महाभारत · अध्याय 13.215
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.215.1
मृगयात्रां तु वक्ष्यामि शृणु तां धर्मिचारिणि ।
मृगान्हत्वा महीपालो यथा पापैर्न लिप्यते ॥ १३.२१५.१ ॥
मी मृगयेची विधी सांगतो; हे धर्मचारिणी, ते ऐक. मृगांना मारूनही राजा पापाने लिप्त होत नाही.
13.215.2
निर्मानुषामिमां सर्वे मृगा इच्छन्ति मेदिनीम् ।
भक्षयन्ति च सस्यानि शासितव्या नृपेण ते ॥ १३.२१५.२ ॥
सर्व मृग ही पृथ्वी मनुष्यरहित करू इच्छितात; पिकेही खातात. राजाने त्यांना आवरले पाहिजे.
13.215.3
दुष्टानां शासनं धर्मः शिष्टानां परिपालनम् ।
कर्तव्यं भूमिपालेन नित्यं कार्येषु चार्जवम्।
स्वर्गं मृगाश्च गच्छन्ति स्वयं नृपतिना हताः ॥ १३.२१५.३ ॥
दुष्टांचे शासन आणि शिष्टांचे पालन हाच धर्म; भूमिपालाने नेहमी कार्यात सरलता ठेवावी. राजाने स्वतः मारलेले मृगही स्वर्गाला जातात.
13.215.4
यथा गावो ह्यगोपालास्तथा राष्ट्रमनायकम् ।
तस्मादंशास्तु देवानां गन्धर्वोरगरक्षसाम्।
राज्ये नियुक्ता राष्ट्रेषु प्रजापालनकारणात् ॥ १३.२१५.४ ॥
गुराख्याविना गायी जशा, तसेच नायकाविना राष्ट्र. म्हणून देव, गंधर्व, नाग व राक्षस यांचे अंशच प्रजापालनासाठी राज्यांमध्ये नेमले गेले.
13.215.5
अशिष्टशासने चैव शिष्टानां परिपालने ।
तेषां चर्यां प्रवक्ष्यामि श्रूयतामनुपूर्वशः ॥ १३.२१५.५ ॥
अशिष्टांचे शासन आणि शिष्टांचे पालन यामध्ये त्यांचे आचरण मी क्रमाने सांगेन; ऐका.
13.215.6
यथा प्रचरतां तेषां पार्थिवानां यशस्विनाम् ।
राष्ट्रं धर्मो धनं चैव यशः कीर्तिश्च वर्धते ॥ १३.२१५.६ ॥
त्या यशस्वी राजांचे आचरण असे असले की राष्ट्र, धर्म, धन, यश आणि कीर्ती वाढते.
13.215.7
नृपाणां पूर्वमेवायं धर्मो धर्मभृतांवर ।
सभाप्रपातटाकानि देवतायतनानि च।
ब्राह्मणावसथाश्चैव कर्तव्या नृपसत्तमैः ॥ १३.२१५.७ ॥
हे धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठा, राजांचा पहिला धर्म हाच आहे: श्रेष्ठ नृपतींनी सभामंडप, पाणपोया, तलाव, देवालये आणि ब्राह्मणांची निवासस्थाने बांधावीत.
13.215.8
ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः ।
कुलमुत्सादयेयुस्ते क्रोधाविष्टा द्विजातयः ॥ १३.२१५.८ ॥
ब्राह्मणांचा अपमान करू नये; ते राखेने झाकलेल्या अग्नीसारखे आहेत. क्रोधाने पछाडलेले ते द्विज कुलाचा नाश करू शकतात.
13.215.9
ध्मायमानो यता ह्यग्निर्निर्दहेत्सर्वमिन्धनम् ।
तथा क्रोधाग्निना विप्रा दहेयुः पृथिवीमिमाम्।
न हि विप्रेषु क्रुद्धेषु राज्यं भुञ्जन्ति भूमिपाः ॥ १३.२१५.९ ॥
फुंकलेला अग्नी जसे सर्व इंधन जाळतो, तसे क्रोधाग्नीने विप्र ही पृथ्वी जाळू शकतात. ब्राह्मण कुपित झाल्यास राजे राज्य उपभोगत नाहीत.
13.215.10
परिभूय द्विजान्मोहाद्वातापिनहुषादयः ।
सबन्धुमित्रा नष्टास्ते दग्धा ब्राह्मणमन्युभिः।
शरीरं चापि शक्रस्य कृतं भगनिरन्तरम् ॥ १३.२१५.१० ॥
मोहाने द्विजांचा अपमान करून वातापी, नहुष इत्यादी बंधुमित्रांसह नष्ट झाले; ब्राह्मणांच्या क्रोधाने दग्ध झाले. इंद्राचे शरीरही भगचिन्हांनी व्यापले गेले.
13.215.11
ततो देवगणाः सर्वे इन्द्रस्यार्थे महामुनिम् ।
प्रसादं कारयामासुः प्रणासस्तुतिवन्दनैः ॥ १३.२१५.११ ॥
तेव्हा सर्व देवगणांनी इंद्रासाठी त्या महामुनींना प्रणाम, स्तुती आणि वंदनांनी प्रसन्न करून घेतले.
13.215.12
तेन प्रीतेन सुश्रोणि गौतमेन महात्मना ।
तच्छरीरं तु शक्रस्य सहस्रभगचिह्नितम्।
कृतं नेत्रसहस्रेण क्षणेनैव निरन्तरम् ॥ १३.२१५.१२ ॥
त्या प्रसन्न महात्मा गौतमाने, हे सुश्रोणी, इंद्राच्या त्या शरीराला — जे हजार भगांनी चिह्नित होते — क्षणार्धात हजार डोळ्यांनी अखंड केले.
13.215.13
छित्त्वा मेषस्य वृषणौ गौतमेनाभिमन्त्रितौ ।
इन्द्रस्य वृषणौ भूत्वा क्षिप्रं वै श्लेषमागतौ ॥ १३.२१५.१३ ॥
गौतमाने मंत्राभिमंत्रित केलेले मेंढ्याचे दोन वृषण छेदून, ते इंद्राचे वृषण होऊन तत्काळ जोडले गेले.
13.215.14
एवं विप्रेषु क्रुद्धेषु देवराजः शतक्रतुः ।
अशक्तः शासितुं राज्यं किंपुनर्मानुषा भुवि ॥ १३.२१५.१४ ॥
अशा प्रकारे ब्राह्मण कोपले असता देवराज शतक्रतु इंद्रसुद्धा राज्य शासन करण्यास असमर्थ ठरला; पृथ्वीवरील मानवांची काय कथा?
13.215.15
क्रोधाविष्टो दहेद्विप्रः शुष्केन्धनमिवानलः ।
भस्मीकृत्य जगत्सर्वं सृजेदन्यज्जगत्पुनः ॥ १३.२१५.१५ ॥
क्रोधाने व्यापलेला ब्राह्मण सुक्या लाकडाला अग्नी जाळावा तसा जाळतो; सर्व जग भस्म करून पुन्हा दुसरे जग निर्माण करू शकतो.
13.215.16
अदेवानपि देवान्स कुर्याद्देवानदेवताः ।
तस्मान्नोत्पादयेन्मन्युं मन्युप्रहरणा द्विजाः ॥ १३.२१५.१६ ॥
तो अदेवांना देव करू शकतो आणि देवांना अदेव करू शकतो; म्हणून क्रोधच ज्यांचे शस्त्र आहे त्या द्विजांनी क्रोध उत्पन्न करू नये.
13.215.17
महत्स्वप्यपराधेषु शासनं नार्हति द्विजः ।
न च शस्त्रनिपातानि न च प्राणैर्वियोजनम्।
दृश्यते त्रिषु लोकेषु ब्राह्ममानामनिन्दिते ॥ १३.२१५.१७ ॥
मोठ्या अपराधांतही द्विज शिक्षेस पात्र नाही; त्रिलोकात ब्राह्मणांवर शस्त्रप्रहार किंवा प्राणहरण दिसत नाही, हे अनिंदिते.
13.215.18
क्रोधाश्च विपुला घोराः प्रसादाश्चाप्यनुत्तमाः ।
तस्मान्नोत्पादयेत्क्रोधं नित्यं पूज्या द्विजातयः ॥ १३.२१५.१८ ॥
क्रोध मोठे आणि भयंकर असतात, तर कृपा अत्यंत उत्तम असते. म्हणून क्रोध कधीही निर्माण करू नये; द्विजाती नेहमी पूजनीय आहेत.
13.215.19
दृश्यते न स लोकेऽस्मिन्भूते वाऽथ भविष्यति ।
क्रुद्धेषु यो वै विप्रेषु राज्यं भुङ्क्ते नराधिपः ॥ १३.२१५.१९ ॥
या जगात झालेला किंवा पुढे होणारा असा कोणताही राजा दिसत नाही, जो क्रुद्ध ब्राह्मणांच्या विरोधात राज्य भोगतो.
13.215.20
न चैवापहसेद्विप्रान्नि चैवोपालभेच्च तान् ।
कालमासाद्य कुप्येच्च काले कुर्यादनुग्रहम् ॥ १३.२१५.२० ॥
ब्राह्मणांची थट्टा करू नये, त्यांची निंदाही करू नये. योग्य काळ आल्यावर क्रोध करावा, आणि योग्य काळी अनुग्रह करावा.
13.215.21
सम्प्रहासश्च भृत्येषु न कर्तव्यो नराधिपैः ।
लघुत्वं चैव प्राप्नोति आज्ञा चास्य निवर्तते ॥ १३.२१५.२१ ॥
राजांनी सेवकांशी थट्टेने हसू नये. असे केल्याने त्यांचे लघुत्व येते आणि त्यांची आज्ञाही मागे फिरते.
13.215.22
भृत्यानां सम्प्रहासेन पार्थिवः परिभूयते ।
अयाच्यानि च याचन्ति अवक्तव्यं ब्रुवन्ति च ॥ १३.२१५.२२ ॥
सेवकांच्या थट्टेच्या हसण्याने राजा अपमानित होतो. ते न मागावयाचे मागतात आणि न बोलावयाचे बोलतात.
13.215.23
पूर्वमप्यर्पितैर्लोभैः परितोषं न यान्ति ते ।
तस्माद्भृत्येषु नृपतिः सम्प्रहासं विवर्जयेत् ॥ १३.२१५.२३ ॥
पूर्वी दिलेल्या लोभांनीही ते समाधान पावत नाहीत. म्हणून राजाने सेवकांशी थट्टा करणे सोडून द्यावे.
13.215.24
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
सगोत्रेषु विशेषेण सर्वोपायैर्न विश्वसेत् ॥ १३.२१५.२४ ॥
अविश्वसनीयावर विश्वास ठेवू नये, आणि विश्वसनीयावरही अतिविश्वास ठेवू नये. विशेषतः सगोत्रांवर सर्व उपायांनी विश्वास ठेवू नये.
13.215.25
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं हन्याद्वृक्षमिवाशनिः ।
प्रमादाद्धन्यते राजा लोभेन च वशीकृतः।
तस्मात्प्रमादं लोभं च न च कुर्यान्न विश्वसेत् ॥ १३.२१५.२५ ॥
विश्वासातून उत्पन्न झालेले भय वीज जशी झाडाला नष्ट करते तसे नष्ट करते. राजा प्रमादाने आणि लोभाच्या आधीन होऊन मारला जातो. म्हणून प्रमाद आणि लोभ करू नये, आणि विश्वासही ठेवू नये.
13.215.26
भयार्तानां भयत्राता दीनानुग्रहकारणात् ।
कार्याकार्यविशेषज्ञो नित्यं राष्ट्रहिते रतः ॥ १३.२१५.२६ ॥
भयाने पीडितांचा भयापासून रक्षक, दीनांवर अनुग्रह करणारा, कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांचा जाणकार, सदैव राष्ट्राच्या हितात रत असलेला (राजा असावा).
13.215.27
सत्यसन्धः स्थितो राज्ये प्रजापालनतत्परः ।
अलुब्धो न्यायवादी च षड्भागमुपजीवति ॥ १३.२१५.२७ ॥
सत्यप्रतिज्ञ, राज्यात स्थिर, प्रजापालनात तत्पर, लोभरहित आणि न्यायवादी (राजा) प्रजेच्या सहाव्या भागावर उपजीविका चालवतो.
13.215.28
कार्याकार्यविशेषज्ञः सर्वं धर्मेण पश्यति ।
स्वराष्ट्रेषु दयां कुर्यादकार्ये न प्रवर्तते ॥ १३.२१५.२८ ॥
कर्तव्य आणि अकर्तव्य यांचा जाणकार सर्व काही धर्मानुसार पाहतो. त्याने आपल्या राष्ट्रांवर दया करावी आणि अकर्तव्यात प्रवृत्त होऊ नये.
13.215.29
ये चैवैनं प्रशंसन्ति ये च निन्दन्ति मानवाः ।
शत्रुं च मित्रवत्पश्येदपराधविवर्जितम्। ॥ १३.२१५.२९ ॥
जे लोक याची स्तुती करतात आणि जे निंदा करतात, त्या लोकांमध्ये शत्रूकडेही मित्राप्रमाणे, अपराधरहित म्हणून पाहावे.
13.215.30
अपराधानुरूपेण दुष्टं दण्डेन शासयेत् ।
धर्मः प्रवर्तते तत्र यत्र दण्डरुचिर्नृपः।
न धर्मो विद्यते तत्र यत्र राजा क्षमान्वितः ॥ १३.२१५.३० ॥
अपराधाच्या प्रमाणात दुष्टाला दंडाने शासन करावे. जिथे दंडप्रिय राजा असतो तिथे धर्म प्रवर्ततो. जिथे राजा क्षमाशील असतो तिथे धर्म आढळत नाही.
13.215.31
अशिष्टशासनं धर्मः शिष्टानां परिपालनम् ।
वध्यांश्च घातयेद्यस्तु अवध्यानपरिरक्षति ॥ १३.२१५.३१ ॥
अशिष्टांना शासन करणे व शिष्टांचे पालन करणे हाच धर्म. जो वध्यांना मारवितो आणि अवध्यांचे रक्षण करीत नाही.
13.215.32
अवध्या ब्राह्मणा गावो दूताश्चैव पिता तथा ।
विद्यां ग्राहयते यश्च ये च पूर्वोपकारिणः।
स्त्रियश्चैव न हन्तव्या यच्च सर्वातिथिर्नरः ॥ १३.२१५.३२ ॥
ब्राह्मण, गायी, दूत आणि पिता हे अवध्य आहेत. जो विद्या शिकवितो, जे पूर्वी उपकार करणारे, स्त्रिया, आणि जो सर्वांचा अतिथी असा मनुष्य — यांना मारू नये.
13.215.33
धरणीं गां हिरण्यं च सिद्धान्नं च तिलान्घृतम् ।
ददन्नित्यं द्विजातिभ्यो मुच्यते राजकिल्बिषात् ॥ १३.२१५.३३ ॥
भूमी, गाय, सोने, शिजवलेले अन्न, तीळ आणि तूप — हे द्विजांना सदैव दान करणारा राजदोषातून मुक्त होतो.
13.215.34
एवं चरति यो नित्यं राजा राष्ट्रहिते रतः ।
तस्य राष्ट्रं धनं धर्मो यशः कीर्तिश्च वर्धते।
न च पापैर्न चानर्थैर्युज्यते स नराधिपः ॥ १३.२१५.३४ ॥
असा नेहमी आचरण करून राष्ट्राच्या हितात रत असलेल्या राजाचे राष्ट्र, धन, धर्म, यश आणि कीर्ती वाढते; तो नरपती पापांनी किंवा अनर्थांनी युक्त होत नाही.
13.215.35
षड्भागमुपभुञ्जानः प्रजा राजा न रक्षति ।
स्वचक्रपरचक्राभ्यां धर्मैर्वा विक्रमेण वा ॥ १३.२१५.३५ ॥
सहावा भाग उपभोगणारा, पण स्वचक्र व परचक्र यांपासून धर्माने वा पराक्रमाने प्रजेचे रक्षण न करणारा राजा…
13.215.36
निरुद्योगो नृपो यश्च परराष्ट्रनिघातने ।
स्वराष्ट्रं निष्प्रतापस्य परचक्रेण हन्यते ॥ १३.२१५.३६ ॥
परराष्ट्र जिंकण्याचा उद्योग न करणारा राजा, प्रतापहीन होऊन स्वराष्ट्र परचक्राने नष्ट होते.
13.215.37
यत्पापं सकलं राजा हतराष्ट्रः प्रपद्यते ।
मातुलं भागिनेयं वा मातरं श्वशुरं गुरुम्। ॥ १३.२१५.३७ ॥
ज्याचे राष्ट्र नष्ट झाले आहे असा राजा जे सर्व पाप प्राप्त करतो—मामा, भाचा, माता, सासरा किंवा गुरु (यांना मारण्याचे पाप).
13.215.38
पितरं वर्जयित्वैकं हन्याद्धातकमागतम् ॥ १३.२१५.३८ ॥
केवळ पित्याखेरीज, आक्रमण करण्यास आलेल्या घातकी माणसाला (राजा) मारू शकतो.
13.215.39
स्वस्य राष्ट्रस्य रक्षार्थं युद्यमानश्च यो हतः ।
सङ्ग्रामे परचक्रेण श्रूयतां तस्य या गतिः ॥ १३.२१५.३९ ॥
स्वराष्ट्राच्या रक्षणासाठी लढताना संग्रामात परचक्राने जो मारला जातो, त्याची जी गती होते ती ऐक.
13.215.40
विमानेन वरारोहे अप्सरोगणसेवितः ।
शक्रलोकमितो याति सङ्ग्रामे निहतो नृपः ॥ १३.२१५.४० ॥
हे सुंदर कमरेच्या स्त्रिये, संग्रामात मारला गेलेला राजा विमानात बसून, अप्सरांच्या समूहांनी सेविलेला, येथून इंद्रलोकाला जातो.
13.215.41
यावन्तो रोमकूपाः स्युस्तस्य गात्रेषु सुन्दरि ।
तावद्वर्षसहस्राणि शक्रलोके महीयते ॥ १३.२१५.४१ ॥
हे सुंदरी, त्याच्या शरीरावर जितके रोमकूप आहेत, तितकी हजारो वर्षे तो इंद्रलोकात सन्मानित होतो.
13.215.42
यदि वै मानुषे लोके कदाचिदुपपद्यते ।
राजा वा राजमात्रो वा भूयो भवति वीर्यवान् ॥ १३.२१५.४२ ॥
तो कधी मनुष्यलोकात जन्मला, तर राजा किंवा राजाधिकारी होऊन पुन्हा पराक्रमी होतो.
13.215.43
तस्माद्यत्नेन कर्तव्यं स्वराष्ट्रपरिपालनम् ।
व्यवहाराश्च चारश्च सततं सत्यसन्धता ॥ १३.२१५.४३ ॥
म्हणून प्रयत्नपूर्वक आपल्या राष्ट्राचे रक्षण करावे; न्यायव्यवहार आणि हेरव्यवस्था ठेवावी; सदैव सत्यप्रतिज्ञ राहावे.
13.215.44
अप्रमादः प्रमोदश्च व्यवसायेऽप्यचण्डता ।
भरणं चैव भृत्यानां वाहनानां च पोषणम् ॥ १३.२१५.४४ ॥
सावधानता, प्रसन्नता, कार्यातही कठोरपणा नसणे, सेवकांचे भरणपोषण आणि वाहनांचे पालनपोषण करावे.
13.215.45
योधानां चैव सत्कारः कृते कर्मण्यमोघता ।
श्रेय एव नरेन्द्राणामिह चैव परत्र च ॥ १३.२१५.४५ ॥
योद्ध्यांचा सत्कार आणि केलेल्या कर्माला अमोघ फल देणे — हेच राजांचे इहलोकी व परलोकी कल्याण.