महाभारत · अध्याय 13.214
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.214.1
महेश्वर उवाच ।
श्रूयतां कारणं देवि यथा हि दुरतिक्रमः।
विधिः सर्वेषु भूतेषु मर्तव्ये समुपस्थिते ॥ १३.२१४.१ ॥
महेश्वर म्हणाले: हे देवी, ऐक. मृत्यू जवळ आल्यावर सर्व प्राण्यांसाठी विधान कसे दुरतिक्रम होते, त्याचे कारण हे आहे.
13.214.2
आयुःक्षयेणोपहिताः समागम्य वरानने ।
कीटाः पतङ्गा बहवः स्थूलाः सूक्ष्माश्च मध्यमाः।
प्रज्वलत्सु प्रदीपेषु स्वयमेव पतन्ति ते ॥ १३.२१४.२ ॥
हे सुमुखी, आयुष्याच्या क्षयाने पीडित झालेले अनेक किडे व पतंग, मोठे, लहान व मध्यम, एकत्र येऊन जळत्या दिव्यांवर स्वतःच पडतात.
13.214.3
बहूनां मृगयूथानां नानावननिषेविणाम् ।
यस्तु कालं गतस्तेषां स वै पाशेन बध्यते ॥ १३.२१४.३ ॥
अनेक वनांमध्ये राहणाऱ्या अनेक मृगसमूहांपैकी ज्याचा काळ आला, तोच खरोखर पाशात बांधला जातो.
13.214.4
सूनार्थं देवि बद्धानां क्षीणायुर्यो निबध्यते ।
अवशो घातकस्याथ हस्तं तदहरेति सः ॥ १३.२१४.४ ॥
हे देवी, वधासाठी बांधलेल्यांपैकी ज्याचे आयुष्य क्षीण झाले, तो असहाय होऊन बांधला जातो; तेव्हा तो घातकाचा हात धरून, 'हे हरण कर' असे म्हणतो.
13.214.5
यथा पक्षिगणाः क्षिप्रं विस्तीर्णाकाशगामिनः ।
क्षीणायुषो निबध्यन्ते शक्ता अपि पलायितुम् ॥ १३.२१४.५ ॥
विस्तीर्ण आकाशात वेगाने उडणारे पक्ष्यांचे थवे, आयुष्य क्षीण झाल्यावर, पळून जाण्यास समर्थ असूनही बांधले जातात.
13.214.6
यथा वारिचरा मीना बहवोऽम्बुजजातयः ।
जालं समधिरोहन्ति स्वयमेव विधेर्वशात् ॥ १३.२१४.६ ॥
पाण्यात संचार करणारे अनेक जातींचे मासे, विधीच्या वशाने, स्वतःच जाळ्यात शिरतात.
13.214.7
शल्यकस्य च जिह्वाग्रं स्वयमारुह्य शोभने ।
आयुःक्षयेणोपहता निबध्यन्ते सरीसृपाः ॥ १३.२१४.७ ॥
साळिंदराच्या जिभेच्या टोकावर स्वतःहून चढून, सुंदर (जाळ्यात) सरपटणारे प्राणी आयुष्य संपल्यामुळे नष्ट होऊन बांधले जातात.
13.214.8
कृषतां कर्षकाणां च नास्ति बुद्धिर्विहिंसने ।
अथैषां लाङ्गलाग्राद्यैर्हन्यन्ते जन्तवोऽक्षयाः ॥ १३.२१४.८ ॥
नांगरणी करणाऱ्या शेतकऱ्यांची हिंसा करण्याची बुद्धी नसते; तरीही त्यांच्या नांगराच्या टोकाने इत्यादींनी अक्षय प्राणी मारले जातात.
13.214.9
पादाग्रेणैव चैकेन यां हिंसां कुरुते नरः ।
मातङ्गोपि न तां कुर्यात्कूरो जन्मशतैरपि ॥ १३.२१४.९ ॥
माणूस एकाच पायाच्या टोकाने जी हिंसा करतो, क्रूर हत्तीसुद्धा शेकडो जन्मांत ती करणार नाही.
13.214.10
म्रियन्ते यैर्हि मर्तव्यं न तान्घ्नन्ति कृषीवलाः ।
कृषामीति मनस्तस्य नास्ति चिन्ता विहिंसने ॥ १३.२१४.१० ॥
ज्यांच्याकडून मरावयाचे ते मरतात, शेतकरी त्यांना मारत नाहीत; 'मी नांगरतो' असे मनात असणाऱ्याला हिंसेची चिंता नसते.
13.214.11
तस्माज्जीवसहस्राणि हत्वाऽपि न स लिप्यते ।
विधिना स हतः पूर्वं पश्चात्प्राणि विपद्यते।
एवं सर्वेषु भूतेषु विधिर्हि दुरतिक्रमः ॥ १३.२१४.११ ॥
म्हणून हजारो प्राणी मारूनही तो लिप्त होत नाही; तो आधीच दैवाने मारला गेला होता, नंतर प्राणी नष्ट होतो. अशा प्रकारे सर्व प्राण्यांमध्ये दैवच दुर्लंघ्य आहे.
13.214.12
गतायुषा मुहूर्तं तु न शक्यमुपजीवितुम् ।
जीवितव्ये न मर्तव्यं न भूतं न भविष्यति ॥ १३.२१४.१२ ॥
ज्याचे आयुष्य संपले आहे त्याला क्षणभरही जिवंत ठेवता येत नाही; जिवंत असताना मरण्याचे चुकले नाही, चुकत नाही आणि चुकणारही नाही.
13.214.13
शुभाशुभं कर्मफलं न शक्यमतिवर्तितुम् ।
तथा ताभिश्च मर्तव्यं मोक्तव्याश्चैव तास्तथा ॥ १३.२१४.१३ ॥
शुभ आणि अशुभ कर्माचे फळ टाळता येत नाही. त्याचप्रमाणे त्यांच्याकडून मरण येणारच आहे, आणि त्यांनाही तसेच सोडले पाहिजे.
13.214.14
रन्तिदेवस्य गावो वै विधेर्हि वशमागताः ।
स्वयमायान्ति गावो वै हन्यन्ते यत्र सुन्दरि ॥ १३.२१४.१४ ॥
रन्तिदेवाच्या गायी खरोखर विधीच्या वशात आल्या होत्या. हे सुंदरी, त्या गायी स्वतःहून तिथे येतात जिथे त्यांचा वध होतो.
13.214.15
गवां वै हन्यमानानां रुधिरप्रभवा नदी ।
चर्मण्वतीति विख्याता खुरशृङ्गास्थिदुर्गमा ॥ १३.२१४.१५ ॥
गायी मारल जात्यामुळे रक्तातून उत्पन्न झालेली नदी चर्मण्वती या नावाने प्रसिद्ध झाली; ती खुरे, शिंगे आणि हाडांनी दुर्गम आहे.
13.214.16
रुधिरं तां नदीं प्राप्य तोयं भवति शोभने ।
मेध्यं पुण्यं पवित्रं च गन्धवर्णरसैर्युतम् ॥ १३.२१४.१६ ॥
हे शोभने, त्या नदीला पोहोचून रक्ताचे पाणी होते; ते मेध्य, पुण्य, पवित्र असून गंध, वर्ण आणि रसांनी युक्त असते.
13.214.17
तत्राऽभिषेकं कुर्वन्ति कृतजप्याः कृताह्निकाः ।
द्विजा देवगणाश्चापि लोकपाला महेश्वराः ॥ १३.२१४.१७ ॥
तिथे जप आणि नित्यकर्म केलेले द्विज, देवगण, लोकपाल आणि महेश्वरही अभिषेक करतात.
13.214.18
तस्य राज्ञः सदा सत्रे स्वयमागम्य सुन्दरि ।
विधिना पूर्वदृष्टेन तन्मांसमुपकल्पितम्।
मन्त्रवत्प्रतिगृह्णन्ति यतान्यायं यताविधि ॥ १३.२१४.१८ ॥
हे सुंदरी, त्या राजाच्या यज्ञसत्रात नेहमी ते स्वतः येऊन, पूर्वी पाहिलेल्या विधीनुसार तयार केलेले ते मांस मंत्रपूर्वक, न्यायाने आणि विधीनुसार स्वीकारतात.
13.214.19
समांसं च सदा ह्यन्नं शतशोऽथ सहस्रशः ।
भुञ्जानानां द्विजातीनामस्तमेति दिवाकरः ॥ १३.२१४.१९ ॥
मांसासह शेकडो आणि हजारो अन्न भक्षण करणाऱ्या द्विजांसाठी सूर्य अस्त पावतो.
13.214.20
गावो यास्तत्र हन्यन्ते राज्ञस्तस्य क्रतूत्तमे ।
पठ्यमानेषु मन्त्रेषु यथान्यायं यथाविधि ॥ १३.२१४.२० ॥
त्या राजाच्या श्रेष्ठ यज्ञात मंत्र म्हटले जात असताना न्याय आणि विधीनुसार तेथे वध केल्या जाणाऱ्या गायी.
13.214.21
ताश्च स्वर्गं गता गावो रन्तिदेवश्च पार्थिवः ।
सदा सत्रविधानेन सिद्धिं प्राप्तो नरोत्तमः ॥ १३.२१४.२१ ॥
त्या गायी स्वर्गाला गेल्या; आणि नरोत्तम रन्तिदेव राजा सदैव सत्रविधानाने सिद्धी प्राप्त झाला.
13.214.22
अथ यस्तु सहायार्थमुक्तः स्यात्पार्थिवैर्नरैः ।
भोगानां संविभागेन वस्त्राभरणभूषणैः ॥ १३.२१४.२२ ॥
आता जो राजांनी आणि माणसांनी साहाय्यासाठी बोलावलेला असतो, त्याला भोगांच्या वाटणीने, वस्त्र, आभरण आणि भूषणांनी (सन्मानित करावे).
13.214.23
सहभोजनसम्बद्धैः सत्कारैर्विविधैरपि ।
सहायकाले सम्प्राप्ते सङ्ग्रामे शस्त्रमुद्धरेत् ॥ १३.२१४.२३ ॥
एकत्र भोजनाने बांधलेल्यांनी आणि विविध सत्कारांनीही, साहाय्याची वेळ आली असता युद्धात शस्त्र उचलावे.
13.214.24
व्यूढानीके यथा सास्त्रं सेनयोरुभयोरपि ।
हस्त्यश्वरथसम्पूर्णे पदातिबलसङ्कुले।
चामरच्छत्रशबले ध्वजचर्मायुधोज्ज्वले ॥ १३.२१४.२४ ॥
व्यूहात उभ्या असलेल्या दोन्ही सेनांत शस्त्रांसह, हत्ती, घोडे, रथांनी भरलेल्या, पायदळाने गर्दी असलेल्या, चामरे आणि छत्रांनी विचित्र, ध्वज, ढाली आणि आयुधांनी तेजस्वी (सेनेत).
13.214.25
शक्तितोमरकुन्तासिशूलमुद्गरपाणिभिः ।
कूटमुद्गरचापेषु मुसुण्ठीजुष्टमुष्टिभिः ॥ १३.२१४.२५ ॥
भाले, तोमर, कुंत, तलवार, त्रिशूळ आणि गदा हातात धरलेले; लोखंडी गदा आणि धनुष्ये असलेले; मुसुंढी घट्ट धरलेल्या मुठी असलेले.
13.214.26
भिण्डिपालगदाचक्रप्रासकर्पटधारिभिः ।
नानाप्रहरणैर्योधैः सेनयोरुभयोरपि।
युद्धशौण्डैः प्रगर्जद्भिर्वृषेषु वृषभैरिव ॥ १३.२१४.२६ ॥
भिंडिपाल, गदा, चक्र, प्रास आणि ढाल धारण करणारे, नाना शस्त्रे असलेले योद्धे; दोन्ही सेनांचे योद्धे; युद्धात कुशल; वृषभांसारखे गर्जणारे.
13.214.27
शङ्खदुन्दुभिनादेन नानातूर्यरवेण च ।
हयहेषितशब्देन कुञ्जराणां तु बृंहितैः ॥ १३.२१४.२७ ॥
शंख आणि दुंदुभींच्या नादाने, नाना वाद्यांच्या आवाजाने, घोड्यांच्या हिंसनाने आणि हत्तींच्या चिंघाडण्याने.
13.214.28
योधानां सिंहनादैश्च घण्टानां शिञ्जितस्वनैः ।
दिशश्च विदिशश्चैव समन्ताद्बधिरीकृताः ॥ १३.२१४.२८ ॥
योद्ध्यांच्या सिंहनादाने आणि घंटांच्या किणकिणाटाने; दिशा आणि उपदिशा सर्व बाजूंनी बधिर झाल्या.
13.214.29
ग्रीष्मान्तेष्विव गर्जद्भिर्नभशीव बलाहकैः ।
रथनेमिखुरोद्धूतैररुणै रणरेणुभिः।
कपिलाभिरिवाकाशे छाद्यमाने समन्ततः ॥ १३.२१४.२९ ॥
उन्हाळ्याच्या शेवटी आकाशात गर्जणाऱ्या मेघांप्रमाणे, रथचक्रे आणि खुरांनी उडवलेल्या तांबूस रणधुळीने, पिंगट धुळीने आकाश सर्व बाजूंनी झाकले गेल्यासारखे.
13.214.30
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते योधानां तत्र सेनयोः ।
तेषां प्रहारक्षतजं रक्तचन्दनसन्निभम् ॥ १३.२१४.३० ॥
दोन्ही सेनांमधील योद्ध्यांमध्ये शस्त्रांची धडक सुरू झाली, तेव्हा त्यांच्या प्रहारांतून वाहणारे रक्त लाल चंदनासारखे दिसू लागले.
13.214.31
तेषामस्राणि गात्रेभ्य स्रवन्ते रणमूर्धनि ।
पलाशाशोकपुष्पाणां जङ्गमा इव राशयः ॥ १३.२१४.३१ ॥
रणभूमीच्या अग्रभागी त्यांच्या अवयवांतून रक्त वाहत होते; जणू चालते-फिरते पळस व अशोक फुलांचे ढीग.
13.214.32
रणे समभिवर्तन्त उद्यतायुधपाणयः ।
शोभमाना रणे शूरा आह्वयन्तः परस्परम् ॥ १३.२१४.३२ ॥
युद्धात हातात शस्त्रे उंचावलेले शूर एकमेकांना आव्हान देत धावून येत शोभत होते.
13.214.33
हन्यमानेष्वभिघ्नत्सु शूरेषु रणसङ्कटे ।
पृष्ठं दत्त्वा च ये तत्र नायकस्य नराधमाः ॥ १३.२१४.३३ ॥
रणसंकटात शूर आहत होत असताना आणि प्रतिहल्ला करत असताना जे नराधम नेत्याकडे पाठ फिरवून पळाले—
13.214.34
अनाहता निवर्तन्ते नायके चाप्यनीप्सति ।
ते दुष्कृतं प्रपद्यन्ते नायकस्याखिलं नराः।
यच्चास्ति सुकृतं तेषां युज्यते तेन नायकः ॥ १३.२१४.३४ ॥
आघात न होता, नेत्याची इच्छा नसतानाही जे लोक मागे फिरतात, ते नेत्याचे सर्व पाप ओढवून घेतात; त्यांचे जे पुण्य आहे ते नेत्याला जोडले जाते.
13.214.35
अहिंसा परमो धर्म इति येऽपि नरा विदुः ।
सङ्ग्रामेषु न युध्यन्ते भृत्याश्चैवानुरूपतः।
नरकं यान्ति ते घोरं भर्तृपिण्डापहारिणइः ॥ १३.२१४.३५ ॥
अहिंसा हाच परम धर्म आहे असे जाणूनही, जे लोक युद्धांत आपल्या स्थितीनुसार सेवक म्हणून लढत नाहीत—ते धन्याचा अन्न-पिंड चोरणारे ठरून भयंकर नरकात जातात.
13.214.36
यस्तु प्राणान्परित्यज्य प्रविशेदुद्यतायुधः ।
सङ्ग्राममग्निप्रतिमं पतह्ग इव निर्भयः।
स्वर्गमाविशते प्रेत्य ज्ञात्वा योधस्य निश्चयम् ॥ १३.२१४.३६ ॥
जो प्राणांचा त्याग करून, हाती शस्त्र घेऊन, अग्नीसारख्या युद्धात पतंगाप्रमाणे निर्भयपणे प्रवेश करतो—योद्ध्याचा हा निश्चय जाणून, मरणानंतर तो स्वर्गात प्रवेश करतो.
13.214.37
आविष्टश्चैव सत्त्वेन सघृणो जायते नरः ।
प्रहारैर्नन्दयेद्देवि सत्वेनाधिष्ठितो हि सः।
प्रहारव्यथितश्चैव न वैक्लब्यमुपैति सः ॥ १३.२१४.३७ ॥
सत्त्वाने आविष्ट झालेला मनुष्य दयाळू होतो. हे देवी, सत्त्वाने अधिष्ठित झालेला तो प्रहारांनी आनंदित होतो. प्रहारांनी व्यथित झाला तरी तो भ्याडपणा पत्करत नाही.
13.214.38
यस्तु स्वं नायकं रक्षेदतिघोरे रणाङ्कणे ।
तापयन्नरिसैन्यानि सिंहो मृगगणानिव।
आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यो रणाजिरे ॥ १३.२१४.३८ ॥
अति भयंकर रणांगणात जो आपल्या नायकाचे रक्षण करतो, तो सिंह जसा मृगसमूहाला तापवतो तसा शत्रुसैन्याला तापवतो; माध्यान्हीच्या सूर्याप्रमाणे रणभूमीत तो पाहता न येण्याजोगा होतो.
13.214.39
निर्दयो यस्तु सङ्ग्रामे प्रहरन्नुद्यतायुधः ।
यजते स तु पूतात्मा सङ्ग्रामेण महाक्रतुम् ॥ १३.२१४.३९ ॥
युद्धात निर्दयपणे शस्त्र उगारून प्रहार करणारा, तो पवित्रात्मा युद्धाद्वारे महायज्ञ करतो.
13.214.40
चर्म कृष्णाजिनं तस्य दन्तकाष्ठं धनुः स्मृतम् ।
रथो वेदिर्ध्वजो यूपः कुशाश्च रथरश्मयः ॥ १३.२१४.४० ॥
त्याची ढाल कृष्णाजिन; दंतकाष्ठ हे धनुष्य मानले आहे; रथ ही वेदी, ध्वज हा यूप, आणि कुश हे रथाच्या लगाम होत.
13.214.41
मानो दर्पस्त्वहङ्कारस्त्रयस्त्रेताग्नयः स्मृताः ।
प्रमोदश्च स्रुवस्तस्य उपाध्यायो हि सारथिः ॥ १३.२१४.४१ ॥
मान, दर्प आणि अहंकार — ही तीन त्रेताग्नी मानली आहेत; प्रमोद हा त्याचा स्रुवा आहे, आणि सारथीच त्याचा उपाध्याय आहे.
13.214.42
स्रुग्भाण्डं चापि यत्किञ्चिद्यज्ञोपकरणानि च ।
आयुधान्यस्य तत्सर्वं समिधः सायकाः स्मृताः ॥ १३.२१४.४२ ॥
स्रुक्पात्र आणि यज्ञाची जी कोणती साधने आहेत, ती सर्व त्याची आयुधे; समिधा हे त्याचे बाण मानले आहेत.
13.214.43
स्वेदस्रवश्च गात्रेभ्यः क्षौद्रं तस्य यशस्विनः ।
पुरोडाशा नृशीर्षाणि रुधिरं चाहुतिः स्मृता।
तूणाश्चैव चरुर्ज्ञेया वसोर्धारा वसाः स्मृताः ॥ १३.२१४.४३ ॥
त्या यशस्वीच्या शरीरातून वाहणारा घाम हाच मध; मनुष्यांची मस्तके पुरोडाश; रक्त हीच आहुती असे म्हटले आहे. भाते हेच चरू जाणावेत; वसूच्या धारा चरबी असे सांगितल्या आहेत.
13.214.44
क्रव्यादा भूतसङ्घाश्च तस्मिन्यज्ञे द्विजतयः ।
तेषां भक्षान्नपानानि हता नृगजवाजिनः।
भुञ्जते ते यथाकामं यता यज्ञे किमिच्छति ॥ १३.२१४.४४ ॥
त्या यज्ञात मांसभक्षक भूतगणच द्विज होत. मारले गेलेले मनुष्य, हत्ती आणि घोडे हेच त्यांचे अन्नपान. यज्ञात संयमाने ते जे इच्छितील ते यथेच्छ खातात.
13.214.45
निहतानां तु योधानां वस्त्राभरणभूषणम् ।
हिरण्यं च सुवर्णं च यद्वै यज्ञस्य दक्षिणा ॥ १३.२१४.४५ ॥
मारल गेलेल्या योद्ध्यांची वस्त्रे, आभरणे व अलंकार, तसेच सोने व सुवर्ण — हीच यज्ञाची दक्षिणा.
13.214.46
यस्तत्र हन्यते देवि गजस्कन्धगतो नरः ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति रणेष्वभिमुखो हतः ॥ १३.२१४.४६ ॥
हे देवी! तेथे हत्तीच्या पाठीवर बसलेला जो मनुष्य मारला जातो, युद्धात समोर उभा राहून मारला गेलेला तो ब्रह्मलोक प्राप्त करतो.
13.214.47
रथमध्यगतो वाऽपि हयपृष्ठगतोपि वा ।
हन्यते यस्तु सङ्ग्रामे शक्रलोके महीयते ॥ १३.२१४.४७ ॥
रथाच्या मध्यभागी बसलेला असो वा घोड्याच्या पाठीवर स्वार असो, युद्धात जो मारला जातो तो इंद्रलोकात सन्मानित होतो.
13.214.48
स्वर्गे हताः प्रपूज्यते हन्ता त्वत्रैव पूज्यते ।
द्वावेतौ सुखमेधेते हन्ता यश्चैव हन्यते ॥ १३.२१४.४८ ॥
स्वर्गात मारले गेलेले पूजिले जातात; मारणारा तर येथेच पूजिला जातो. मारणारा आणि मारला जाणारा हे दोघेही सुख भोगतात.
13.214.49
तस्मात्सङ्ग्राममासाद्य प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ १३.२१४.४९ ॥
म्हणून युद्धात पोहोचून निर्भयाप्रमाणे प्रहार करावा.
13.214.50
निर्भयो यस्तु सङ्ग्रामे यस्तु सङ्ग्रामे प्रहरेदुद्यतायुधः ।
यथा नदीसहस्राणि प्रविष्टानि महोदधिम् ॥ १३.२१४.५० ॥
युद्धात निर्भयपणे उगारलेल्या शस्त्राने जो प्रहार करतो, जसे हजारो नद्या महासागरात मिळतात.
13.214.51
तथा सर्वे न सन्देहो धर्मा धर्मभृतांवरम् ।
प्रविष्टा राजधर्मेण आचारविनयस्तथा ॥ १३.२१४.५१ ॥
तसेच, यात शंका नाही, हे धर्मधारकश्रेष्ठा, सर्व धर्म राजधर्मात प्रवेश करतात; आचार आणि विनयही तसेच.
13.214.52
वेदोक्ताश्चैव ये धर्माः पाषण्डेषु च कीर्तिताः ।
तथैव मानुषा धर्मा धर्माश्चान्ये तथेतरे ॥ १३.२१४.५२ ॥
वेदात सांगितलेले जे धर्म आहेत, आणि पाखंडींमध्ये सांगितलेले, तसेच मानवी धर्म, आणि इतर धर्मही, तसेच दुसरेही.
13.214.53
देशजातिकुलानां च ग्रामधर्मास्तथैव च ।
ये धर्माः पार्वतीयेषु ये धर्माः पत्तनादिषु।
तेषां पूर्वप्रवृत्तानां कर्तव्यं परिरक्षणम् ॥ १३.२१४.५३ ॥
देश, जाती आणि कुळांचे धर्म, तसेच ग्रामधर्म; पर्वतवासीयांमधील धर्म, नगरांमधील धर्म—पूर्वापार चालत आलेल्या त्यांचे रक्षण करणे कर्तव्य आहे.
13.214.54
धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः ।
तस्माद्धर्मो न हन्तव्यः पार्थिवेन विशेषतः ॥ १३.२१४.५४ ॥
नष्ट केलेला धर्मच नाश करतो; रक्षिलेला धर्मच रक्षण करतो. म्हणून धर्माचा नाश करू नये, विशेषतः राजाने.
13.214.55
प्रजाः पालयते यत्र धर्मेण वसुधाधिपः ।
षट्कर्मनिरता विप्राः पूज्यन्ते पितृदेवताः ॥ १३.२१४.५५ ॥
जिथे राजा धर्माने प्रजेचे पालन करतो, तिथे षट्कर्मात रत असलेले ब्राह्मण पितर व देवांप्रमाणे पूजले जातात.
13.214.56
नैव तस्मिन्ननावृष्टिर्न रोगा नाप्युपद्रवाः ।
धर्मशीलाः प्रजाः सर्वाः स्वधर्मनिरते नृपे ॥ १३.२१४.५६ ॥
स्वधर्मात निरत असलेल्या राजाच्या राज्यात अनावृष्टी, रोग किंवा उपद्रव होत नाहीत; सर्व प्रजा धर्मशील असते.
13.214.57
एष्टव्यः सततं देवि युक्ताचारो नराधिपः ।
छिद्रज्ञश्चैव शत्रूणामप्रमत्तः प्रतापवान् ॥ १३.२१४.५७ ॥
हे देवी, सदैव योग्य आचरणाचा, शत्रूंच्या उणिवा जाणणारा, सावध व प्रतापी नरेशच शोधावा.
13.214.58
शूद्राः पृथिव्यां बहवो राज्ञां बहुविनाशकाः ।
तस्मात्प्रमादं सुश्रोणि न कुर्यात्पण्डितो नृपः ॥ १३.२१४.५८ ॥
पृथ्वीवर अनेक शूद्र राजांचा मोठा नाश करणारे असतात; म्हणून हे सुंदर कटिप्रदेशे, शहाण्या राजाने प्रमाद करू नये.
13.214.59
तेषु मित्रेषु त्यक्तेषु तथा मर्त्येषु हस्तिषु ।
विस्रम्भो नोपगन्तव्यः स्नानपानेषु नित्यशः ॥ १३.२१४.५९ ॥
त्या मित्रांवर, त्यागलेल्या लोकांवर, माणसांवर आणि हत्तींच्या (सेवकांच्या) बाबतीतही स्नान व पान यावेळी नेहमी विश्वास ठेवू नये.
13.214.60
राज्ञो वल्लभतामेति कुलं भावयते स्वकम् ।
यस्तु राष्ट्रहितार्थाय गोब्राह्मणकृते तथा।
बन्दीग्रहाय मित्रार्थे प्राणांस्त्यजति दुस्त्यजान् ॥ १३.२१४.६० ॥
राष्ट्राच्या हितासाठी, गाय व ब्राह्मणांसाठी, बंदींची सुटका करण्यासाठी किंवा मित्रासाठी जो सोडण्यास कठीण असे प्राण त्यागतो, तो राजाचा प्रिय होतो आणि आपल्या कुलाचा गौरव वाढवतो.
13.214.61
सर्वकामदुघां धेनुं धरणीं लोकधारिणीम् ।
समुद्रान्तां वरारोहे सशैलवनकाननाम् ॥ १३.२१४.६१ ॥
हे सुंदर कटी असलेली देवी, सर्व इच्छा पूर्ण करणारी धेनू, लोकांना धारण करणारी, समुद्रापर्यंत पसरलेली, पर्वत, वने आणि उपवनांनी युक्त पृथ्वी.
13.214.62
दद्याद्देवि द्विजातिभ्यो वसुपूर्णां वसुन्धराम् ।
न तत्समं वरारोहे प्राणत्यागी विशिष्यते ॥ १३.२१४.६२ ॥
हे देवी, धनाने परिपूर्ण पृथ्वी द्विजांना दान द्यावी; हे सुंदरी, तिच्या समान नाही, प्राणत्यागी श्रेष्ठ ठरतो.
13.214.63
सहस्रमपि यज्ञानां यजते च यतर्द्धिमान् ।
यज्ञैस्तस्य किमाश्चर्यं प्राणत्यागः सुदुष्करः ॥ १३.२१४.६३ ॥
जो समृद्ध पुरुष हजारो यज्ञ करतो, त्याच्या यज्ञांत आश्चर्य ते काय? प्राणत्याग अत्यंत कठीण आहे.
13.214.64
तस्मात्सर्वेषु यज्ञेषु प्राणयज्ञो विशिष्यते ।
एवं सङ्ग्रामयज्ञास्ते यथार्थं समुदाहृताः ॥ १३.२१४.६४ ॥
म्हणून सर्व यज्ञांमध्ये प्राणयज्ञ श्रेष्ठ आहे. याप्रमाणे ते संग्रामयज्ञ यथार्थपणे सांगितले गेले आहेत.