પોતાના કુળને ઉન્નત કરે છે.
13.214.61
सर्वकामदुघां धेनुं धरणीं लोकधारिणीम् ।
समुद्रान्तां वरारोहे सशैलवनकाननाम् ॥ १३.२१४.६१ ॥
હે સુંદર કટિવાળી દેવી, સર્વ કામના પૂર્ણ કરનારી ધેનુ સમાન, લોકોને ધારણ કરનારી, સમુદ્ર સુધી ફેલાયેલી, પર્વત, વન અને ઉપવનો સહિતની પૃથ્વી.
13.214.62
दद्याद्देवि द्विजातिभ्यो वसुपूर्णां वसुन्धराम् ।
न तत्समं वरारोहे प्राणत्यागी विशिष्यते ॥ १३.२१४.६२ ॥
હે દેવી, ધનથી ભરેલી પૃથ્વી દ્વિજોને દાન આપી શકાય; હે સુંદરી, તેના સમાન નથી, પ્રાણત્યાગી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
13.214.63
सहस्रमपि यज्ञानां यजते च यतर्द्धिमान् ।
यज्ञैस्तस्य किमाश्चर्यं प्राणत्यागः सुदुष्करः ॥ १३.२१४.६३ ॥
જે સમૃદ્ધ પુરુષ હજારો યજ્ઞ કરે, તેના યજ્ઞોમાં આશ્ચર્ય શું? પ્રાણત્યાગ અતિ કઠિન છે.
13.214.64
तस्मात्सर्वेषु यज्ञेषु प्राणयज्ञो विशिष्यते ।
एवं सङ्ग्रामयज्ञास्ते यथार्थं समुदाहृताः ॥ १३.२१४.६४ ॥
તેથી સર્વ યજ્ઞોમાં પ્રાણયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે. આ રીતે તે સંગ્રામયજ્ઞો યથાર્થ રીતે કહેવાયા છે.