મહાભારત · અધ્યાય 13.215
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.215.1
मृगयात्रां तु वक्ष्यामि शृणु तां धर्मिचारिणि ।
मृगान्हत्वा महीपालो यथा पापैर्न लिप्यते ॥ १३.२१५.१ ॥
હું મૃગયાની વિધિ કહીશ; હે ધર્મચારિણી, તે સાંભળ. મૃગોને મારીને પણ રાજા પાપથી લેપાતો નથી.
13.215.2
निर्मानुषामिमां सर्वे मृगा इच्छन्ति मेदिनीम् ।
भक्षयन्ति च सस्यानि शासितव्या नृपेण ते ॥ १३.२१५.२ ॥
બધા મૃગો આ પૃથ્વીને મનુષ્યરહિત કરવા ઇચ્છે છે; પાકને પણ ખાય છે. રાજાએ તેમને નિયંત્રિત કરવા જોઈએ.
13.215.3
दुष्टानां शासनं धर्मः शिष्टानां परिपालनम् ।
कर्तव्यं भूमिपालेन नित्यं कार्येषु चार्जवम्।
स्वर्गं मृगाश्च गच्छन्ति स्वयं नृपतिना हताः ॥ १३.२१५.३ ॥
દુષ્ટોનું શાસન અને શિષ્ટોનું પાલન એ ધર્મ છે; ભૂમિપાલે હંમેશાં કાર્યોમાં સરળતા રાખવી. રાજાએ સ્વયં મારેલા મૃગો પણ સ્વર્ગે જાય છે.
13.215.4
यथा गावो ह्यगोपालास्तथा राष्ट्रमनायकम् ।
तस्मादंशास्तु देवानां गन्धर्वोरगरक्षसाम्।
राज्ये नियुक्ता राष्ट्रेषु प्रजापालनकारणात् ॥ १३.२१५.४ ॥
ગોવાળ વિનાની ગાયો જેવું, નાયક વિનાનું રાષ્ટ્ર હોય છે. તેથી દેવો, ગંધર્વો, નાગો અને રાક્ષસોના અંશો જ પ્રજાપાલન માટે રાજ્યોમાં નિયુક્ત થયા.
13.215.5
अशिष्टशासने चैव शिष्टानां परिपालने ।
तेषां चर्यां प्रवक्ष्यामि श्रूयतामनुपूर्वशः ॥ १३.२१५.५ ॥
અશિષ્ટોના શાસનમાં અને શિષ્ટોના પાલનમાં તેમનું આચરણ હું ક્રમશઃ કહીશ; સાંભળો.
13.215.6
यथा प्रचरतां तेषां पार्थिवानां यशस्विनाम् ।
राष्ट्रं धर्मो धनं चैव यशः कीर्तिश्च वर्धते ॥ १३.२१५.६ ॥
તે યશસ્વી રાજાઓ આ રીતે આચરણ કરે ત્યારે રાષ્ટ્ર, ધર્મ, ધન, યશ અને કીર્તિ વધે છે.
13.215.7
नृपाणां पूर्वमेवायं धर्मो धर्मभृतांवर ।
सभाप्रपातटाकानि देवतायतनानि च।
ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्या नृपसत्तमैः ॥ १३.२१५.७ ॥
હે ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, રાજાઓનો પ્રથમ ધર્મ આ જ છે: શ્રેષ્ઠ નૃપોએ સભામંડપ, પરબો, તળાવો, દેવાલયો અને બ્રાહ્મણોના આવાસ બાંધવા જોઈએ.
13.215.8
ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः ।
कुलमुत्सादयेयुस्ते क्रोधाविष्टा द्विजातयः ॥ १३.२१५.८ ॥
બ્રાહ્મણોનું અપમાન ન કરવું; તેઓ રાખથી ઢંકાયેલા અગ્નિ જેવા છે. ક્રોધથી ઘેરાયેલા તે દ્વિજો કુળનો નાશ કરી શકે.
13.215.9
ध्मायमानो यता ह्यग्निर्निर्दहेत्सर्वमिन्धनम् ।
तथा क्रोधाग्निना विप्रा दहेयुः पृथिवीमिमाम्।
न हि विप्रेषु क्रुद्धेषु राज्यं भुञ्जन्ति भूमिपाः ॥ १३.२१५.९ ॥
ફૂંકાતો અગ્નિ જેમ બધું બળતણ બાળી નાખે, તેમ ક્રોધાગ્નિથી વિપ્રો આ પૃથ્વીને પણ બાળી શકે. બ્રાહ્મણો ક્રુદ્ધ થાય ત્યારે રાજાઓ રાજ્ય ભોગવતા નથી.
13.215.10
परिभूय द्विजान्मोहाद्वातापिनहुषादयः ।
सबन्धुमित्रा नष्टास्ते दग्धा ब्राह्मणमन्युभिः।
शरीरं चापि शक्रस्य कृतं भगनिरन्तरम् ॥ १३.२१५.१० ॥
મોહથી દ્વિજોનું અપમાન કરીને વાતાપિ, નહુષ વગેરે બંધુમિત્રો સહિત નષ્ટ થયા; બ્રાહ્મણોના ક્રોધથી બળી ગયા. ઇન્દ્રનું શરીર પણ ભગ-ચિહ્નોથી ભરી દેવાયું.
13.215.11
ततो देवगणाः सर्वे इन्द्रस्यार्थे महामुनिम् ।
प्रसादं कारयामासुः प्रणासस्तुतिवन्दनैः ॥ १३.२१५.११ ॥
ત્યારે સર્વ દેવગણોએ ઇન્દ્ર માટે તે મહામુનિને પ્રણામ, સ્તુતિ અને વંદનથી પ્રસન્ન કરાવ્યા.
13.215.12
तेन प्रीतेन सुश्रोणि गौतमेन महात्मना ।
तच्छरीरं तु शक्रस्य सहस्रभगचिह्नितम्।
कृतं नेत्रसहस्रेण क्षणेनैव निरन्तरम् ॥ १३.२१५.१२ ॥
તે પ્રસન્ન મહાત્મા ગૌતમે, હે સુશ્રોણિ, ઇન્દ્રના તે શરીરને — જે હજાર ભગચિહ્નોથી અંકિત હતું — ક્ષણમાં જ હજાર નેત્રોથી નિરંતર કરી દીધું.
13.215.13
छित्त्वा मेषस्य वृषणौ गौतमेनाभिमन्त्रितौ ।
इन्द्रस्य वृषणौ भूत्वा क्षिप्रं वै श्लेषमागतौ ॥ १३.२१५.१३ ॥
ગૌતમે મંત્રથી અભિમંત્રિત કરેલા મેષના બે વૃષણ કાપીને, તે ઇન્દ્રના વૃષણ બનીને તરત જ જોડાઈ ગયા.
13.215.14
एवं विप्रेषु क्रुद्धेषु देवराजः शतक्रतुः ।
अशक्तः शासितुं राज्यं किंपुनर्मानुषा भुवि ॥ १३.२१५.१४ ॥
આ રીતે બ્રાહ્મણો ક્રોધિત થતાં દેવરાજ શતક્રતુ ઇન્દ્ર પણ રાજ્ય શાસન કરવા અસમર્થ બન્યા; પૃથ્વી પરના મનુષ્યોની તો શી વાત?
13.215.15
क्रोधाविष्टो दहेद्विप्रः शुष्केन्धनमिवानलः ।
भस्मीकृत्य जगत्सर्वं सृजेदन्यज्जगत्पुनः ॥ १३.२१५.१५ ॥
ક્રોધથી આવિષ્ટ બ્રાહ્મણ સૂકા ઇંધણને અગ્નિ બાળે તેમ બાળે છે; સમગ્ર જગતને ભસ્મ કરીને ફરી બીજું જગત રચી શકે છે.
13.215.16
अदेवानपि देवान्स कुर्याद्देवानदेवताः ।
तस्मान्नोत्पादयेन्मन्युं मन्युप्रहरणा द्विजाः ॥ १३.२१५.१६ ॥
તે અદેવોને દેવ બનાવી શકે અને દેવોને અદેવ બનાવી શકે; તેથી ક્રોધ જ જેમનું શસ્ત્ર છે તે દ્વિજોએ ક્રોધ ઉત્પન્ન ન કરવો.
13.215.17
महत्स्वप्यपराधेषु शासनं नार्हति द्विजः ।
न च शस्त्रनिपातानि न च प्राणैर्वियोजनम्।
दृश्यते त्रिषु लोकेषु ब्राह्ममानामनिन्दिते ॥ १३.२१५.१७ ॥
મોટા અપરાધોમાં પણ દ્વિજ શિક્ષાને યોગ્ય નથી; ત્રણે લોકમાં બ્રાહ્મણો પર શસ્ત્રપ્રહાર કે પ્રાણહરણ જોવા મળતું નથી, હે અનિંદિતે.
13.215.18
क्रोधाश्च विपुला घोराः प्रसादाश्चाप्यनुत्तमाः ।
तस्मान्नोत्पादयेत्क्रोधं नित्यं पूज्या द्विजातयः ॥ १३.२१५.१८ ॥
ક્રોધ વિપુલ અને ભયંકર હોય છે, અને કૃપા અત્યંત ઉત્તમ હોય છે. તેથી ક્રોધ ક્યારેય ઉત્પન્ન ન કરવો; દ્વિજાતિઓ સદા પૂજનીય છે.
13.215.19
दृश्यते न स लोकेऽस्मिन्भूते वाऽथ भविष्यति ।
क्रुद्धेषु यो वै विप्रेषु राज्यं भुङ्क्ते नराधिपः ॥ १३.२१५.१९ ॥
આ લોકમાં થયેલો કે થનારો એવો કોઈ રાજા દેખાતો નથી, જે ક્રુદ્ધ બ્રાહ્મણો વિરુદ્ધ રાજ્ય ભોગવે.
13.215.20
न चैवापहसेद्विप्रान्नि चैवोपालभेच्च तान् ।
कालमासाद्य कुप्येच्च काले कुर्यादनुग्रहम् ॥ १३.२१५.२० ॥
બ્રાહ્મણોની મશ્કરી ન કરવી, તેમની નિંદા પણ ન કરવી. યોગ્ય સમય આવે ત્યારે ક્રોધ કરવો, અને યોગ્ય સમયે અનુગ્રહ કરવો.
13.215.21
सम्प्रहासश्च भृत्येषु न कर्तव्यो नराधिपैः ।
लघुत्वं चैव प्राप्नोति आज्ञा चास्य निवर्तते ॥ १३.२१५.२१ ॥
રાજાઓએ સેવકો સાથે ઉપહાસથી હસવું ન જોઈએ. એમ કરવાથી તેમનું લઘુત્વ થાય છે અને તેમની આજ્ઞા પણ પાછી ફરે છે.
13.215.22
भृत्यानां सम्प्रहासेन पार्थिवः परिभूयते ।
अयाच्यानि च याचन्ति अवक्तव्यं ब्रुवन्ति च ॥ १३.२१५.२२ ॥
સેવકોના ઉપહાસભર્યા હાસ્યથી રાજા અપમાનિત થાય છે. તેઓ ન માગવા યોગ્ય વસ્તુ માગે છે અને ન કહેવા યોગ્ય વાત કહે છે.
13.215.23
पूर्वमप्यर्पितैर्लोभैः परितोषं न यान्ति ते ।
तस्माद्भृत्येषु नृपतिः सम्प्रहासं विवर्जयेत् ॥ १३.२१५.२३ ॥
પહેલાં આપેલા લોભોથી પણ તેઓ સંતોષ પામતા નથી. તેથી રાજાએ સેવકો પ્રત્યે ઉપહાસ છોડી દેવો જોઈએ.
13.215.24
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
सगोत्रेषु विशेषेण सर्वोपायैर्न विश्वसेत् ॥ १३.२१५.२४ ॥
અવિશ્વસનીય પર વિશ્વાસ ન કરવો, અને વિશ્વસનીય પર પણ અતિવિશ્વાસ ન કરવો. ખાસ કરીને સગોત્રો પર સર્વ ઉપાયોથી વિશ્વાસ ન કરવો.
13.215.25
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं हन्याद्वृक्षमिवाशनिः ।
प्रमादाद्धन्यते राजा लोभेन च वशीकृतः।
तस्मात्प्रमादं लोभं च न च कुर्यान्न विश्वसेत् ॥ १३.२१५.२५ ॥
વિશ્વાસથી ઉત્પન્ન થયેલો ભય વીજળી વૃક્ષને નષ્ટ કરે તેમ નષ્ટ કરે છે. રાજા પ્રમાદથી અને લોભને વશ થઈને માર્યો જાય છે. તેથી પ્રમાદ અને લોભ ન કરવો, અને વિશ્વાસ પણ ન કરવો.
13.215.26
भयार्तानां भयत्राता दीनानुग्रहकारणात् ।
कार्याकार्यविशेषज्ञो नित्यं राष्ट्रहिते रतः ॥ १३.२१५.२६ ॥
ભયથી પીડિતોનો ભયમાંથી રક્ષક, દીનો પર અનુગ્રહ કરનાર, કરવા યોગ્ય અને ન કરવા યોગ્યને જાણનાર, સદા રાષ્ટ્રના હિતમાં રત રહેનાર (રાજા હોવો જોઈએ).
13.215.27
सत्यसन्धः स्थितो राज्ये प्रजापालनतत्परः ।
अलुब्धो न्यायवादी च षड्भागमुपजीवति ॥ १३.२१५.२७ ॥
સત્યપ્રતિજ્ઞ, રાજ્યમાં સ્થિર, પ્રજાપાલનમાં તત્પર, લોભરહિત અને ન્યાય બોલનાર (રાજા) પ્રજાના છઠ્ઠા ભાગથી જીવિકા ચલાવે છે.
13.215.28
कार्याकार्यविशेषज्ञः सर्वं धर्मेण पश्यति ।
स्वराष्ट्रेषु दयां कुर्यादकार्ये न प्रवर्तते ॥ १३.२१५.२८ ॥
કરવા યોગ્ય અને ન કરવા યોગ્યનો જાણકાર બધું ધર્મ અનુસાર જુએ છે. તેણે પોતાના રાષ્ટ્રો પર દયા કરવી અને અકર્તવ્યમાં પ્રવૃત્ત ન થવું.
13.215.29
ये चैवैनं प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः ।
शत्रुं च मित्रवत्पश्येदपराधविवर्जितम्। ॥ १३.२१५.२९ ॥
જે મનુષ્યો તેની પ્રશંસા કરે છે અને જે નિંદા કરે છે, તેમાં શત્રુને પણ મિત્રની જેમ, અપરાધરહિત માનીને જોવો જોઈએ.
13.215.30
अपराधानुरूपेण दुष्टं दण्डेन शासयेत् ।
धर्मः प्रवर्तते तत्र यत्र दण्डरुचिर्नृपः।
न धर्मो विद्यते तत्र यत्र राजा क्षमान्वितः ॥ १३.२१५.३० ॥
અપરાધ પ્રમાણે દુષ્ટને દંડથી શાસન કરવું જોઈએ. જ્યાં દંડમાં રુચિ ધરાવતો રાજા હોય ત્યાં ધર્મ પ્રવર્તે છે. જ્યાં રાજા ક્ષમાવાન હોય ત્યાં ધર્મ જોવા મળતો નથી.
13.215.31
अशिष्टशासनं धर्मः शिष्टानां परिपालनम् ।
वध्यांश्च घातयेद्यस्तु अवध्यानपरिरक्षति ॥ १३.२१५.३१ ॥
અશિષ્ટોનું શાસન અને શિષ્ટોનું પાલન એ ધર્મ છે. જે વધ્યોને મરાવે અને અવધ્યોની રક્ષા ન કરે.
13.215.32
अवध्या ब्राह्मणा गावो दूताश्चैव पिता तथा ।
विद्यां ग्राहयते यश्च ये च पूर्वोपकारिणः।
स्त्रियश्चैव न हन्तव्या यच्च सर्वातिथिर्नरः ॥ १३.२१५.३२ ॥
બ્રાહ્મણો, ગાયો, દૂતો અને પિતા અવધ્ય છે. જે વિદ્યા અપાવે છે, જે પૂર્વે ઉપકાર કરનારા છે, સ્ત્રીઓ અને જે સર્વનો અતિથિ છે તે મનુષ્ય પણ મારવા યોગ્ય નથી.
13.215.33
धरणीं गां हिरण्यं च सिद्धान्नं च तिलान्घृतम् ।
ददन्नित्यं द्विजातिभ्यो मुच्यते राजकिल्बिषात् ॥ १३.२१५.३३ ॥
ભૂમિ, ગાય, સુવર્ણ, રાંધેલું અન્ન, તલ અને ઘી — આ દ્વિજોને સદા દાન કરનાર રાજદોષથી મુક્ત થાય છે.
13.215.34
एवं चरति यो नित्यं राजा राष्ट्रहिते रतः ।
तस्य राष्ट्रं धनं धर्मो यशः कीर्तिश्च वर्धते।
न च पापैर्न चानर्थैर्युज्यते स नराधिपः ॥ १३.२१५.३४ ॥
આ રીતે સદા આચરણ કરીને રાષ્ટ્રના હિતમાં રત રાજાનાં રાષ્ટ્ર, ધન, ધર્મ, યશ અને કીર્તિ વધે છે; તે નરાધિપ પાપો કે અનર્થોથી યુક્ત થતો નથી.
13.215.35
षड्भागमुपभुञ्जानः प्रजा राजा न रक्षति ।
स्वचक्रपरचक्राभ्यां धर्मैर्वा विक्रमेण वा ॥ १३.२१५.३५ ॥
છઠ્ઠો ભાગ ભોગવતો, પણ સ્વચક્ર અને પરચક્રથી ધર્મથી કે પરાક્રમથી પ્રજાનું રક્ષણ ન કરનાર રાજા…
13.215.36
निरुद्योगो नृपो यश्च परराष्ट्रनिघातने ।
स्वराष्ट्रं निष्प्रतापस्य परचक्रेण हन्यते ॥ १३.२१५.३६ ॥
પરરાષ્ટ્રને હણવામાં ઉદ્યમહીન રાજા, પ્રતાપહીન થઈ સ્વરાષ્ટ્ર શત્રુસેનાથી હણાય છે.
13.215.37
यत्पापं सकलं राजा हतराष्ट्रः प्रपद्यते ।
मातुलं भागिनेयं वा मातरं श्वशुरं गुरुम्। ॥ १३.२१५.३७ ॥
રાષ્ટ્ર નષ્ટ થયેલો રાજા જે સર્વ પાપ પામે છે—મામા, ભાણેજ, માતા, સસરા કે ગુરુ (હણવાનું પાપ).
13.215.38
पितरं वर्जयित्वैकं हन्याद्धातकमागतम् ॥ १३.२१५.३८ ॥
પિતા સિવાય, હુમલો કરવા આવેલા ઘાતકીને (રાજા) હણી શકે છે.
13.215.39
स्वस्य राष्ट्रस्य रक्षार्थं युद्यमानश्च यो हतः ।
सङ्ग्रामे परचक्रेण श्रूयतां तस्य या गतिः ॥ १३.२१५.३९ ॥
પોતાના રાષ્ટ્રની રક્ષા માટે લડતાં, સંગ્રામમાં શત્રુસેનાથી જે હણાય છે, તેની જે ગતિ થાય છે તે સાંભળ.
13.215.40
विमानेन वरारोहे अप्सरोगणसेवितः ।
शक्रलोकमितो याति सङ्ग्रामे निहतो नृपः ॥ १३.२१५.४० ॥
હે સુંદર કટિવાળી, સંગ્રામમાં હણાયેલો રાજા વિમાનમાં, અપ્સરાઓના સમૂહોથી સેવાતો, અહીંથી ઇન્દ્રલોકે જાય છે.
13.215.41
यावन्तो रोमकूपाः स्युस्तस्य गात्रेषु सुन्दरि ।
तावद्वर्षसहस्राणि शक्रलोके महीयते ॥ १३.२१५.४१ ॥
હે સુંદરી, તેના શરીર પર જેટલા રોમકૂપ છે, તેટલાં હજાર વર્ષ સુધી તે ઇન્દ્રલોકમાં સન્માનિત થાય છે.
13.215.42
यदि वै मानुषे लोके कदाचिदुपपद्यते ।
राजा वा राजमात्रो वा भूयो भवति वीर्यवान् ॥ १३.२१५.४२ ॥
જો તે ક્યારેક મનુષ્યલોકમાં જન્મે, તો રાજા કે રાજકર્મચારી થઈને ફરી પરાક્રમી બને છે.
13.215.43
तस्माद्यत्नेन कर्तव्यं स्वराष्ट्रपरिपालनम् ।
व्यवहाराश्च चारश्च सततं सत्यसन्धता ॥ १३.२१५.४३ ॥
તેથી પ્રયત્નપૂર્વક પોતાના રાષ્ટ્રનું રક્ષણ કરવું; ન્યાયવ્યવહાર અને ગુપ્તચરવ્યવસ્થા રાખવી; સદા સત્યપ્રતિજ્ઞ રહેવું.
13.215.44
अप्रमादः प्रमोदश्च व्यवसायेऽप्यचण्डता ।
भरणं चैव भृत्यानां वाहनानां च पोषणम् ॥ १३.२१५.४४ ॥
સાવધાની, પ્રસન્નતા, કાર્યમાં પણ કઠોરતા ન હોવી, સેવકોનું ભરણપોષણ અને વાહનોનું પોષણ — આ હોવું જોઈએ.
13.215.45
योधानां चैव सत्कारः कृते कर्मण्यमोघता ।
श्रेय एव नरेन्द्राणामिह चैव परत्र च ॥ १३.२१५.४५ ॥
યોદ્ધાઓનો સત્કાર અને કરેલા કર્મનું અમોઘ ફળ આપવું — આ જ રાજાઓનું આ લોક અને પરલોકમાં કલ્યાણ છે.