મહાભારત · અધ્યાય 13.217
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.217.1
भगवन्भगनेत्रघ्न कालसूदन शङ्कर ।
इमे वर्णाश्च चत्वारो विहिताः स्वस्वभावतः।
उताहो क्रियया वर्णाः सम्भवन्ति महेश्वर ॥ १३.२१७.१ ॥
ભગના નેત્રોનો નાશ કરનાર, કાળનો સંહાર કરનાર, શંકર! આ ચાર વર્ણો પોતપોતાના સ્વભાવથી વિહિત છે, કે ક્રિયાથી વર્ણો ઉત્પન્ન થાય છે, હે મહેશ્વર?
13.217.2
एवं मे संशयप्रश्नस्तं मे छेत्तुं त्वमर्हसि ॥ १३.२१७.२ ॥
આ રીતે મારો સંશયનો પ્રશ્ન છે; તેનું નિરાકરણ કરવા આપ જ યોગ્ય છો.
13.217.3
स्वभावादेव विद्यन्ते चत्वारो ब्राह्मणादयः ।
एकजात्या सुदुष्प्रापमन्यवर्णत्वमागतम् ॥ १३.२१७.३ ॥
સ્વભાવથી જ બ્રાહ્મણાદિ ચાર વર્ણો વિદ્યમાન છે; એક જ જન્મમાં બીજા વર્ણની પ્રાપ્તિ અતિ કઠિન છે.
13.217.4
तच्च कर्मविशेषेण पुनर्जन्मनि जायते ।
तस्मात्तेषां प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं कर्मपाकजम् ॥ १३.२१७.४ ॥
તે (વર્ણ-પરિવર્તન) વિશેષ કર્મથી પુનર્જન્મમાં ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી કર્મના પરિપાકથી જન્મતું બધું હું તેમના વિશે કહીશ.
13.217.5
ब्राह्मणस्तु नरो भूत्वा स्वजातिमनुपालयन् ।
दृढं ब्राह्मणकर्माणि वेदोक्तानि समाचरेत् ॥ १३.२१७.५ ॥
બ્રાહ્મણ મનુષ્યે પોતાની જાતિનું પાલન કરતાં વેદોક્ત બ્રાહ્મણ-કર્મો દૃઢતાથી આચરવાં.
13.217.6
सत्यार्जवपरो भूत्वा दानयज्ञपरस्तथा ।
सत्यां जात्यां समुदितो जातिधर्मान्न हापयेत् ॥ १३.२१७.६ ॥
સત્ય અને ઋજુતામાં તત્પર થઈને, દાન અને યજ્ઞમાં પણ રત રહીને, સાચી જાતિથી યુક્ત થઈને, પોતાના જાતિધર્મો ન ત્યજવા.
13.217.7
एवं संवर्तमानस्तु कालधर्मं गतः पुनः ।
स्वर्गलोके हि जायेत स्वर्गभोगाय भामिनि ॥ १३.२१७.७ ॥
આ રીતે જગતમાં વર્તતો તે ફરી કાળધર્મ પામીને સ્વર્ગલોકમાં સ્વર્ગસુખ ભોગવવા જન્મ લે છે, હે ભામિની.
13.217.8
तत्क्षये ब्राह्मणो भूत्वा तथैव नृषु जायते ।
एवंस्वकर्मणा मर्त्यः स्वजातिं लभते पुनः ॥ १३.२१७.८ ॥
તે (પુણ્ય)નો ક્ષય થતાં તે બ્રાહ્મણ થઈને એ જ રીતે મનુષ્યોમાં જન્મે છે. આ રીતે પોતાના કર્મથી મર્ત્ય ફરી પોતાની જાતિ પામે છે.
13.217.9
अपरस्तु तथा कश्चिद्ब्रह्मयोनिसमुद्भवः ।
अवमत्यैव तां जातिमज्ञानतमसा वृतः ॥ १३.२१७.९ ॥
પરંતુ એ જ રીતે બીજો કોઈ, બ્રાહ્મણ-યોનિમાં ઉત્પન્ન થયેલો, તે જાતિનો તિરસ્કાર કરીને અજ્ઞાનના અંધકારથી ઘેરાયેલો રહે છે.
13.217.10
अन्यथा वर्तमानस्तु जातिकर्माणि वर्जयेत् ।
शूद्रवद्विचरेल्लोके शूद्रकर्माभिलाषवान्।
शूद्रैः सह चरन्नित्यं शौचमङ्गलवर्जितः। ॥ १३.२१७.१० ॥
બીજી રીતે વર્તનાર જાતિકર્મો તજી દે; શૂદ્રની જેમ જગતમાં વિચરે, શૂદ્રકર્મોની ઇચ્છા રાખીને, શૂદ્રો સાથે સદા ચાલીને, શૌચ અને મંગળથી રહિત થઈને.
13.217.11
स चापि कालधर्मस्थो यमलोके सुदण्डितः ।
यदि जायेत मर्त्येषु शूद्र एवाभिजायते ॥ १३.२१७.११ ॥
તે પણ કાળધર્મ પામીને યમલોકમાં સારી રીતે દંડાય છે; જો તે મનુષ્યોમાં જન્મે, તો શૂદ્ર જ જન્મે છે.
13.217.12
शूद्र एव भवेद्देवि ब्राह्मणोऽपि स्वकर्मणा ॥ १३.२१७.१२ ॥
હે દેવી, પોતાના કર્મથી બ્રાહ્મણ પણ શૂદ્ર જ થઈ જાય છે.
13.217.13
तथैव शूद्रस्त्वपरः शूद्रकर्माणि वर्जयेत् ।
सत्यार्जवपरो भूत्वा दानधर्मपरस्तथा।
मन्त्रब्राह्मणसत्कर्ता मनसा ब्राह्मणप्रियः ॥ १३.२१७.१३ ॥
એ જ રીતે બીજા શૂદ્રે શૂદ્રોચિત કર્મો ત્યજવાં. સત્ય અને સરળતામાં તત્પર બનીને, દાનધર્મમાં પણ તત્પર રહીને, મંત્રો અને બ્રાહ્મણ-ગ્રંથોનો આદર કરનાર અને મનથી બ્રાહ્મણોને પ્રિય થનાર બને.
13.217.14
एवं युक्तसमाचारः शूद्रोपि मरणं गतः ।
स्वर्गलोके हि जायेत तत्क्षये नृषु जायते।
ब्राह्मणानां कुले मुख्ये वेदस्वाध्यायसंयुते ॥ १३.२१७.१४ ॥
આ રીતે સદાચારમાં યુક્ત શૂદ્ર પણ મૃત્યુ પામીને સ્વર્ગલોકમાં જન્મે છે; એ પુણ્ય ક્ષીણ થતાં મનુષ્યોમાં વેદાધ્યયનથી યુક્ત શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણકુળમાં જન્મે છે.
13.217.15
एवमेव सदा लोके शूद्रो ब्राह्मण्यमाप्नुयात् ॥ १३.२१७.१५ ॥
એ જ રીતે જગતમાં શૂદ્ર પણ સદા બ્રાહ્મણત્વ પામી શકે છે.
13.217.16
एवं क्षत्रियवैश्याश्च जातिधर्मेण संयुताः ।
स्वकर्मणैव जायन्ते विशिष्टेष्वधमेषु च ॥ १३.२१७.१६ ॥
એ જ રીતે ક્ષત્રિયો અને વૈશ્યો પણ જાતિધર્મથી યુક્ત થઈને પોતાના કર્મથી જ શ્રેષ્ઠ કે અધમ કુળોમાં જન્મે છે.
13.217.17
एवं जातिविपर्यासः प्रेत्यभावे भवेन्नृणाम् ।
अन्यथा तु न शक्यं तल्लोकसंस्थितिकारणात् ॥ १३.२१७.१७ ॥
આ રીતે મૃત્યુ પછી મનુષ્યોમાં જાતિનો આવો ફેરફાર થઈ શકે છે; નહીં તો તે શક્ય નથી, કારણ કે એ જ લોકસ્થિતિનું કારણ છે.
13.217.18
तस्माज्जातिं विशिष्टां तु कथंचित्प्राप्य पण्डितः ।
सर्वथा तां तथा रक्षेन्न पुनर्भ्रश्यते यथा।
इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १३.२१७.१८ ॥
તેથી પંડિતે શ્રેષ્ઠ જાતિ કોઈ પણ રીતે પ્રાપ્ત કરી હોય તો ફરી પડી ન જાય એ માટે સર્વ રીતે તેનું રક્ષણ કરવું. હે દેવી, આ તને કહ્યું; હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
13.217.19
जन्मप्रभृति कः शुद्धो लभेज्जन्मफलं नरः ।
शोभनाशोभनं सर्वमधइकारवशात्स्वकम् ॥ १३.२१७.१९ ॥
જન્મથી જ કયો મનુષ્ય શુદ્ધ રહીને જન્મનું ફળ મેળવે છે? પોતાના અધઃકારના વશે તે શુભ-અશુભ સર્વ ભોગવે છે.
13.217.20
कर्म कुर्वन्न लिप्येत आर्जवेन समाचरेत् ।
आत्मैव तच्छुभं कुर्यादशुभे योजयेत्परान् ॥ १३.२१७.२० ॥
કર્મ કરવા છતાં લિપ્ત ન થવું; સરળતાથી આચરણ કરવું. પોતે શુભ કરવું, બીજાઓને અશુભમાં જોડવા નહીં.
13.217.21
शठेषु शठवत्कुर्योदार्यष्वार्यवदाचरेत् ।
आपत्सु नावसीदेच्च घोरान्सङ्ग्रामयेत्परात्।
साम्नैव सर्वकार्याणि कर्तुं पूर्वं समारभेत् ॥ १३.२१७.२१ ॥
કપટીઓ સાથે કપટી જેવું, આર્યો સાથે આર્ય જેવું વર્તવું. આપત્તિમાં હતાશ ન થવું; બીજાને ભયંકર યુદ્ધમાં ધકેલવા નહીં. સર્વ કાર્યો પહેલાં સામનીતિથી જ આરંભવાં.
13.217.22
अनर्थाधर्मशोकानां यथा न प्राप्नुयात्स्वयम् ।
प्रीयते तत्तथा कर्तुमेतद्वृत्तं समासतः ॥ १३.२१७.२२ ॥
અનર્થ, અધર્મ અને શોક પોતે ન પામે તે માટે સંક્ષેપમાં આ જ આચરણ કરવું; તે જ પ્રિય છે.
13.217.23
एवं वृत्तं समासाद्य गृहमाश्रित्य मानवाः ।
निराहारा निरुद्वेगाः प्राप्नुवन्त्युत्तमां गतिम् ॥ १३.२१७.२३ ॥
આ રીતે આચરણ અપનાવીને, ગૃહસ્થાશ્રમનો આશ્રય લઈને, આહારલોલુપતા અને ઉદ્વેગ વિના મનુષ્યો ઉત્તમ ગતિ પામે છે.
13.217.24
एतज्जन्मफलं नित्यं सर्वेषां गृहवासिनाम् ।
एवं गृहस्थितैर्नित्यं वर्तितव्यमिति स्थितिः।
एतत्सर्वं मया प्रोक्तं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२१७.२४ ॥
આ જ ગૃહવાસી સર્વેનું સદા જન્મફળ છે. ગૃહસ્થોએ સદા આ રીતે જ વર્તવું—આ જ નિયમ છે. આ બધું મેં કહ્યું; હવે બીજું શું સાંભળવાની ઇચ્છા છે?
13.217.25
सुरासुरपते देव वरद प्रीतिवर्धन ।
मानुषेष्वेव ये के चिदाढ्याः क्लेशविवर्जिताः।
भुञ्जाना विविधान्भोगान्दृश्यन्ते निरुपद्रवाः ॥ १३.२१७.२५ ॥
હે સુરાસુરના સ્વામી, દેવ, વરદાતા, પ્રીતિ વધારનાર! મનુષ્યોમાંના કેટલાક ધનવાન અને ક્લેશરહિત છે, અનેક ભોગ ભોગવતા ઉપદ્રવ વિના દેખાય છે.
13.217.26
अपरे क्लेशसंयुक्ता दरिद्रा भोगवर्जिताः ॥ १३.२१७.२६ ॥
બીજા લોકો ક્લેશથી યુક્ત, દરિદ્ર અને ભોગવિહીન છે.
13.217.27
किमर्थं मानुषे लोके न समत्वेन कल्पिताः ।
एतच्छ्रोतुं महादेव कौतूहलमतीव मे ॥ १३.२१७.२७ ॥
મનુષ્યલોકમાં લોકો શા માટે સમાનતાથી રચાયા નથી? હે મહાદેવ, આ સાંભળવાની મને અતિશય જિજ્ઞાસા છે.
13.217.28
न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामासि भामिनि ।
शृणु तत्सर्वमखिलं मानुषाणां हितं वचः ॥ १३.२१७.२८ ॥
હે મહાભાગે, હે ભામિની, તું ન્યાયપૂર્વક જ સાંભળવા ઇચ્છે છે. મનુષ્યોના હિતનું તે સમગ્ર વચન સાંભળ.
13.217.29
आदिसर्गे पुरा ब्रह्मा समत्वेनासृजत्प्रजाः ।
नित्यं न भवतो ह्यस्य रागद्वेषौ प्रजापतेः।
तदा तस्मात्सुराः सर्वे बभूवुः समतो नराः ॥ १३.२१७.२९ ॥
આદિ સર્ગમાં પૂર્વે બ્રહ્માએ પ્રજાઓને સમાનતાથી સર્જી. પ્રજાપતિમાં રાગ-દ્વેષ નિત્ય ઉત્પન્ન થતા નહોતા. ત્યારે તે કારણે બધા દેવો અને મનુષ્યો સમાનતામાં હતા.
13.217.30
एवं संवर्तमाने तु युगे कालविपर्ययात् ।
केचित्प्रपेदिरे तत्र विषमं बुद्धिमोहिताः ॥ १३.२१७.३० ॥
આ રીતે યુગ બદલાતો હતો ત્યારે, કાળના વિપર્યયથી કેટલાક બુદ્ધિમોહિત થઈને ત્યાં વિષમતામાં પડ્યા.
13.217.31
तेषां हानिं ततो दृष्ट्वा तुल्यानामेव भामिनि ।
ब्राह्मणास्ते समाजग्मुस्तत्तत्कारणवेदकाः ॥ १३.२१७.३१ ॥
હે ભામિની, તેમની હાનિ જોઈને, સમાનોની પણ, દરેક કારણ જાણનારા તે બ્રાહ્મણો એકઠા થયા.
13.217.32
कर्तुं नार्हसि देवेश पक्षपातं त्वमीदृशम् ।
पुत्रभावे समे देव किमर्थं नो भवेत्कलिः ॥ १३.२१७.३२ ॥
હે દેવેશ, તમારે આવો પક્ષપાત ન કરવો જોઈએ. હે દેવ, પુત્રભાવમાં સમાન હોવા છતાં અમારે માટે કલિ કેમ હોય?
13.217.33
एवमेतैरुपालब्धो ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।
यूयं मा ब्रूत मे दोषं स्वकृतं स्मरथ प्रजाः ॥ १३.२१७.३३ ॥
આ રીતે તેમના વડે ઠપકો પામીને બ્રહ્માએ આ વચન કહ્યું: તમે મારો દોષ ન કહો, હે પ્રજાઓ, તમારાં પોતાનાં કરેલાં કર્મોને સ્મરો.
13.217.34
युष्माभिरेव युष्माकं ग्रथितं हि शुभाशुभम् ।
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते।
स्वकृतस्य फलं भुङ्क्ते नान्यस्तद्बोक्तुमर्हति ॥ १३.२१७.३४ ॥
તમારા દ્વારા જ તમારું શુભ અને અશુભ ગૂંથાયેલું છે. જે જેવું કર્મ કરે છે તેવું જ ફળ તે પામે છે. પોતાના કરેલા કર્મનું ફળ તે પોતે જ ભોગવે છે, બીજો તે ભોગવવાને યોગ્ય નથી.
13.217.35
एवं संबोधितास्तेन कालकर्त्रा स्वयंभुवा ।
पुनर्विवृत्य कर्माणि शुभान्येव प्रपेदिरे ॥ १३.२१७.३५ ॥
કાલકર્તા સ્વયંભૂ દ્વારા આ રીતે સમજાવાયેલા તેઓએ પોતાનાં કર્મો ફરી વાળીને શુભ કર્મોનો જ સ્વીકાર કર્યો.
13.217.36
एवं विज्ञाततत्वास्ते दानधर्मपरायणाः ।
शुभानि विधिवत्कृत्वा कालधर्मगताः पुनः।
तानि दानफलान्येव भुञ्जते सुखभोगिनः ॥ १३.२१७.३६ ॥
આ રીતે તત્ત્વ જાણીને તેઓ દાનધર્મમાં તત્પર થયા. વિધિપૂર્વક શુભ કર્મો કરીને, કાલધર્મને પામીને, ફરી તે દાનફળોને જ ભોગવતા સુખભોગી બન્યા.
13.217.37
स्वकृतं तु नरस्तस्मात्स्वयमेव प्रपद्यते ॥ १३.२१७.३७ ॥
તેથી માણસ પોતે કરેલું કર્મ પોતે જ પામે છે.
13.217.38
अपरे धर्मकामेभ्यो निवृत्ताश्च शुभेक्षणे ।
कदर्या निरनुक्रोशाः प्रायेणात्मपरायणाः ॥ १३.२१७.३८ ॥
હે શુભનેત્રા, ધર્મની કામના કરનારાઓથી કેટલાક દૂર રહે છે; તેઓ કંજૂસ, નિર્દય અને પ્રાયઃ સ્વાર્થપરાયણ હોય છે.
13.217.39
तादृशा मरणं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि शोभने ।
दरिद्राः क्लेशभूयिष्ठा भवन्त्येव न संशयः ॥ १३.२१७.३९ ॥
હે શોભને, એવા લોકો મૃત્યુ પામીને પુનર્જન્મમાં દરિદ્ર અને અત્યંત ક્લેશોથી ભરેલા થાય છે, એમાં સંશય નથી.
13.217.40
मानुषेष्वथ ये केचिद्धनधान्यसमन्विताः ।
भोगहीनाः प्रदृश्यन्ते सर्वभोगेषु सत्स्वपि।
न भुञ्जते किमर्थं ते तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२१७.४० ॥
મનુષ્યોમાં જે કેટલાક ધનધાન્યથી સંપન્ન હોવા છતાં, બધા ભોગો હોવા છતાં ભોગહીન દેખાય છે અને ભોગવતા નથી — તે કયા કારણે, તે મને કહેવું જોઈએ.
13.217.41
परैः संचोदिता धर्मं कुर्वते न स्वकामतः ।
स्वयं श्रद्धां बहिष्कृत्य कुर्वन्ति च रुदन्ति च ॥ १३.२१७.४१ ॥
બીજાઓ દ્વારા પ્રેરાઈને તેઓ ધર્મ કરે છે, પોતાની ઇચ્છાથી નહીં; પોતે શ્રદ્ધા છોડીને કરે છે અને રડે પણ છે.
13.217.42
तादृशा मरणं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि शोभने ।
फलानि तानि सम्प्राप्य भुञ्जते न कदाचन।
रक्षन्तो वर्धयन्तश्च आसते निधिपालवत् ॥ १३.२१७.४२ ॥
હે શોભને, એવા લોકો મૃત્યુ પામીને પુનર્જન્મમાં તે ફળો પામે તોપણ ક્યારેય એનો ઉપભોગ કરતા નથી; ખજાનાના રક્ષકોની જેમ રક્ષણ અને વૃદ્ધિ કરતા બેસી રહે છે.
13.217.43
केचिद्धनवियुक्ताश्च भोगयुक्ता महेश्वर ।
मानुषाः सम्प्रदृश्यन्ते तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२१७.४३ ॥
કેટલાક માણસો ધનથી વંચિત હોવા છતાં ભોગસંપન્ન દેખાય છે. હે મહેશ્વર, તે મને કહેવા આપ યોગ્ય છો.
13.217.44
आनृशंस्यपरा ये तु धर्मकामाश्चि दुर्गताः ।
परोपकारं कुर्वन्ति दीनानुग्रहकारणात् ॥ १३.२१७.४४ ॥
કરુણામાં તત્પર અને ધર્મની ઇચ્છા રાખનારા લોકો દુઃખમાં હોવા છતાં, દીનો પર અનુગ્રહ કરવા માટે બીજાઓનું ભલું કરે છે.
13.217.45
प्रतिपद्युः परधनं नष्टं वाऽन्यैर्नरैर्हृतम् ।
नित्यं ये दातुमनसो नरा वित्तेष्वसत्स्वपि ॥ १३.२१७.४५ ॥
સદા દાન આપવાના મનવાળા માણસો બીજાનું ધન પામે છે; અથવા નષ્ટ થયેલું કે બીજાઓએ હરી લીધેલું ધન, ધન ન હોવા છતાં પણ.
13.217.46
कालधर्मवशं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि ते नराः ।
एते धनविहीनाश्च भोगयुक्ता भवन्त्युत ॥ १३.२१७.४६ ॥
કાળધર્મના વશમાં આવેલા તે માણસો પુનર્જન્મમાં જાય છે; અને આ ધનહીનો પણ ભોગસંપન્ન બને છે.
13.217.47
धर्मदानोपदेशं वा कर्तव्यमिति निश्चयः ।
इति ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२१७.४७ ॥
ધર્મ અને દાનનો ઉપદેશ કરવો જોઈએ—એવો નિશ્ચય છે. હે દેવી, આ મેં તને કહ્યું; હવે વધુ શું સાંભળવાની ઇચ્છા છે?