ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 13.214
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.214.1
महेश्वर उवाच ।
श्रूयतां कारणं देवि यथा हि दुरतिक्रमः।
विधिः सर्वेषु भूतेषु मर्तव्ये समुपस्थिते ॥ १३.२१४.१ ॥
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ: ହେ ଦେବି, ଶୁଣ। ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ ହେଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧି କିପରି ଅତିକ୍ରମ୍ୟ ହୁଏ, ତାହାର କାରଣ ଏହି।
13.214.2
आयुःक्षयेणोपहिताः समागम्य वरानने ।
कीटाः पतङ्गा बहवः स्थूलाः सूक्ष्माश्च मध्यमाः।
प्रज्वलत्सु प्रदीपेषु स्वयमेव पतन्ति ते ॥ १३.२१४.२ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରବଦନେ, ଆୟୁକ୍ଷୟରେ ପୀଡ଼ିତ ବହୁ କୀଟ ଓ ପତଙ୍ଗ, ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ମଧ୍ୟମ, ଏକତ୍ର ହୋଇ ଜଳୁଥିବା ଦୀପରେ ସ୍ୱୟଂ ପଡ଼ନ୍ତି।
13.214.3
बहूनां मृगयूथानां नानावननिषेविणाम् ।
यस्तु कालं गतस्तेषां स वै पाशेन बध्यते ॥ १३.२१४.३ ॥
ନାନା ବନରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ବହୁ ମୃଗ-ଯୂଥ ମଧ୍ୟରୁ ଯାହାର କାଳ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ସେ ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ ପାଶରେ ବନ୍ଧା ପଡ଼େ।
13.214.4
सूनार्थं देवि बद्धानां क्षीणायुर्यो निबध्यते ।
अवशो घातकस्याथ हस्तं तदहरेति सः ॥ १३.२१४.४ ॥
ହେ ଦେବି, ବଧ ପାଇଁ ବାନ୍ଧି ହୋଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯାହାର ଆୟୁ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛି, ସେ ଅସହାୟ ହୋଇ ବନ୍ଧା ପଡ଼େ; ତେବେ ସେ ଘାତକର ହାତ ଧରି କହେ, 'ତାହା ହରଣ କର'।
13.214.5
यथा पक्षिगणाः क्षिप्रं विस्तीर्णाकाशगामिनः ।
क्षीणायुषो निबध्यन्ते शक्ता अपि पलायितुम् ॥ १३.२१४.५ ॥
ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଆକାଶରେ ଦ୍ରୁତ ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀଗଣ, ଆୟୁ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ପଳାଇବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧା ପଡ଼ନ୍ତି।
13.214.6
यथा वारिचरा मीना बहवोऽम्बुजजातयः ।
जालं समधिरोहन्ति स्वयमेव विधेर्वशात् ॥ १३.२१४.६ ॥
ଜଳରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ବହୁ ଜାତିର ମାଛ, ବିଧିର ବଶରେ, ସ୍ୱୟଂ ଜାଲରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
13.214.7
शल्यकस्य च जिह्वाग्रं स्वयमारुह्य शोभने ।
आयुःक्षयेणोपहता निबध्यन्ते सरीसृपाः ॥ १३.२१४.७ ॥
ଶଜାରୁର ଜିଭର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ନିଜେ ଚଢ଼ି, ସୁନ୍ଦର (ଜାଲରେ) ସରୀସୃପମାନେ ଆୟୁଷ୍ୟ କ୍ଷୟରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ବନ୍ଧା ପଡ଼ନ୍ତି।
13.214.8
कृषतां कर्षकाणां च नास्ति बुद्धिर्विहिंसने ।
अथैषां लाङ्गलाग्राद्यैर्हन्यन्ते जन्तवोऽक्षयाः ॥ १३.२१४.८ ॥
ଚାଷ କରୁଥିବା କୃଷକମାନଙ୍କର ହିଂସା କରିବାର ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ; ତଥାପି ସେମାନଙ୍କ ଲଙ୍ଗଳର ଅଗ୍ରଭାଗ ଆଦିରେ ଅକ୍ଷୟ ଜୀବମାନେ ମରନ୍ତି।
13.214.9
पादाग्रेणैव चैकेन यां हिंसां कुरुते नरः ।
मातङ्गोपि न तां कुर्यात्कूरो जन्मशतैरपि ॥ १३.२१४.९ ॥
ମନୁଷ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପାଦର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଯେଉଁ ହିଂସା କରେ, କ୍ରୂର ହାତୀ ମଧ୍ୟ ଶହେ ଜନ୍ମରେ ତାହା କରିବ ନାହିଁ।
13.214.10
म्रियन्ते यैर्हि मर्तव्यं न तान्घ्नन्ति कृषीवलाः ।
कृषामीति मनस्तस्य नास्ति चिन्ता विहिंसने ॥ १३.२१४.१० ॥
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମରିବାକୁ ଥିବା ମରନ୍ତି, କୃଷକମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ମାରନ୍ତି ନାହିଁ; 'ମୁଁ ଚାଷ କରୁଛି' ବୋଲି ଭାବୁଥିବା ଲୋକର ମନରେ ହିଂସା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ।
13.214.11
तस्माज्जीवसहस्राणि हत्वाऽपि न स लिप्यते ।
विधिना स हतः पूर्वं पश्चात्प्राणि विपद्यते।
एवं सर्वेषु भूतेषु विधिर्हि दुरतिक्रमः ॥ १३.२१४.११ ॥
ଏଣୁ ହଜାର ହଜାର ଜୀବକୁ ମାରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସେ ପୂର୍ବରୁ ବିଧିଦ୍ୱାରା ହତ, ପରେ ପ୍ରାଣୀ ବିନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଧି ଦୁରତିକ୍ରମ୍ୟ।
13.214.12
गतायुषा मुहूर्तं तु न शक्यमुपजीवितुम् ।
जीवितव्ये न मर्तव्यं न भूतं न भविष्यति ॥ १३.२१४.१२ ॥
ଆୟୁ ସରିଯାଇଥିବା ଲୋକକୁ ଗୋଟିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଜୀବିତ ଥିଲାବେଳେ କେହି ମରଣରୁ ରକ୍ଷା ପାଇ ନାହାନ୍ତି, ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ପାଇବେ ନାହିଁ।
13.214.13
शुभाशुभं कर्मफलं न शक्यमतिवर्तितुम् ।
तथा ताभिश्च मर्तव्यं मोक्तव्याश्चैव तास्तथा ॥ १३.२१४.१३ ॥
ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମଫଳ ଏଡାଇ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେହିପରି ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମରିବାକୁ ପଡେ, ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଛାଡିବା ଉଚିତ।
13.214.14
रन्तिदेवस्य गावो वै विधेर्हि वशमागताः ।
स्वयमायान्ति गावो वै हन्यन्ते यत्र सुन्दरि ॥ १३.२१४.१४ ॥
ରନ୍ତିଦେବଙ୍କ ଗାଈମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ବିଧିର ବଶରେ ଆସିଥିଲେ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ସେଠାକୁ ଆସନ୍ତି ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଏ।
13.214.15
गवां वै हन्यमानानां रुधिरप्रभवा नदी ।
चर्मण्वतीति विख्याता खुरशृङ्गास्थिदुर्गमा ॥ १३.२१४.१५ ॥
ଗାଈମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯିବାରୁ ରକ୍ତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ହେଲା; ତାହା ଖୁର, ଶିଙ୍ଗ ଓ ହାଡ଼ରେ ଦୁର୍ଗମ।
13.214.16
रुधिरं तां नदीं प्राप्य तोयं भवति शोभने ।
मेध्यं पुण्यं पवित्रं च गन्धवर्णरसैर्युतम् ॥ १३.२१४.१६ ॥
ହେ ଶୋଭନେ, ସେହି ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚି ରକ୍ତ ଜଳ ହୋଇଯାଏ; ତାହା ମେଧ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ, ରସରେ ଯୁକ୍ତ।
13.214.17
तत्राऽभिषेकं कुर्वन्ति कृतजप्याः कृताह्निकाः ।
द्विजा देवगणाश्चापि लोकपाला महेश्वराः ॥ १३.२१४.१७ ॥
ସେଠାରେ ଜପ ଓ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସାରିଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଦେବଗଣ, ଲୋକପାଳମାନେ ଏବଂ ମହେଶ୍ୱରମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି।
13.214.18
तस्य राज्ञः सदा सत्रे स्वयमागम्य सुन्दरि ।
विधिना पूर्वदृष्टेन तन्मांसमुपकल्पितम्।
मन्त्रवत्प्रतिगृह्णन्ति यतान्यायं यताविधि ॥ १३.२१४.१८ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ସେହି ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞସତ୍ରରେ ସର୍ବଦା ସେମାନେ ନିଜେ ଆସି, ପୂର୍ବେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ବିଧି ଅନୁସାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସେହି ମାଂସ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ, ନ୍ୟାୟ ଓ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
13.214.19
समांसं च सदा ह्यन्नं शतशोऽथ सहस्रशः ।
भुञ्जानानां द्विजातीनामस्तमेति दिवाकरः ॥ १३.२१४.१९ ॥
ମାଂସ ସହିତ ଶହ ଶହ ଓ ହଜାର ହଜାର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜାତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଯାଏ।
13.214.20
गावो यास्तत्र हन्यन्ते राज्ञस्तस्य क्रतूत्तमे ।
पठ्यमानेषु मन्त्रेषु यथान्यायं यथाविधि ॥ १३.२१४.२० ॥
ସେହି ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞରେ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ନ୍ୟାୟ ଓ ବିଧି ଅନୁସାରେ ସେଠାରେ ବଧ ହେଉଥିବା ଗାଈମାନେ।
13.214.21
ताश्च स्वर्गं गता गावो रन्तिदेवश्च पार्थिवः ।
सदा सत्रविधानेन सिद्धिं प्राप्तो नरोत्तमः ॥ १३.२१४.२१ ॥
ସେହି ଗାଈମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ନରୋତ୍ତମ ରାଜା ରନ୍ତିଦେବ ସଦା ସତ୍ର-ବିଧାନ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ।
13.214.22
अथ यस्तु सहायार्थमुक्तः स्यात्पार्थिवैर्नरैः ।
भोगानां संविभागेन वस्त्राभरणभूषणैः ॥ १३.२१४.२२ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ଯିଏ ରାଜାମାନଙ୍କ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସହାୟତା ପାଇଁ ଡକାଯାଇଥାଏ, ତାକୁ ଭୋଗର ବଣ୍ଟନ, ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା (ସମ୍ମାନିତ କରିବା ଉଚିତ)।
13.214.23
सहभोजनसम्बद्धैः सत्कारैर्विविधैरपि ।
सहायकाले सम्प्राप्ते सङ्ग्रामे शस्त्रमुद्धरेत् ॥ १३.२१४.२३ ॥
ଏକତ୍ର ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ଏବଂ ବିବିଧ ସତ୍କାରରେ ସମ୍ମାନିତ ବ୍ୟକ୍ତି, ସହାୟତାର ସମୟ ଆସିଲେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବା ଉଚିତ।
13.214.24
व्यूढानीके यथा सास्त्रं सेनयोरुभयोरपि ।
हस्त्यश्वरथसम्पूर्णे पदातिबलसङ्कुले।
चामरच्छत्रशबले ध्वजचर्मायुधोज्ज्वले ॥ १३.२१४.२४ ॥
ବ୍ୟୂହରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଉଭୟ ସେନାରେ, ଅସ୍ତ୍ର ସହିତ, ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ପଦାତିକ ସୈନ୍ୟରେ ଭରା, ଚାମର ଓ ଛତ୍ରରେ ବିଚିତ୍ର, ଧ୍ୱଜ, ଢାଲ ଓ ଆୟୁଧରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ (ସେନାରେ)।
13.214.25
शक्तितोमरकुन्तासिशूलमुद्गरपाणिभिः ।
कूटमुद्गरचापेषु मुसुण्ठीजुष्टमुष्टिभिः ॥ १३.२१४.२५ ॥
ଶକ୍ତି, ତୋମର, କୁନ୍ତ, ଖଡ୍ଗ, ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଗଦା ହାତରେ ଧରିଥିବା; ଲୌହ ଗଦା ଓ ଧନୁ ସହିତ; ମୁସୁଣ୍ଡୀ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରିଥିବା ମୁଷ୍ଟିଧାରୀ।
13.214.26
भिण्डिपालगदाचक्रप्रासकर्पटधारिभिः ।
नानाप्रहरणैर्योधैः सेनयोरुभयोरपि।
युद्धशौण्डैः प्रगर्जद्भिर्वृषेषु वृषभैरिव ॥ १३.२१४.२६ ॥
ଭିଣ୍ଡିପାଳ, ଗଦା, ଚକ୍ର, ପ୍ରାସ ଓ ଢାଲ ଧାରଣକାରୀ, ନାନା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧା; ଉଭୟ ସେନାର ଯୋଦ୍ଧା; ଯୁଦ୍ଧରେ ନିପୁଣ; ଷଣ୍ଢ ପରି ଗର୍ଜନକାରୀ।
13.214.27
शङ्खदुन्दुभिनादेन नानातूर्यरवेण च ।
हयहेषितशब्देन कुञ्जराणां तु बृंहितैः ॥ १३.२१४.२७ ॥
ଶଙ୍ଖ ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭିର ନାଦରେ, ନାନା ବାଦ୍ୟର ରବରେ, ଘୋଡ଼ାର ହେଷାରବରେ ଏବଂ ହାତୀର ବୃଂହିତରେ।
13.214.28
योधानां सिंहनादैश्च घण्टानां शिञ्जितस्वनैः ।
दिशश्च विदिशश्चैव समन्ताद्बधिरीकृताः ॥ १३.२१४.२८ ॥
ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ସିଂହନାଦ ଓ ଘଣ୍ଟାର ଶବ୍ଦରେ; ଦିଗ ଓ ଉପଦିଗ ସର୍ବତ୍ର ବଧିର ହୋଇଗଲା।
13.214.29
ग्रीष्मान्तेष्विव गर्जद्भिर्नभशीव बलाहकैः ।
रथनेमिखुरोद्धूतैररुणै रणरेणुभिः।
कपिलाभिरिवाकाशे छाद्यमाने समन्ततः ॥ १३.२१४.२९ ॥
ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଶେଷରେ ଆକାଶରେ ଗର୍ଜନକାରୀ ମେଘ ପରି, ରଥଚକ୍ର ଓ ଖୁରରୁ ଉଡ଼ିଥିବା ଲାଲ ରଣଧୂଳିରେ, ପିଙ୍ଗଳ ଧୂଳିରେ ଆକାଶ ସର୍ବତ୍ର ଆଚ୍ଛାଦିତ ହୋଇଗଲା।
13.214.30
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते योधानां तत्र सेनयोः ।
तेषां प्रहारक्षतजं रक्तचन्दनसन्निभम् ॥ १३.२१४.३० ॥
ଉଭୟ ସେନାର ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ତ୍ରର ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରହାରରୁ ବୋହୁଥିବା ରକ୍ତ ଲାଲ ଚନ୍ଦନ ପରି ଦେଖାଗଲା।
13.214.31
तेषामस्राणि गात्रेभ्य स्रवन्ते रणमूर्धनि ।
पलाशाशोकपुष्पाणां जङ्गमा इव राशयः ॥ १३.२१४.३१ ॥
ରଣଭୂମିର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗରୁ ରକ୍ତ ବହୁଥିଲା; ଯେପରି ଚାଲୁଥିବା ପଳାଶ ଓ ଅଶୋକ ଫୁଲର ଗଦା।
13.214.32
रणे समभिवर्तन्त उद्यतायुधपाणयः ।
शोभमाना रणे शूरा आह्वयन्तः परस्परम् ॥ १३.२१४.३२ ॥
ଯୁଦ୍ଧରେ ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ଶୂରମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଧାଇଁ ଆସି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ।
13.214.33
हन्यमानेष्वभिघ्नत्सु शूरेषु रणसङ्कटे ।
पृष्ठं दत्त्वा च ये तत्र नायकस्य नराधमाः ॥ १३.२१४.३३ ॥
ଯୁଦ୍ଧ ସଙ୍କଟରେ ଶୂରମାନେ ଆହତ ହେଉଥିଲେ ଓ ପ୍ରତିଆଘାତ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ନରାଧମମାନେ ନାୟକଙ୍କୁ ପିଠି ଦେଖାଇଲେ—
13.214.34
अनाहता निवर्तन्ते नायके चाप्यनीप्सति ।
ते दुष्कृतं प्रपद्यन्ते नायकस्याखिलं नराः।
यच्चास्ति सुकृतं तेषां युज्यते तेन नायकः ॥ १३.२१४.३४ ॥
ଆଘାତ ନ ପାଇ, ନାୟକ ନ ଚାହିଁଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଫେରି ଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ନାୟକର ସମସ୍ତ ପାପ ପାଆନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ଅଛି ତାହା ନାୟକଙ୍କ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ।
13.214.35
अहिंसा परमो धर्म इति येऽपि नरा विदुः ।
सङ्ग्रामेषु न युध्यन्ते भृत्याश्चैवानुरूपतः।
नरकं यान्ति ते घोरं भर्तृपिण्डापहारिणइः ॥ १३.२१४.३५ ॥
ଅହିଂସା ପରମ ଧର୍ମ ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ସ୍ଥିତି ଅନୁସାରେ ସେବକ ଭାବେ ଯେଉଁମାନେ ଲଢ଼ନ୍ତି ନାହିଁ—ସେମାନେ ମାଲିକଙ୍କ ଅନ୍ନ ଚୋରି କରିଥିବା ଭାବେ ଘୋର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
13.214.36
यस्तु प्राणान्परित्यज्य प्रविशेदुद्यतायुधः ।
सङ्ग्राममग्निप्रतिमं पतह्ग इव निर्भयः।
स्वर्गमाविशते प्रेत्य ज्ञात्वा योधस्य निश्चयम् ॥ १३.२१४.३६ ॥
ଯିଏ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଯୁଦ୍ଧରେ ପତଙ୍ଗ ପରି ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ପ୍ରବେଶ କରେ—ଯୋଦ୍ଧାର ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
13.214.37
आविष्टश्चैव सत्त्वेन सघृणो जायते नरः ।
प्रहारैर्नन्दयेद्देवि सत्वेनाधिष्ठितो हि सः।
प्रहारव्यथितश्चैव न वैक्लब्यमुपैति सः ॥ १३.२१४.३७ ॥
ସତ୍ତ୍ୱରେ ଆବିଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ ଦୟାଳୁ ହୁଏ। ହେ ଦେବୀ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ସେ ପ୍ରହାରରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ପ୍ରହାରରେ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କାପୁରୁଷତା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
13.214.38
यस्तु स्वं नायकं रक्षेदतिघोरे रणाङ्कणे ।
तापयन्नरिसैन्यानि सिंहो मृगगणानिव।
आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यो रणाजिरे ॥ १३.२१४.३८ ॥
ଅତି ଭୟଙ୍କର ରଣାଙ୍ଗଣରେ ଯେ ନିଜ ନାୟକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ସିଂହ ଯେପରି ମୃଗଦଳକୁ ତପାଏ ସେପରି ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ତପାଏ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ରଣଭୂମିରେ ସେ ଦୃଷ୍ଟିପାତ ଅସାଧ୍ୟ ହୁଏ।
13.214.39
निर्दयो यस्तु सङ्ग्रामे प्रहरन्नुद्यतायुधः ।
यजते स तु पूतात्मा सङ्ग्रामेण महाक्रतुम् ॥ १३.२१४.३९ ॥
ଯୁଦ୍ଧରେ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ହୋଇ ଉଦ୍ୟତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଯିଏ ପ୍ରହାର କରେ, ସେ ପବିତ୍ରାତ୍ମା ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ମହାଯଜ୍ଞ କରେ।
13.214.40
चर्म कृष्णाजिनं तस्य दन्तकाष्ठं धनुः स्मृतम् ।
रथो वेदिर्ध्वजो यूपः कुशाश्च रथरश्मयः ॥ १३.२१४.४० ॥
ତା'ର ଢାଲ କୃଷ୍ଣାଜିନ; ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଧନୁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ରଥ ବେଦି, ଧ୍ୱଜ ଯୂପ, ଏବଂ କୁଶ ରଥର ଲଗାମ।
13.214.41
मानो दर्पस्त्वहङ्कारस्त्रयस्त्रेताग्नयः स्मृताः ।
प्रमोदश्च स्रुवस्तस्य उपाध्यायो हि सारथिः ॥ १३.२१४.४१ ॥
ମାନ, ଦର୍ପ ଓ ଅହଙ୍କାର — ଏହି ତିନି ତ୍ରେତାଗ୍ନି ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ପ୍ରମୋଦ ତା'ର ସ୍ରୁଵ; ସାରଥି ହିଁ ତା'ର ଉପାଧ୍ୟାୟ।
13.214.42
स्रुग्भाण्डं चापि यत्किञ्चिद्यज्ञोपकरणानि च ।
आयुधान्यस्य तत्सर्वं समिधः सायकाः स्मृताः ॥ १३.२१४.४२ ॥
ସ୍ରୁକ୍ ପାତ୍ର ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ଯାହା କିଛି ଉପକରଣ, ସେସମସ୍ତ ତା'ର ଆୟୁଧ; ସମିଧା ତା'ର ସାୟକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
13.214.43
स्वेदस्रवश्च गात्रेभ्यः क्षौद्रं तस्य यशस्विनः ।
पुरोडाशा नृशीर्षाणि रुधिरं चाहुतिः स्मृता।
तूणाश्चैव चरुर्ज्ञेया वसोर्धारा वसाः स्मृताः ॥ १३.२१४.४३ ॥
ସେହି ଯଶସ୍ବୀଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଝରୁଥିବା ଘାମ ହିଁ ମଧୁ; ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ପୁରୋଡାଶ; ରକ୍ତ ହିଁ ଆହୁତି ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ତୂଣୀରଗୁଡ଼ିକୁ ଚରୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ବସୁଙ୍କ ଧାରା ବସା ବୋଲି କଥିତ।
13.214.44
क्रव्यादा भूतसङ्घाश्च तस्मिन्यज्ञे द्विजतयः ।
तेषां भक्षान्नपानानि हता नृगजवाजिनः।
भुञ्जते ते यथाकामं यता यज्ञे किमिच्छति ॥ १३.२१४.४४ ॥
ସେହି ଯଜ୍ଞରେ ମାଂସଭୋଜୀ ଭୂତଗଣ ହିଁ ଦ୍ୱିଜ। ନିହତ ମନୁଷ୍ୟ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ସେମାନଙ୍କ ଭୋଜନ ଓ ପାନୀୟ। ଯଜ୍ଞରେ ସଂଯମରେ ସେମାନେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଯଥେଚ୍ଛ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
13.214.45
निहतानां तु योधानां वस्त्राभरणभूषणम् ।
हिरण्यं च सुवर्णं च यद्वै यज्ञस्य दक्षिणा ॥ १३.२१४.४५ ॥
ନିହତ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଓ ଭୂଷଣ, ଏବଂ ସୁନା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ — ଏହିସବୁ ହିଁ ଯଜ୍ଞର ଦକ୍ଷିଣା।
13.214.46
यस्तत्र हन्यते देवि गजस्कन्धगतो नरः ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति रणेष्वभिमुखो हतः ॥ १३.२१४.४६ ॥
ହେ ଦେବୀ! ସେଠାରେ ହାତୀ ପିଠିରେ ବସିଥିବା ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିହତ ହୁଏ, ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ ନିହତ ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
13.214.47
रथमध्यगतो वाऽपि हयपृष्ठगतोपि वा ।
हन्यते यस्तु सङ्ग्रामे शक्रलोके महीयते ॥ १३.२१४.४७ ॥
ରଥ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ ବା ଘୋଡ଼ା ପିଠିରେ ଥିଲେ, ଯେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହୁଏ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
13.214.48
स्वर्गे हताः प्रपूज्यते हन्ता त्वत्रैव पूज्यते ।
द्वावेतौ सुखमेधेते हन्ता यश्चैव हन्यते ॥ १३.२१४.४८ ॥
ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିହତ ଲୋକେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ହନ୍ତା କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ହିଁ ପୂଜିତ ହୁଏ। ହନ୍ତା ଓ ନିହତ — ଏହି ଦୁଇଜଣ ସୁଖ ଲାଭ କରନ୍ତି।
13.214.49
तस्मात्सङ्ग्राममासाद्य प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ १३.२१४.४९ ॥
ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପହଞ୍ଚି ନିର୍ଭୟ ପରି ପ୍ରହାର କରିବା ଉଚିତ୍।
13.214.50
निर्भयो यस्तु सङ्ग्रामे यस्तु सङ्ग्रामे प्रहरेदुद्यतायुधः ।
यथा नदीसहस्राणि प्रविष्टानि महोदधिम् ॥ १३.२१४.५० ॥
ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେ ନିର୍ଭୟରେ ଉଦ୍ୟତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରହାର କରେ, ଯେପରି ହଜାରେ ନଦୀ ମହାସାଗରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
13.214.51
तथा सर्वे न सन्देहो धर्मा धर्मभृतांवरम् ।
प्रविष्टा राजधर्मेण आचारविनयस्तथा ॥ १३.२१४.५१ ॥
ସେହିପରି, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ହେ ଧର୍ମଧାରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ରାଜଧର୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଆଚାର ଓ ବିନୟ ମଧ୍ୟ ସେପରି।
13.214.52
वेदोक्ताश्चैव ये धर्माः पाषण्डेषु च कीर्तिताः ।
तथैव मानुषा धर्मा धर्माश्चान्ये तथेतरे ॥ १३.२१४.५२ ॥
ବେଦରେ କୁହାଯାଇଥିବା ଯେଉଁ ଧର୍ମ, ଏବଂ ପାଷଣ୍ଡମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୀର୍ତ୍ତିତ ଧର୍ମ, ସେପରି ମାନବ ଧର୍ମ, ଓ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମ ଏବଂ ଆଉ ମଧ୍ୟ।
13.214.53
देशजातिकुलानां च ग्रामधर्मास्तथैव च ।
ये धर्माः पार्वतीयेषु ये धर्माः पत्तनादिषु।
तेषां पूर्वप्रवृत्तानां कर्तव्यं परिरक्षणम् ॥ १३.२१४.५३ ॥
ଦେଶ, ଜାତି ଓ କୁଳର ଧର୍ମ, ଏବଂ ଗ୍ରାମଧର୍ମ ମଧ୍ୟ; ପର୍ବତବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ, ନଗରାଦିରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ—ପୂର୍ବରୁ ଚାଲି ଆସୁଥିବା ସେମାନଙ୍କର ରକ୍ଷା କରିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।
13.214.54
धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः ।
तस्माद्धर्मो न हन्तव्यः पार्थिवेन विशेषतः ॥ १३.२१४.५४ ॥
ହତ ଧର୍ମ ହିଁ ହତ୍ୟା କରେ; ରକ୍ଷିତ ଧର୍ମ ହିଁ ରକ୍ଷା କରେ। ତେଣୁ ଧର୍ମକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବିଶେଷତଃ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।
13.214.55
प्रजाः पालयते यत्र धर्मेण वसुधाधिपः ।
षट्कर्मनिरता विप्राः पूज्यन्ते पितृदेवताः ॥ १३.२१४.५५ ॥
ଯେଉଁଠି ରାଜା ଧର୍ମରେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଷଟ୍କର୍ମରେ ନିରତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପରି ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି।
13.214.56
नैव तस्मिन्ननावृष्टिर्न रोगा नाप्युपद्रवाः ।
धर्मशीलाः प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरते नृपे ॥ १३.२१४.५६ ॥
ସ୍ୱଧର୍ମରେ ନିରତ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନରେ ଅନାବୃଷ୍ଟି, ରୋଗ ବା ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଧର୍ମଶୀଳ ହୁଅନ୍ତି।
13.214.57
एष्टव्यः सततं देवि युक्ताचारो नराधिपः ।
छिद्रज्ञश्चैव शत्रूणामप्रमत्तः प्रतापवान् ॥ १३.२१४.५७ ॥
ହେ ଦେବି, ସଦା ଯୋଗ୍ୟ ଆଚରଣଶାଳୀ, ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତା ଜାଣିଥିବା, ସତର୍କ ଓ ପ୍ରତାପୀ ରାଜାଙ୍କୁ ହିଁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ।
13.214.58
शूद्राः पृथिव्यां बहवो राज्ञां बहुविनाशकाः ।
तस्मात्प्रमादं सुश्रोणि न कुर्यात्पण्डितो नृपः ॥ १३.२१४.५८ ॥
ପୃଥିବୀରେ ବହୁ ଶୂଦ୍ର ରାଜାମାନଙ୍କର ମହା ବିନାଶକ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ହେ ସୁଶ୍ରୋଣୀ, ପଣ୍ଡିତ ରାଜା ପ୍ରମାଦ କରିବେ ନାହିଁ।
13.214.59
तेषु मित्रेषु त्यक्तेषु तथा मर्त्येषु हस्तिषु ।
विस्रम्भो नोपगन्तव्यः स्नानपानेषु नित्यशः ॥ १३.२१४.५९ ॥
ସେହି ମିତ୍ରମାନଙ୍କ, ପରିତ୍ୟକ୍ତମାନଙ୍କ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ହସ୍ତୀ (ସେବକ) ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ ଓ ପାନ ସମୟରେ ସଦା ବିଶ୍ୱାସ ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
13.214.60
राज्ञो वल्लभतामेति कुलं भावयते स्वकम् ।
यस्तु राष्ट्रहितार्थाय गोब्राह्मणकृते तथा।
बन्दीग्रहाय मित्रार्थे प्राणांस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ १३.२१४.६० ॥
ରାଷ୍ଟ୍ରର ହିତ ପାଇଁ, ଗାଇ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ, ବନ୍ଦୀ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ବା ମିତ୍ର ପାଇଁ ଯିଏ ଛାଡ଼ିବା କଷ୍ଟକର ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜ କୁଳକୁ ଉନ୍ନତ କରେ।
13.214.61
सर्वकामदुघां धेनुं धरणीं लोकधारिणीम् ।
समुद्रान्तां वरारोहे सशैलवनकाननाम् ॥ १३.२१४.६१ ॥
ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିଦେଶା, ସର୍ବକାମଦା ଧେନୁ ପରି ଲୋକଧାରିଣୀ, ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଶୈଳ, ବନ ଓ କାନନ ସହିତ ପୃଥିବୀ।
13.214.62
दद्याद्देवि द्विजातिभ्यो वसुपूर्णां वसुन्धराम् ।
न तत्समं वरारोहे प्राणत्यागी विशिष्यते ॥ १३.२१४.६२ ॥
ହେ ଦେବୀ, ଧନପୂର୍ଣ୍ଣା ପୃଥିବୀ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରାଯାଇପାରେ; ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତାହାର ସମାନ କିଛି ନାହିଁ, ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।
13.214.63
सहस्रमपि यज्ञानां यजते च यतर्द्धिमान् ।
यज्ञैस्तस्य किमाश्चर्यं प्राणत्यागः सुदुष्करः ॥ १३.२१४.६३ ॥
ଯେ ସମୃଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ହଜାର ଯଜ୍ଞ କରେ, ତାହାର ଯଜ୍ଞରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଣ? ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ଅତି କଠିନ।
13.214.64
तस्मात्सर्वेषु यज्ञेषु प्राणयज्ञो विशिष्यते ।
एवं सङ्ग्रामयज्ञास्ते यथार्थं समुदाहृताः ॥ १३.२१४.६४ ॥
ଅତଏବ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣଯଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହିପରି ସେହି ସଂଗ୍ରାମଯଜ୍ଞ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।