महाभारत · अध्याय 13.217
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.217.1
भगवन्भगनेत्रघ्न कालसूदन शङ्कर ।
इमे वर्णाश्च चत्वारो विहिताः स्वस्वभावतः।
उताहो क्रियया वर्णाः सम्भवन्ति महेश्वर ॥ १३.२१७.१ ॥
भगाचे डोळे नष्ट करणारे, कालाचा नाश करणारे, शंकरा! हे चार वर्ण आपापल्या स्वभावानुसार विहित आहेत काय, की क्रियेने (कर्माने) वर्ण उत्पन्न होतात, हे महेश्वरा?
13.217.2
एवं मे संशयप्रश्नस्तं मे छेत्तुं त्वमर्हसि ॥ १३.२१७.२ ॥
असा माझा संशयाचा प्रश्न आहे; तो आपणच दूर करण्यास योग्य आहात.
13.217.3
स्वभावादेव विद्यन्ते चत्वारो ब्राह्मणादयः ।
एकजात्या सुदुष्प्रापमन्यवर्णत्वमागतम् ॥ १३.२१७.३ ॥
स्वभावानेच ब्राह्मणादी चार वर्ण अस्तित्वात आहेत; एकाच जन्मात दुसरा वर्ण प्राप्त होणे अत्यंत कठीण आहे.
13.217.4
तच्च कर्मविशेषेण पुनर्जन्मनि जायते ।
तस्मात्तेषां प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं कर्मपाकजम् ॥ १३.२१७.४ ॥
ते (वर्णांतर) विशेष कर्माने पुनर्जन्मात घडते; म्हणून कर्मफळ-परिपाकाने जे घडते ते सर्व मी त्यांच्याविषयी सांगेन.
13.217.5
ब्राह्मणस्तु नरो भूत्वा स्वजातिमनुपालयन् ।
दृढं ब्राह्मणकर्माणि वेदोक्तानि समाचरेत् ॥ १३.२१७.५ ॥
ब्राह्मण माणसाने आपल्या जातीचे पालन करीत वेदोक्त ब्राह्मण-कर्मे दृढपणे आचरावी.
13.217.6
सत्यार्जवपरो भूत्वा दानयज्ञपरस्तथा ।
सत्यां जात्यां समुदितो जातिधर्मान्न हापयेत् ॥ १३.२१७.६ ॥
सत्य आणि ऋजुतेत तत्पर होऊन, दान आणि यज्ञातही रत राहून, खऱ्या जातीने युक्त होऊन, आपले जातिधर्म सोडू नयेत.
13.217.7
एवं संवर्तमानस्तु कालधर्मं गतः पुनः ।
स्वर्गलोके हि जायेत स्वर्गभोगाय भामिनि ॥ १३.२१७.७ ॥
अशा प्रकारे जगात वावरणारा तो पुन्हा कालधर्माला प्राप्त होऊन स्वर्गलोकात स्वर्गसुख भोगण्यासाठी जन्म घेतो, हे भामिनी.
13.217.8
तत्क्षये ब्राह्मणो भूत्वा तथैव नृषु जायते ।
एवंस्वकर्मणा मर्त्यः स्वजातिं लभते पुनः ॥ १३.२१७.८ ॥
त्या (पुण्याचा) क्षय झाल्यावर तो ब्राह्मण होऊन त्याच प्रकारे मनुष्यांमध्ये जन्म घेतो. अशा प्रकारे स्वकर्माने मर्त्य पुन्हा आपली जात मिळवतो.
13.217.9
अपरस्तु तथा कश्चिद्ब्रह्मयोनिसमुद्भवः ।
अवमत्यैव तां जातिमज्ञानतमसा वृतः ॥ १३.२१७.९ ॥
परंतु त्याचप्रमाणे दुसरा कोणी, ब्राह्मण-योनीत जन्मलेला, त्या जातीचा अवमान करून अज्ञानाच्या अंधाराने वेढलेला असतो.
13.217.10
अन्यथा वर्तमानस्तु जातिकर्माणि वर्जयेत् ।
शूद्रवद्विचरेल्लोके शूद्रकर्माभिलाषवान्।
शूद्रैः सह चरन्नित्यं शौचमङ्गलवर्जितः। ॥ १३.२१७.१० ॥
अन्यथा वागणारा जातिकर्मे सोडावीत; शूद्राप्रमाणे जगात फिरावे, शूद्रकर्मांची इच्छा धरून, शूद्रांसह सतत वावरून, शौच आणि मंगलरहित होऊन.
13.217.11
स चापि कालधर्मस्थो यमलोके सुदण्डितः ।
यदि जायेत मर्त्येषु शूद्र एवाभिजायते ॥ १३.२१७.११ ॥
तोही कालधर्माला प्राप्त होऊन यमलोकात चांगला दंडित होतो; जर तो मनुष्यांमध्ये जन्म घेतो, तर शूद्रच जन्मतो.
13.217.12
शूद्र एव भवेद्देवि ब्राह्मणोऽपि स्वकर्मणा ॥ १३.२१७.१२ ॥
हे देवी, स्वकर्माने ब्राह्मणही शूद्रच होतो.
13.217.13
तथैव शूद्रस्त्वपरः शूद्रकर्माणि वर्जयेत् ।
सत्यार्जवपरो भूत्वा दानधर्मपरस्तथा।
मन्त्रब्राह्मणसत्कर्ता मनसा ब्राह्मणप्रियः ॥ १३.२१७.१३ ॥
त्याचप्रमाणे दुसऱ्या शूद्राने शूद्रकर्मे टाळावीत. सत्य आणि सरळपणात तत्पर होऊन, दानधर्मातही तत्पर राहून, मंत्र व ब्राह्मण-ग्रंथांचा सन्मान करणारा आणि मनाने ब्राह्मणांना प्रिय असा व्हावा.
13.217.14
एवं युक्तसमाचारः शूद्रोपि मरणं गतः ।
स्वर्गलोके हि जायेत तत्क्षये नृषु जायते।
ब्राह्मणानां कुले मुख्ये वेदस्वाध्यायसंयुते ॥ १३.२१७.१४ ॥
अशा प्रकारे सदाचाराने युक्त शूद्रही मृत्यू पावून स्वर्गलोकात जन्म घेतो; ते पुण्य संपले की मनुष्यांमध्ये वेदाध्ययनयुक्त श्रेष्ठ ब्राह्मण-कुलात जन्म घेतो.
13.217.15
एवमेव सदा लोके शूद्रो ब्राह्मण्यमाप्नुयात् ॥ १३.२१७.१५ ॥
याचप्रमाणे जगात शूद्रालाही सदैव ब्राह्मणत्व प्राप्त होऊ शकते.
13.217.16
एवं क्षत्रियवैश्याश्च जातिधर्मेण संयुताः ।
स्वकर्मणैव जायन्ते विशिष्टेष्वधमेषु च ॥ १३.२१७.१६ ॥
याचप्रमाणे क्षत्रिय आणि वैश्यही जातिधर्माने युक्त होऊन स्वकर्मानेच उत्तम किंवा हीन कुलात जन्म घेतात.
13.217.17
एवं जातिविपर्यासः प्रेत्यभावे भवेन्नृणाम् ।
अन्यथा तु न शक्यं तल्लोकसंस्थितिकारणात् ॥ १३.२१७.१७ ॥
अशा प्रकारे मृत्यूनंतर मनुष्यांमध्ये जातींचा असा बदल होऊ शकतो; अन्यथा ते शक्य नाही, कारण तेच लोकस्थितीचे कारण आहे.
13.217.18
तस्माज्जातिं विशिष्टां तु कथंचित्प्राप्य पण्डितः ।
सर्वथा तां तथा रक्षेन्न पुनर्भ्रश्यते यथा।
इति ते कथितं देवि भूयः श्रोतुं किमिच्छसि ॥ १३.२१७.१८ ॥
म्हणून पंडिताने श्रेष्ठ जाती कशीही मिळवली तर ती पुन्हा खाली न पडावी म्हणून सर्वप्रकारे तिचे रक्षण करावे. हे देवी, हे तुला सांगितले; आता आणखी काय ऐकू इच्छितेस?
13.217.19
जन्मप्रभृति कः शुद्धो लभेज्जन्मफलं नरः ।
शोभनाशोभनं सर्वमधइकारवशात्स्वकम् ॥ १३.२१७.१९ ॥
जन्मापासून कोण मनुष्य शुद्ध राहून जन्माचे फळ मिळवतो? आपल्या अधःकाराच्या वशाने तो शुभ-अशुभ सर्व भोगतो.
13.217.20
कर्म कुर्वन्न लिप्येत आर्जवेन समाचरेत् ।
आत्मैव तच्छुभं कुर्यादशुभे योजयेत्परान् ॥ १३.२१७.२० ॥
कर्म करूनही मनुष्याने त्यात लिप्त होऊ नये; सरळपणाने आचरण करावे. स्वतः शुभ करावे, इतरांना अशुभात गुंतवू नये.
13.217.21
शठेषु शठवत्कुर्योदार्यष्वार्यवदाचरेत् ।
आपत्सु नावसीदेच्च घोरान्सङ्ग्रामयेत्परात्।
साम्नैव सर्वकार्याणि कर्तुं पूर्वं समारभेत् ॥ १३.२१७.२१ ॥
कपटी लोकांशी कपटीप्रमाणे, आर्यांशी आर्याप्रमाणे वागावे. संकटात खचू नये; इतरांना भयंकर युद्धात लोटू नये. सर्व कार्ये प्रथम सामनीतीनेच आरंभावीत.
13.217.22
अनर्थाधर्मशोकानां यथा न प्राप्नुयात्स्वयम् ।
प्रीयते तत्तथा कर्तुमेतद्वृत्तं समासतः ॥ १३.२१७.२२ ॥
अनर्थ, अधर्म आणि शोक आपल्याला स्वतः प्राप्त होऊ नयेत म्हणून संक्षेपाने हेच आचरण करावे; तेच प्रिय आहे.
13.217.23
एवं वृत्तं समासाद्य गृहमाश्रित्य मानवाः ।
निराहारा निरुद्वेगाः प्राप्नुवन्त्युत्तमां गतिम् ॥ १३.२१७.२३ ॥
असे आचरण स्वीकारून, गृहस्थाश्रमाचा आश्रय घेऊन, आहाराची लालसा व उद्वेग नसलेले मनुष्य उत्तम गती प्राप्त करतात.
13.217.24
एतज्जन्मफलं नित्यं सर्वेषां गृहवासिनाम् ।
एवं गृहस्थितैर्नित्यं वर्तितव्यमिति स्थितिः।
एतत्सर्वं मया प्रोक्तं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२१७.२४ ॥
हेच गृहवासी सर्वांना सदैव जन्माचे फळ आहे. गृहस्थांनी सदैव असेच वागावे—हीच स्थिती आहे. हे सर्व मी सांगितले; आता आणखी काय ऐकायची इच्छा आहे?
13.217.25
सुरासुरपते देव वरद प्रीतिवर्धन ।
मानुषेष्वेव ये के चिदाढ्याः क्लेशविवर्जिताः।
भुञ्जाना विविधान्भोगान्दृश्यन्ते निरुपद्रवाः ॥ १३.२१७.२५ ॥
हे सुरासुरांच्या स्वामी, देवा, वरदा, प्रीती वाढवणाऱ्या! मनुष्यांपैकी काही जण श्रीमंत आणि क्लेशरहित असून नाना प्रकारचे भोग भोगताना उपद्रवरहित दिसतात.
13.217.26
अपरे क्लेशसंयुक्ता दरिद्रा भोगवर्जिताः ॥ १३.२१७.२६ ॥
इतर लोक क्लेशांनी युक्त, दरिद्री आणि भोगांपासून वंचित आहेत.
13.217.27
किमर्थं मानुषे लोके न समत्वेन कल्पिताः ।
एतच्छ्रोतुं महादेव कौतूहलमतीव मे ॥ १३.२१७.२७ ॥
मानवलोकात लोक समानतेने का निर्माण झाले नाहीत? हे महादेवा, हे ऐकण्याची मला अत्यंत उत्सुकता आहे.
13.217.28
न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामासि भामिनि ।
शृणु तत्सर्वमखिलं मानुषाणां हितं वचः ॥ १३.२१७.२८ ॥
हे महाभागे, हे भामिनी, तू न्यायानेच ऐकण्याची इच्छा करतेस. मानवांच्या हिताचे ते संपूर्ण वचन ऐक.
13.217.29
आदिसर्गे पुरा ब्रह्मा समत्वेनासृजत्प्रजाः ।
नित्यं न भवतो ह्यस्य रागद्वेषौ प्रजापतेः।
तदा तस्मात्सुराः सर्वे बभूवुः समतो नराः ॥ १३.२१७.२९ ॥
आदिसर्गात पूर्वी ब्रह्म्याने प्रजांची समानतेने निर्मिती केली. प्रजापतीमध्ये राग-द्वेष नित्य उत्पन्न होत नसत. तेव्हा त्यामुळे सर्व देव आणि मानव समतेत होते.
13.217.30
एवं संवर्तमाने तु युगे कालविपर्ययात् ।
केचित्प्रपेदिरे तत्र विषमं बुद्धिमोहिताः ॥ १३.२१७.३० ॥
असे युग बदलत असताना, काळाच्या विपर्यासाने काही लोक बुद्धीने मोहित होऊन तेथे विषमतेत पडले.
13.217.31
तेषां हानिं ततो दृष्ट्वा तुल्यानामेव भामिनि ।
ब्राह्मणास्ते समाजग्मुस्तत्तत्कारणवेदकाः ॥ १३.२१७.३१ ॥
हे भामिनी, त्यांची हानी पाहून, समानांचीही, प्रत्येक कारण जाणणारे ते ब्राह्मण एकत्र जमले.
13.217.32
कर्तुं नार्हसि देवेश पक्षपातं त्वमीदृशम् ।
पुत्रभावे समे देव किमर्थं नो भवेत्कलिः ॥ १३.२१७.३२ ॥
हे देवेशा, तुम्ही असा पक्षपात करू नये. हे देवा, पुत्रभावात समान असताना आमच्यासाठीच कलि का असावा?
13.217.33
एवमेतैरुपालब्धो ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ।
यूयं मा ब्रूत मे दोषं स्वकृतं स्मरथ प्रजाः ॥ १३.२१७.३३ ॥
असे त्यांनी दोष दिल्यावर ब्रह्मा हे वचन बोलला: तुम्ही माझा दोष सांगू नका, हे प्रजांनो, आपली स्वतःची कृत्ये आठवा.
13.217.34
युष्माभिरेव युष्माकं ग्रथितं हि शुभाशुभम् ।
यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते।
स्वकृतस्य फलं भुङ्क्ते नान्यस्तद्बोक्तुमर्हति ॥ १३.२१७.३४ ॥
तुमच्याच कर्मांनी तुमचे शुभ आणि अशुभ गुंफले गेले आहे. जो जसे कर्म करतो तसेच फल तो मिळवतो. स्वतःच्या कृत्याचे फळ तोच भोगतो, दुसरा ते भोगण्यास पात्र नाही.
13.217.35
एवं संबोधितास्तेन कालकर्त्रा स्वयंभुवा ।
पुनर्विवृत्य कर्माणि शुभान्येव प्रपेदिरे ॥ १३.२१७.३५ ॥
काळाचा कर्ता स्वयंभू याने असे समजावल्यावर त्यांनी आपली कर्मे पुन्हा फिरवून शुभ कर्मांचाच अंगीकार केला.
13.217.36
एवं विज्ञाततत्वास्ते दानधर्मपरायणाः ।
शुभानि विधिवत्कृत्वा कालधर्मगताः पुनः।
तानि दानफलान्येव भुञ्जते सुखभोगिनः ॥ १३.२१७.३६ ॥
असे तत्त्व जाणून ते दानधर्मात तत्पर झाले. विधिपूर्वक शुभ कर्मे करून, कालधर्माप्रत गेले आणि पुन्हा त्या दानफळांचाच उपभोग घेणारे सुखभोगी झाले.
13.217.37
स्वकृतं तु नरस्तस्मात्स्वयमेव प्रपद्यते ॥ १३.२१७.३७ ॥
म्हणून माणूस स्वतः केलेल्या कर्माचे फळ स्वतःच प्राप्त करतो.
13.217.38
अपरे धर्मकामेभ्यो निवृत्ताश्च शुभेक्षणे ।
कदर्या निरनुक्रोशाः प्रायेणात्मपरायणाः ॥ १३.२१७.३८ ॥
हे शुभनेत्रे, धर्माची इच्छा करणाऱ्यांपासून काही लोक दूर राहतात; ते कंजूष, निर्दय आणि बहुधा स्वार्थी असतात.
13.217.39
तादृशा मरणं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि शोभने ।
दरिद्राः क्लेशभूयिष्ठा भवन्त्येव न संशयः ॥ १३.२१७.३९ ॥
हे शोभने, असे लोक मृत्यू पावून पुनर्जन्मात दरिद्री आणि अत्यंत क्लेशांनी भरलेले होतात; यात संशय नाही.
13.217.40
मानुषेष्वथ ये केचिद्धनधान्यसमन्विताः ।
भोगहीनाः प्रदृश्यन्ते सर्वभोगेषु सत्स्वपि।
न भुञ्जते किमर्थं ते तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२१७.४० ॥
मानवांमध्ये काही लोक धनधान्याने संपन्न असूनही, सर्व भोग उपलब्ध असतानाही भोगहीन दिसतात आणि ते उपभोगत नाहीत — हे कशामुळे, ते मला सांगावे.
13.217.41
परैः संचोदिता धर्मं कुर्वते न स्वकामतः ।
स्वयं श्रद्धां बहिष्कृत्य कुर्वन्ति च रुदन्ति च ॥ १३.२१७.४१ ॥
इतरांनी प्रेरित केल्यामुळे ते धर्म करतात, स्वतःच्या इच्छेने नव्हे; स्वतः श्रद्धा सोडून करतात आणि रडतातही.
13.217.42
तादृशा मरणं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि शोभने ।
फलानि तानि सम्प्राप्य भुञ्जते न कदाचन।
रक्षन्तो वर्धयन्तश्च आसते निधिपालवत् ॥ १३.२१७.४२ ॥
हे शोभने, असे लोक मृत्यू पावून पुनर्जन्मात ती फळे मिळवूनही कधीच त्यांचा उपभोग घेत नाहीत; निधीच्या रक्षकांप्रमाणे रक्षण करत आणि वाढवत बसून राहतात.
13.217.43
केचिद्धनवियुक्ताश्च भोगयुक्ता महेश्वर ।
मानुषाः सम्प्रदृश्यन्ते तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२१७.४३ ॥
काही माणसे धनहीन असूनही भोगसंपन्न दिसतात. हे महेश्वरा, ते मला सांगण्यास आपण योग्य आहात.
13.217.44
आनृशंस्यपरा ये तु धर्मकामाश्चि दुर्गताः ।
परोपकारं कुर्वन्ति दीनानुग्रहकारणात् ॥ १३.२१७.४४ ॥
करुणेत तत्पर आणि धर्माची इच्छा बाळगणारे जे लोक संकटात असले तरी दीनांवरील अनुग्रहामुळे इतरांचे उपकार करतात.
13.217.45
प्रतिपद्युः परधनं नष्टं वाऽन्यैर्नरैर्हृतम् ।
नित्यं ये दातुमनसो नरा वित्तेष्वसत्स्वपि ॥ १३.२१७.४५ ॥
सदैव दान देण्याचे मन असलेली माणसे दुसऱ्याचे धन मिळवतात; किंवा नष्ट झालेले वा इतरांनी हरण केलेले धन, धन नसतानाही.
13.217.46
कालधर्मवशं प्राप्ताः पुनर्जन्मनि ते नराः ।
एते धनविहीनाश्च भोगयुक्ता भवन्त्युत ॥ १३.२१७.४६ ॥
कालधर्माच्या वशात गेलेली ती माणसे पुनर्जन्मात जातात; आणि हे धनहीनही भोगसंपन्न होतात.
13.217.47
धर्मदानोपदेशं वा कर्तव्यमिति निश्चयः ।
इति ते कथितं देवि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३.२१७.४७ ॥
धर्म आणि दानाचा उपदेश करणे कर्तव्य आहे—हा निश्चय आहे. हे देवी, हे मी तुला सांगितले; आता आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?