મહાભારત · અધ્યાય 13.227
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.227.1
भगवन्देवदेवेश कर्मणैव शुभाशुभम् ।
यथायोगं फलं जन्तुः प्राप्नोतीति विनिश्चयः ॥ १३.२२७.१ ॥
હે ભગવન્, હે દેવદેવેશ, જીવ કર્મથી જ શુભ-અશુભ ફળ યથાયોગ્ય પામે છે, એવો નિશ્ચય છે.
13.227.2
परेषां विप्रियं कुर्वन्यथा सम्प्राप्नुयाच्छुभम् ।
यद्येतदस्मिंश्चेद्देहे तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२७.२ ॥
બીજાનું અપ્રિય કરીને પણ કોઈ શુભ કેવી રીતે પામી શકે? જો આ દેહમાં એ શક્ય હોય તો તે મને કહેવા આપ યોગ્ય છો.
13.227.3
तदप्यस्ति महाभागे अभिसन्धिबलान्नृणम् ।
हितार्थं दुःखमन्येषां कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥ १३.२२७.३ ॥
હે મહાભાગે, એ પણ છે — મનુષ્યના સંકલ્પબળથી, બીજાના હિત માટે દુઃખ કરીને મનુષ્ય સુખ પામી શકે છે.
13.227.4
दण्डयन्भर्त्सयन्राजा जनान्पुण्यमवाप्नुयात् ।
गुरुः सन्तर्जयञ्शिष्यान्भर्ता भृत्यजनान्स्वकान्।
उन्मार्गप्रतिपन्नांश्च शास्ता धर्मफलं लभेत् ॥ १३.२२७.४ ॥
દંડ દેતો અને ધમકાવતો રાજા લોકો પાસેથી પુણ્ય પામે છે; ગુરુ શિષ્યોને ધમકાવીને, સ્વામી પોતાના સેવકોને, શાસક ઉન્માર્ગે ચડેલાઓને — તેઓ ધર્મફળ પામે છે.
13.227.5
चिकित्सकश्च दुःखानि जनयन्हितमाप्नुयात् ।
यज्ञार्थं पशुहिंसां च कुर्वन्नपि न लिप्यते।
एवमन्ये सुमनसो हिंसकाः स्वर्गमाप्नुयुः ॥ १३.२२७.५ ॥
વૈદ્ય દુઃખ ઉત્પન્ન કરીને પણ હિત પામે છે; યજ્ઞ માટે પશુહિંસા કરતાં પણ તે લિપ્ત થતો નથી. એ જ રીતે સદ્ભાવી અન્ય હિંસકો સ્વર્ગ પામે છે.
13.227.6
एकस्मिन्निहते भद्रे बहवः सुखमाप्नुयुः ।
तस्मिन्हते भवेद्धर्मः कुत एव तु पातकम् ॥ १३.२२७.६ ॥
હે ભદ્રે, એક માર્યો જાય તો ઘણા સુખ પામે છે; તેના વધમાં ધર્મ થાય તો પાપ ક્યાંથી?
13.227.7
अहिंसतेति हत्वा तु शुद्धे कर्मणि गौरवात् ।
अभिसन्धेरजिह्मत्वाच्छुद्धे धर्मस्य गौरवात्।
एतत्कृत्वा तु पापेभ्यो न दोषं प्राप्नुयुः क्वचित् ॥ १३.२२७.७ ॥
અહિંસાના નામે હણીને પણ શુદ્ધ કર્મમાં ધર્મના ગૌરવથી અને સરળ હેતુથી, આ કરનારા પાપોથી ક્યારેય દોષ પામતા નથી.
13.227.8
चतुर्विधानां जन्तूनां कथं ज्ञानमिह स्मृतम् ।
कृत्रिमं तत्स्वभावं वा तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२७.८ ॥
અહીં ચાર પ્રકારના જીવોનું જ્ઞાન કેવી રીતે કહેવાયું છે? તે કૃત્રિમ છે કે સ્વભાવગત? તે મને કહેવું યોગ્ય છે.
13.227.9
स्थावरं जङ्गमं चैव जगद्द्विविधमुच्यते ।
चतस्रो योनयस्तत्र प्रजानां क्रमशो यथा ॥ १३.२२७.९ ॥
સ્થાવર અને જંગમ એમ જગત બે પ્રકારનું કહેવાય છે. ત્યાં પ્રજાઓની ચાર યોનિઓ ક્રમથી છે.
13.227.10
तेषामुद्भिदजा वृक्षा लतावल्ल्यश्च वीरुधः ।
दंशयूकादयश्चान्ये स्वेदजाः क्रिमिजातयः ॥ १३.२२७.१० ॥
તેમાં ઉદ્ભિજ્જ એટલે વૃક્ષો, લતાઓ, વેલો અને ઔષધિઓ; ડાંસ, જૂ વગેરે અને બીજા પરસેવાથી જન્મતા કીડાની જાતિઓ.
13.227.11
पक्षिणश्छिद्कर्णाश्च प्राणिनस्त्वण्डजा मताः ।
मृगव्यालमनुष्यांश्च विद्धि तेषां जरायुजान् ॥ १३.२२७.११ ॥
પક્ષીઓ અને છિદ્રકર્ણ પ્રાણીઓ અંડજ માનવામાં આવે છે. મૃગ, હિંસક પ્રાણીઓ અને મનુષ્યોને તેમાં જરાયુજ જાણ.
13.227.12
एवं चतुर्विधां जातिमात्मा संसृत्य तिष्ठति ॥ १३.२२७.१२ ॥
આ રીતે ચાર પ્રકારની જાતિઓમાં આત્મા સંસરણ કરીને રહે છે.
13.227.13
स्पर्शेनैकेन्द्रियेणात्मा तिष्ठत्युद्भिदजेषु वै ।
शरीरस्पर्शरूपाभ्यां स्वेदजेष्वपि तिष्ठति ॥ १३.२२७.१३ ॥
એક ઇન્દ્રિય એવા સ્પર્શ દ્વારા આત્મા ભૂમિમાંથી ઊગતા જીવોમાં રહે છે. શરીર, સ્પર્શ અને રૂપ દ્વારા સ્વેદજ જીવોમાં પણ તે રહે છે.
13.227.14
पञ्चभिश्चेन्द्रियद्वारैर्जीवन्त्यण्डजरायुजाः ॥ १३.२२७.१४ ॥
પાંચ ઇન્દ્રિય-દ્વારો વડે અંડજ અને જરાયુજ જીવો જીવે છે.
13.227.15
तथा भूम्यम्बुसंयोगाद्भवन्त्युद्भिदजाः प्रिये ।
शीकतोष्णयोस्तु संयोगाज्जायन्ते स्वेदजाः प्रिये।
अण्डजाश्चापि जायन्ते संयोगात्क्लेदबीजयोः ॥ १३.२२७.१५ ॥
એ જ રીતે ભૂમિ અને જળના સંયોગથી, હે પ્રિયે, ભૂમિમાંથી ઊગતા જીવો જન્મે છે. શીત અને ઉષ્ણના સંયોગથી, હે પ્રિયે, સ્વેદજ જીવો જન્મે છે. અને ક્લેદ તથા બીજના સંયોગથી અંડજ જીવો પણ જન્મે છે.
13.227.16
शुक्लशोणितसंयोगात्सम्भवन्ति जरायुजाः ।
जरायुजानां सर्वेषां मानुषं पदमुत्तमम् ॥ १३.२२७.१६ ॥
શુક્ર અને શોણિતના સંયોગથી જરાયુજ જીવો ઉત્પન્ન થાય છે. સર્વ જરાયુજોમાં માનવ-પદ સર્વોત્તમ છે.
13.227.17
अतःपरं तमोत्पत्तिं शृणु देवि समाहिता ।
द्विविधं हि तमो लोके शार्वरं देहजं तथा ॥ १३.२२७.१७ ॥
હવે તમસ્ની ઉત્પત્તિ એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ, હે દેવી. લોકમાં તમસ બે પ્રકારનું છે: રાત્રિનું અંધારું અને દેહથી ઉત્પન્ન થતું અંધારું.
13.227.18
जोतिर्भिश्च तमो लोके नाशं गच्छति शार्वरम् ।
देहजं तु तमो लोके तैः समस्तैर्न शाम्यते ॥ १३.२२७.१८ ॥
લોકમાં પ્રકાશો વડે રાત્રિનું અંધારું નાશ પામે છે. પણ દેહથી ઉત્પન્ન થતું અંધારું તે સર્વથી પણ શમતું નથી.
13.227.19
तमसस्तस्य नाशार्थं नोपायमधिजग्मिवान् ।
तपश्चचार वलिपुलं लोककर्ता पितामहः ॥ १३.२२७.१९ ॥
તે અંધકારના નાશ માટે કોઈ ઉપાય ન મળતાં, લોકકર્તા પિતામહ, કરચલીઓવાળા થઈને તપ કરવા લાગ્યા.
13.227.20
चरतस्तु समुद्भूता वेदाः साङ्गाः सहोत्तराः ।
ताँल्लब्ध्वा मुमुदे ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया।
देहजं तु तमो घोरमभूत्तैरेव नाशितम् ॥ १३.२२७.२० ॥
તે તપ કરતા હતા ત્યારે અંગો અને ઉત્તર સહિત વેદો પ્રગટ થયા. તેમને પામીને બ્રહ્મા લોકહિતની કામનાથી આનંદિત થયા. દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું ઘોર અંધકાર તેમના દ્વારા જ નષ્ટ થયું.
13.227.21
कार्याकार्यमिदं चेति वाच्यावाच्यमिदं त्विति ।
यदि चेन्न भवेल्लोके श्रुतं चारित्रदैशिकम्।
पसुभिर्निर्विशेषं तु चेष्टन्ते मानुषा अपि ॥ १३.२२७.२१ ॥
આ કરવા યોગ્ય છે, આ અયોગ્ય છે; આ બોલવા યોગ્ય છે, આ અયોગ્ય છે એવું આચરણ શીખવનાર શાસ્ત્રજ્ઞાન જગતમાં ન હોત, તો મનુષ્યો પણ પશુઓની જેમ ભેદ વિના વર્તત.
13.227.22
यज्ञादीनां समारम्भः श्रुतेनैव विधीयते ।
यज्ञस्य फलयोगेन देवलोकः समृद्ध्यते ॥ १३.२२७.२२ ॥
યજ્ઞાદિ કર્મનો આરંભ વેદ દ્વારા જ વિહિત છે. યજ્ઞના ફળની પ્રાપ્તિથી દેવલોક સમૃદ્ધ થાય છે.
13.227.23
प्रीतियुक्ताः पुनर्देवा मानुषाणां भवन्त्युत ।
एवं नित्यं प्रवर्धेते रोदसी च परस्परम् ॥ १३.२२७.२३ ॥
દેવો ફરી પ્રસન્ન થઈને મનુષ્યો પ્રત્યે અનુકૂળ થાય છે. એ રીતે સ્વર્ગ અને પૃથ્વી પરસ્પર નિત્ય વધતાં રહે છે.
13.227.24
लोकसन्धारणं तस्माच्छ्रुतमित्यवधारय ।
ज्ञानाद्विशिष्टं जन्तूनां नास्ति लोकत्रयेऽपि च ॥ १३.२२७.२४ ॥
તેથી જાણી લે કે લોકને ધારણ કરનાર શાસ્ત્રજ્ઞાન જ છે. જીવો માટે જ્ઞાનથી શ્રેષ્ઠ ત્રણે લોકમાં કંઈ નથી.
13.227.25
सहजं तत्प्रधानं स्यादपरं कृत्रिमं स्मृतम् ।
उभयं यत्र सम्पन्नं भवेत्तत्र तु शोभनम् ॥ १३.२२७.२५ ॥
સહજ એ જ પ્રધાન છે; બીજું કૃત્રિમ કહેવાયું છે. બંને જ્યાં સંપન્ન હોય ત્યાં જ તે શોભન બને છે.
13.227.26
सम्प्रगृह्य श्रुतं सर्वं कृतकृत्यो भवत्युत ।
उपर्युपरि मर्त्यानां देववत्सम्प्रकाशते ॥ १३.२२७.२६ ॥
સાંભળેલું સર્વ સમ્યક્ રીતે ગ્રહણ કરનાર ખરેખર કૃતકૃત્ય થાય છે; મર્ત્યોમાં તે દેવ સમાન વધુ ને વધુ પ્રકાશે છે.
13.227.27
कामं क्रोधं भयं दर्पमज्ञानं चैव बुद्धिजम् ।
तच्छ्रुतं नुदति क्षिप्रं यथा वायुर्बलाहकान् ॥ १३.२२७.२७ ॥
કામ, ક્રોધ, ભય, અભિમાન અને બુદ્ધિથી જન્મેલું અજ્ઞાન—આ બધાને તે શ્રુત ઝડપથી દૂર કરે છે, જેમ પવન વાદળોને ઉડાવે છે.
13.227.28
अल्पमात्रं कृतो धर्मो भवेज्झानवतां महान् ।
महानपि कृतो धर्मो ह्यज्ञानान्निष्फलो भवेत् ॥ १३.२२७.२८ ॥
જ્ઞાનીઓ માટે થોડો કરાયેલો ધર્મ પણ મહાન બને છે; અજ્ઞાનથી કરાયેલો મહાન ધર્મ પણ નિષ્ફળ થાય છે.
13.227.29
परावरझो भूतानां ज्ञानवांस्तत्वविद्भवेत् ।
एवं श्रुतफलं सर्वं कथितं ते शुभक्षणे ॥ १३.२२७.२९ ॥
જે જીવોના પરાવરને જાણે છે તે જ્ઞાની અને તત્ત્વજ્ઞ બને છે. આ રીતે શ્રુતનું સર્વ ફળ આ શુભ ક્ષણે તને કહેવાયું છે.
13.227.30
भगवन्मानुषाः केचिज्जातिस्मरणसंयुताः ।
किमर्थमभिजायन्ते जानन्तः पौर्वदैहिकम्।
एतन्मे तत्वतो देव मानुषेषु वदस्व भो ॥ १३.२२७.३० ॥
હે ભગવાન! કેટલાક મનુષ્યો જાતિસ્મરણથી યુક્ત હોય છે. પૂર્વદેહને જાણતા છતાં તેઓ કયા હેતુથી જન્મ લે છે? હે દેવ, મનુષ્યો વિશે આ મને તત્ત્વતઃ કહો.
13.227.31
तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु तत्वं समाहिता ॥ १३.२२७.३१ ॥
તેથી હું તને કહીશ; એકાગ્ર ચિત્તે સત્ય સાંભળ.
13.227.32
ये मृताः सहसा मर्त्या जायन्ते सहसा पुनः ।
तेषां पौराणिको बोधः कञ्चित्कालं हि तिष्ठति ॥ १३.२२७.३२ ॥
જે મર્ત્યો અચાનક મૃત્યુ પામે અને ફરી અચાનક જન્મે છે, તેમને પૂર્વજન્મનું ભાન થોડો સમય રહે છે.
13.227.33
तस्माज्जातिस्मरा लोके जायन्ते बोधसंयुताः ।
तेषां विवर्धतां संज्ञा स्वप्नवत्सा प्रणश्यति।
परलोकस्य चास्तित्वे मूढानां कारणं च तत् ॥ १३.२२७.३३ ॥
તેથી જગતમાં પૂર્વજન્મની સ્મૃતિવાળા જીવો બોધ સાથે જન્મે છે. તેમનો બોધ વધે તેમ એ સ્મૃતિ સ્વપ્નની જેમ નાશ પામે છે. પરલોકના અસ્તિત્વ વિશે મૂઢોને શંકા થવાનું આ જ કારણ છે.
13.227.34
भगवन्मानुषाः केचिन्मृता भूत्वाऽपि सम्प्रति ।
निवर्तमाना दृश्यन्ते देहेष्वेव पुनर्नराः ॥ १३.२२७.३४ ॥
હે ભગવન્! કેટલાક મનુષ્યો મૃત્યુ પામ્યા પછી પણ હવે પાછા ફરતા દેખાય છે; ફરી દેહોમાં જ મનુષ્યરૂપે પ્રગટ થાય છે.
13.227.35
तदहं ते प्रवक्ष्यामि कारणं शृणु शोभने ॥ १३.२२७.३५ ॥
તેથી હે શોભને! હું તને તેનું કારણ કહીશ; સાંભળ.
13.227.36
प्राणैर्वियुज्यमानानां बहुत्वात्प्राणिनां वधे ।
तथैव नामसामान्याद्यमदूता नृणां प्रति ॥ १३.२२७.३६ ॥
પ્રાણીઓની બહુલતાને કારણે, પ્રાણ છૂટા પડતી વખતે થતા વધમાં, તેમજ નામની સમાનતાને કારણે યમદૂતો મનુષ્યો પાસે મોકલાય છે.
13.227.37
वहन्ति ते क्वचिन्मोहादन्यं मर्त्यं तु यामिकाः ।
निर्विकारं हि तत्सर्वं यमो वेद कृताकृतम् ॥ १३.२२७.३७ ॥
યમદૂતો ક્યારેક મોહથી બીજા મર્ત્યને લઈ જાય છે; પરંતુ કરેલું અને ન કરેલું બધું યમ નિર્દોષપણે જાણે છે.
13.227.38
तस्मात्संयमनीं प्राप्य यमेनैकेन मोक्षिताः ।
पुनरेव निवर्तन्ते शेषं भोक्तुं स्वकर्मणः।
स्वकर्मण्यसमाप्ते तु निवर्तन्ते हि मानवाः ॥ १३.२२७.३८ ॥
તેથી સંયમનીએ પહોંચીને યમ દ્વારા એક જ વ્યક્તિ મુક્ત કરાયેલ, પોતાના કર્મનું બાકીનું ફળ ભોગવવા ફરી પાછા ફરે છે. પોતાનું કર્મ પૂરું ન થાય ત્યારે મનુષ્યો પાછા ફરે છે.
13.227.39
भगवन्सुप्तमात्रेण प्राणिनां स्वप्नदर्शनम् ।
किं तत्स्वभावमन्यद्वा तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२७.३९ ॥
ભગવન્, સૂતા જ પ્રાણીઓને સ્વપ્નદર્શન કેમ થાય છે? તેનો સ્વભાવ શું છે, કે બીજું કંઈ? તે મને કહેવા આપ યોગ્ય છો.
13.227.40
सुप्तानां तु मनश्चेष्टा स्वप्न इत्यभिधीयते ।
अनागतमतिक्रान्तं पश्यते सञ्चरन्मनः ॥ १३.२२७.४० ॥
સૂતેલાઓના મનની ચેષ્ટાને જ સ્વપ્ન કહેવાય છે. ભટકતું મન ભવિષ્ય અને ભૂતકાળ જુએ છે.
13.227.41
निमित्तं च भवेत्तस्मात्प्राणिनां स्वप्नदर्शनम् ।
एतत्ते कथितं देवि भूयः श्रोतु किमिच्छसि ॥ १३.२२७.४१ ॥
તેથી પ્રાણીઓનું સ્વપ્નદર્શન એક શુભાશુભ લક્ષણ પણ હોઈ શકે છે. હે દેવી, આ તમને કહેવામાં આવ્યું. હવે વધુ શું સાંભળવા ઈચ્છો છો?