महाभारत · अध्याय 13.227
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.227.1
भगवन्देवदेवेश कर्मणैव शुभाशुभम् ।
यथायोगं फलं जन्तुः प्राप्नोतीति विनिश्चयः ॥ १३.२२७.१ ॥
हे भगवन्, हे देवदेवा, प्राणी कर्मानेच शुभ-अशुभ फल यथायोग्य मिळवतो, हा निश्चय आहे.
13.227.2
परेषां विप्रियं कुर्वन्यथा सम्प्राप्नुयाच्छुभम् ।
यद्येतदस्मिंश्चेद्देहे तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२७.२ ॥
दुसर्‍यांचे अप्रिय करूनही माणूस शुभ कसे मिळवू शकतो? जर ते या देहात शक्य असेल, तर ते मला सांगणे आपणास योग्य आहे.
13.227.3
तदप्यस्ति महाभागे अभिसन्धिबलान्नृणम् ।
हितार्थं दुःखमन्येषां कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥ १३.२२७.३ ॥
हे महाभागे, तेही आहे — माणसांच्या संकल्पबळाने, इतरांच्या हितासाठी दुःख देऊन माणूस सुख मिळवू शकतो.
13.227.4
दण्डयन्भर्त्सयन्राजा जनान्पुण्यमवाप्नुयात् ।
गुरुः सन्तर्जयञ्शिष्यान्भर्ता भृत्यजनान्स्वकान्।
उन्मार्गप्रतिपन्नांश्च शास्ता धर्मफलं लभेत् ॥ १३.२२७.४ ॥
दंड देत आणि धमकावत राजा लोकांकडून पुण्य मिळवतो; गुरू शिष्यांना धमकावताना, धनी आपल्या सेवकांना, शासक कुमार्गाला लागलेल्यांना — ते धर्माचे फळ मिळवतात.
13.227.5
चिकित्सकश्च दुःखानि जनयन्हितमाप्नुयात् ।
यज्ञार्थं पशुहिंसां च कुर्वन्नपि न लिप्यते।
एवमन्ये सुमनसो हिंसकाः स्वर्गमाप्नुयुः ॥ १३.२२७.५ ॥
वैद्य दुःख निर्माण करूनही हित मिळवतो; यज्ञासाठी पशुहिंसा करूनही तो लिप्त होत नाही. तसेच सद्भावी इतर हिंसक स्वर्ग मिळवतात.
13.227.6
एकस्मिन्निहते भद्रे बहवः सुखमाप्नुयुः ।
तस्मिन्हते भवेद्धर्मः कुत एव तु पातकम् ॥ १३.२२७.६ ॥
हे भद्रे, एक मारला गेल्यास पुष्कळ लोक सुख मिळवतात; त्याच्या वधात धर्म होत असेल तर पाप कुठून?
13.227.7
अहिंसतेति हत्वा तु शुद्धे कर्मणि गौरवात् ।
अभिसन्धेरजिह्मत्वाच्छुद्धे धर्मस्य गौरवात्।
एतत्कृत्वा तु पापेभ्यो न दोषं प्राप्नुयुः क्वचित् ॥ १३.२२७.७ ॥
अहिंसेच्या नावाने वध केला तरी शुद्ध कर्मात धर्माच्या गौरवामुळे आणि सरळ हेतूमुळे, हे करणारे पापांपासून कधीही दोष मिळवत नाहीत.
13.227.8
चतुर्विधानां जन्तूनां कथं ज्ञानमिह स्मृतम् ।
कृत्रिमं तत्स्वभावं वा तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२७.८ ॥
येथे चार प्रकारच्या जीवांचे ज्ञान कसे सांगितले आहे? ते कृत्रिम आहे की स्वाभाविक? ते मला सांगणे योग्य आहे.
13.227.9
स्थावरं जङ्गमं चैव जगद्द्विविधमुच्यते ।
चतस्रो योनयस्तत्र प्रजानां क्रमशो यथा ॥ १३.२२७.९ ॥
स्थावर आणि जंगम असे जग दोन प्रकारचे सांगितले जाते. तेथे प्रजांच्या चार योनी क्रमाने आहेत.
13.227.10
तेषामुद्भिदजा वृक्षा लतावल्ल्यश्च वीरुधः ।
दंशयूकादयश्चान्ये स्वेदजाः क्रिमिजातयः ॥ १३.२२७.१० ॥
त्यांपैकी उद्भिज्ज म्हणजे वृक्ष, वेली, लता आणि औषधी वनस्पती; डास, ऊ इत्यादी आणि इतर घामातून जन्मणारे कृमिप्रकार.
13.227.11
पक्षिणश्छिद्कर्णाश्च प्राणिनस्त्वण्डजा मताः ।
मृगव्यालमनुष्यांश्च विद्धि तेषां जरायुजान् ॥ १३.२२७.११ ॥
पक्षी आणि छिद्रकर्ण प्राणी अंडज मानले जातात. मृग, हिंस्र प्राणी आणि मनुष्य यांना त्यांत जरायुज म्हणून जाणावे.
13.227.12
एवं चतुर्विधां जातिमात्मा संसृत्य तिष्ठति ॥ १३.२२७.१२ ॥
अशा प्रकारे चार प्रकारच्या जातींत आत्मा संसरण करून राहतो.
13.227.13
स्पर्शेनैकेन्द्रियेणात्मा तिष्ठत्युद्भिदजेषु वै ।
शरीरस्पर्शरूपाभ्यां स्वेदजेष्वपि तिष्ठति ॥ १३.२२७.१३ ॥
एका इंद्रियाने, स्पर्शाने, आत्मा भूमीतून उगवणाऱ्या जीवांत राहतो. शरीर, स्पर्श आणि रूप यांच्याद्वारे घामातून जन्मणाऱ्या जीवांतही तो राहतो.
13.227.14
पञ्चभिश्चेन्द्रियद्वारैर्जीवन्त्यण्डजरायुजाः ॥ १३.२२७.१४ ॥
पाच इंद्रियद्वारांनी अंडज आणि जरायुज जीव जगतात.
13.227.15
तथा भूम्यम्बुसंयोगाद्भवन्त्युद्भिदजाः प्रिये ।
शीकतोष्णयोस्तु संयोगाज्जायन्ते स्वेदजाः प्रिये।
अण्डजाश्चापि जायन्ते संयोगात्क्लेदबीजयोः ॥ १३.२२७.१५ ॥
त्याचप्रमाणे भूमी आणि पाणी यांच्या संयोगाने, प्रिये, भूमीतून उगवणारे जीव जन्मतात. शीत आणि उष्ण यांच्या संयोगाने, प्रिये, घामातून जन्मणारे जीव जन्मतात. आणि ओलावा व बीज यांच्या संयोगाने अंडज जीवही जन्मतात.
13.227.16
शुक्लशोणितसंयोगात्सम्भवन्ति जरायुजाः ।
जरायुजानां सर्वेषां मानुषं पदमुत्तमम् ॥ १३.२२७.१६ ॥
शुक्र आणि शोणित यांच्या संयोगाने जरायुज जीव जन्मतात. सर्व जरायुजांमध्ये मानवी स्थितीच सर्वोत्तम आहे.
13.227.17
अतःपरं तमोत्पत्तिं शृणु देवि समाहिता ।
द्विविधं हि तमो लोके शार्वरं देहजं तथा ॥ १३.२२७.१७ ॥
आता तमाची उत्पत्ती एकाग्र चित्ताने ऐक, देवी. जगात तम दोन प्रकारचे आहे: रात्रीचा अंधार आणि देहापासून उत्पन्न झालेला अंधार.
13.227.18
जोतिर्भिश्च तमो लोके नाशं गच्छति शार्वरम् ।
देहजं तु तमो लोके तैः समस्तैर्न शाम्यते ॥ १३.२२७.१८ ॥
जगात प्रकाशांनी रात्रीचा अंधार नष्ट होतो. पण देहापासून उत्पन्न झालेला अंधार त्या सर्व प्रकाशांनीही शमत नाही.
13.227.19
तमसस्तस्य नाशार्थं नोपायमधिजग्मिवान् ।
तपश्चचार वलिपुलं लोककर्ता पितामहः ॥ १३.२२७.१९ ॥
त्या अंधाराच्या नाशासाठी कोणताही उपाय न सापडल्याने लोककर्ता पितामह, सुरकुतलेले होऊन, तपश्चर्या करू लागला.
13.227.20
चरतस्तु समुद्भूता वेदाः साङ्गाः सहोत्तराः ।
ताँल्लब्ध्वा मुमुदे ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया।
देहजं तु तमो घोरमभूत्तैरेव नाशितम् ॥ १३.२२७.२० ॥
तो तप करीत असताना अंगांसह आणि उत्तरांसह वेद प्रकट झाले. ते प्राप्त झाल्यावर ब्रह्मदेव लोकहिताच्या इच्छेने आनंदित झाला. देहापासून उत्पन्न झालेला घोर अंधकार त्यांच्याद्वारेच नष्ट झाला.
13.227.21
कार्याकार्यमिदं चेति वाच्यावाच्यमिदं त्विति ।
यदि चेन्न भवेल्लोके श्रुतं चारित्रदैशिकम्।
पसुभिर्निर्विशेषं तु चेष्टन्ते मानुषा अपि ॥ १३.२२७.२१ ॥
हे करणे योग्य, हे अयोग्य; हे बोलणे योग्य, हे अयोग्य असे आचरण शिकवणारे शास्त्रज्ञान जगात नसते, तर माणसेही पशूंप्रमाणे भेदाशिवाय वागली असती.
13.227.22
यज्ञादीनां समारम्भः श्रुतेनैव विधीयते ।
यज्ञस्य फलयोगेन देवलोकः समृद्ध्यते ॥ १३.२२७.२२ ॥
यज्ञादी कर्मांचा आरंभ वेदानेच विहित केला जातो. यज्ञफलाच्या प्राप्तीने देवलोक समृद्ध होतो.
13.227.23
प्रीतियुक्ताः पुनर्देवा मानुषाणां भवन्त्युत ।
एवं नित्यं प्रवर्धेते रोदसी च परस्परम् ॥ १३.२२७.२३ ॥
देव पुन्हा प्रसन्न होऊन मानवांच्या बाजूने होतात. अशा रीतीने स्वर्ग आणि पृथ्वी एकमेकांच्या साहाय्याने नित्य वाढत राहतात.
13.227.24
लोकसन्धारणं तस्माच्छ्रुतमित्यवधारय ।
ज्ञानाद्विशिष्टं जन्तूनां नास्ति लोकत्रयेऽपि च ॥ १३.२२७.२४ ॥
म्हणून लोकधारणा करणारे श्रुतज्ञानच आहे, असे निश्चित समज. प्राण्यांसाठी ज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ असे त्रिलोकांतही काही नाही.
13.227.25
सहजं तत्प्रधानं स्यादपरं कृत्रिमं स्मृतम् ।
उभयं यत्र सम्पन्नं भवेत्तत्र तु शोभनम् ॥ १३.२२७.२५ ॥
सहज हेच प्रधान असते; दुसरे कृत्रिम म्हणून सांगितले आहे. दोन्ही जिथे एकत्र असतात तेथेच ते शोभन होते.
13.227.26
सम्प्रगृह्य श्रुतं सर्वं कृतकृत्यो भवत्युत ।
उपर्युपरि मर्त्यानां देववत्सम्प्रकाशते ॥ १३.२२७.२६ ॥
ऐकलेले सर्व नीट आत्मसात केल्याने माणूस खरोखर कृतकृत्य होतो; मर्त्यांमध्ये तो देवासारखा अधिकाधिक तेजस्वी दिसतो.
13.227.27
कामं क्रोधं भयं दर्पमज्ञानं चैव बुद्धिजम् ।
तच्छ्रुतं नुदति क्षिप्रं यथा वायुर्बलाहकान् ॥ १३.२२७.२७ ॥
काम, क्रोध, भय, दर्प आणि बुद्धीतून उद्भवलेले अज्ञान—हे सर्व ते श्रुत लवकरच दूर करते, वारा ढगांना दूर करतो तसे.
13.227.28
अल्पमात्रं कृतो धर्मो भवेज्झानवतां महान् ।
महानपि कृतो धर्मो ह्यज्ञानान्निष्फलो भवेत् ॥ १३.२२७.२८ ॥
ज्ञानी लोकांसाठी थोड्याशा प्रमाणात केलेला धर्मही महान होतो; अज्ञानाने केलेला मोठा धर्मही निष्फळ ठरतो.
13.227.29
परावरझो भूतानां ज्ञानवांस्तत्वविद्भवेत् ।
एवं श्रुतफलं सर्वं कथितं ते शुभक्षणे ॥ १३.२२७.२९ ॥
जो प्राण्यांचे परावर जाणतो, तो ज्ञानी व तत्त्वज्ञ होतो. अशा प्रकारे श्रुताचे सर्व फल या शुभ क्षणी तुला सांगितले गेले.
13.227.30
भगवन्मानुषाः केचिज्जातिस्मरणसंयुताः ।
किमर्थमभिजायन्ते जानन्तः पौर्वदैहिकम्।
एतन्मे तत्वतो देव मानुषेषु वदस्व भो ॥ १३.२२७.३० ॥
हे भगवन्! काही मानव जातिस्मरणाने युक्त असतात. पूर्वदेह जाणूनही ते कोणत्या कारणासाठी जन्म घेतात? हे देवा, मानवांविषयीचे हे मला तत्त्वतः सांगा.
13.227.31
तदहं ते प्रवक्ष्यामि शृणु तत्वं समाहिता ॥ १३.२२७.३१ ॥
म्हणून मी तुला सांगतो; एकाग्र चित्ताने सत्य ऐक.
13.227.32
ये मृताः सहसा मर्त्या जायन्ते सहसा पुनः ।
तेषां पौराणिको बोधः कञ्चित्कालं हि तिष्ठति ॥ १३.२२७.३२ ॥
जे मर्त्य अचानक मरण पावतात आणि पुन्हा अचानक जन्म घेतात, त्यांना पूर्वजन्माचे भान काही काळ राहते.
13.227.33
तस्माज्जातिस्मरा लोके जायन्ते बोधसंयुताः ।
तेषां विवर्धतां संज्ञा स्वप्नवत्सा प्रणश्यति।
परलोकस्य चास्तित्वे मूढानां कारणं च तत् ॥ १३.२२७.३३ ॥
म्हणून जगात पूर्वजन्माची स्मृती असणारे लोक बोधासह जन्म घेतात. त्यांचे ज्ञान वाढते तसतशी ती स्मृती स्वप्नासारखी नष्ट होते. परलोक आहे की नाही याबद्दल मूढांच्या मनात शंका येण्याचे हेच कारण आहे.
13.227.34
भगवन्मानुषाः केचिन्मृता भूत्वाऽपि सम्प्रति ।
निवर्तमाना दृश्यन्ते देहेष्वेव पुनर्नराः ॥ १३.२२७.३४ ॥
हे भगवन्! काही मानव मेल्यानंतरही आता परत येताना दिसतात; पुन्हा देहांतच मानव म्हणून प्रकट होतात.
13.227.35
तदहं ते प्रवक्ष्यामि कारणं शृणु शोभने ॥ १३.२२७.३५ ॥
म्हणून हे शोभने! मी तुला याचे कारण सांगतो; ऐक.
13.227.36
प्राणैर्वियुज्यमानानां बहुत्वात्प्राणिनां वधे ।
तथैव नामसामान्याद्यमदूता नृणां प्रति ॥ १३.२२७.३६ ॥
प्राणिमात्रांच्या बहुलतेमुळे, प्राण वेगळे होताना होणाऱ्या वधात, तसेच नावांच्या साम्यामुळे यमदूत मनुष्यांकडे पाठवले जातात.
13.227.37
वहन्ति ते क्वचिन्मोहादन्यं मर्त्यं तु यामिकाः ।
निर्विकारं हि तत्सर्वं यमो वेद कृताकृतम् ॥ १३.२२७.३७ ॥
यमदूत कधी मोहाने दुसऱ्या मर्त्याला घेऊन जातात; पण केलेले आणि न केलेले सर्व काही यम निर्दोषपणे जाणतो.
13.227.38
तस्मात्संयमनीं प्राप्य यमेनैकेन मोक्षिताः ।
पुनरेव निवर्तन्ते शेषं भोक्तुं स्वकर्मणः।
स्वकर्मण्यसमाप्ते तु निवर्तन्ते हि मानवाः ॥ १३.२२७.३८ ॥
म्हणून संयमनीला पोहोचून यमाकडून एकानेच सोडलेले, आपल्या कर्माचे उरलेले फळ भोगण्यासाठी पुन्हा परत येतात. आपले कर्म पूर्ण न झाल्यास मानव परत येतात.
13.227.39
भगवन्सुप्तमात्रेण प्राणिनां स्वप्नदर्शनम् ।
किं तत्स्वभावमन्यद्वा तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२२७.३९ ॥
भगवन्, झोपल्याबरोबर प्राण्यांना स्वप्नदर्शन का होते? त्याचा स्वभाव काय, की आणखी काही? ते मला सांगण्यास आपण योग्य आहात.
13.227.40
सुप्तानां तु मनश्चेष्टा स्वप्न इत्यभिधीयते ।
अनागतमतिक्रान्तं पश्यते सञ्चरन्मनः ॥ १३.२२७.४० ॥
झोपलेल्यांच्या मनाच्या हालचालीलाच स्वप्न म्हणतात. संचार करणारे मन भविष्य आणि भूतकाळ पाहते.
13.227.41
निमित्तं च भवेत्तस्मात्प्राणिनां स्वप्नदर्शनम् ।
एतत्ते कथितं देवि भूयः श्रोतु किमिच्छसि ॥ १३.२२७.४१ ॥
म्हणून प्राण्यांचे स्वप्नदर्शन हे एक शकुनही असू शकते. हे देवी, हे तुला सांगितले. आता आणखी काय ऐकण्याची इच्छा आहे?