મહાભારત · અધ્યાય 13.233
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.233.1
बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ।
को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते ॥ १३.२३३.१ ॥
હે બ્રાહ્મણ, પુરુષો ઘણા છે કે માત્ર એક જ છે? અહીં કયો પુરુષ શ્રેષ્ઠ છે, અને કોને યોનિ (મૂળ સ્રોત) કહેવામાં આવે છે?
13.233.2
बहवः पुरुषा लोके साङ्ग्ययोगविचारणे ।
नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह ॥ १३.२३३.२ ॥
સાંખ્ય-યોગના વિચારમાં લોકમાં પુરુષો ઘણા છે. હે કુરુકુલશ્રેષ્ઠ, તેઓ આને એક પુરુષ તરીકે સ્વીકારતા નથી.
13.233.3
बहनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते ।
तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥ १३.२३३.३ ॥
જેમ ઘણા પુરુષોનો એક જ યોનિ (મૂળ સ્રોત) કહેવાય છે, તેમ તે વિશ્વવ્યાપી, ગુણાધિક પુરુષનું હું વ્યાખ્યાન કરીશ.
13.233.4
नमस्कृत्वा च गुरवे व्यासाय विदितात्मने ।
तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमपये ॥ १३.२३३.४ ॥
આત્મજ્ઞાની, તપથી યુક્ત, દાંત અને વંદનીય ગુરુ વ્યાસને નમસ્કાર કરીને, પરમાર્થ માટે (હું કહું છું).
13.233.5
इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव ।
ऋतं सत्यं च विख्यातमृपिसिंहेन चिन्तितम् ॥ १३.२३३.५ ॥
હે રાજા, આ પુરુષસૂક્ત સર્વ વેદોમાં છે. ઋષિસિંહ (વ્યાસ) એ તેનું ચિંતન કર્યું; તે ઋત અને સત્ય તરીકે વિખ્યાત છે.
13.233.6
उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः ।
अध्यान्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत ॥ १३.२३३.६ ॥
હે ભારત, કપિલ આદિ ઋષિઓએ ઉત્સર્ગ (સામાન્ય નિયમ) અને અપવાદ (વિશેષ અપવાદ) દ્વારા, આત્મચિંતનનો આશ્રય લઈને શાસ્ત્રો કહ્યાં.
13.233.7
समासतेस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः ॥ १३.२३३.७ ॥
સંક્ષેપમાં વ્યાસે જે પુરુષૈકત્વ કહ્યું છે, તે હું અમિતૌજસ્વીની કૃપાથી તને સમજાવીશ.
13.233.8
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशांपते ॥ १३.२३३.८ ॥
અહીં પણ લોકો આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે — બ્રહ્મા અને ત્ર્યંબક (શિવ)નો સંવાદ, હે વિશાંપતે.
13.233.9
क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः ।
वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप ॥ १३.२३३.९ ॥
ક્ષીરસાગરની મધ્યમાં સોના જેવો ચમકતો, વૈજયંત નામે ખ્યાત શ્રેષ્ઠ પર્વત છે, હે નૃપ.
13.233.10
तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन् ।
वैराजसदनान्नित्यं वैजयन्तं निपेवते ॥ १३.२३३.१० ॥
ત્યાં દેવ એકલા અધ્યાત્મગતિનું ઊંડું ચિંતન કરતા, વૈરાજના સદનથી નિત્ય વૈજયંતનું સેવન કરે છે.
13.233.11
अथ तत्राऽऽसतस्तस्य चतुर्वक्रस्य धीमतः ।
ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छया।
आकाशेन महायोगी पुरा त्रिनयनः प्रभुः ॥ १३.२३३.११ ॥
ત્યારે ત્યાં બેઠેલા તે બુદ્ધિમાન ચતુર્મુખના લલાટમાંથી જન્મેલ પુત્ર શિવ, સંયોગથી આકાશમાર્ગે આવ્યા — મહાયોગી, ત્રિનેત્ર પ્રભુ.
13.233.12
ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि ।
अग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः ॥ १३.२३३.१२ ॥
પછી તે આકાશમાંથી તરત પર્વતશિખર પર ઊતર્યો; સામે પ્રસન્ન થઈને ઊભો રહ્યો અને તેમના ચરણોમાં વંદન કર્યા.
13.233.15
त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्मम ।
कृशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्त्वथ ॥ १३.२३३.१५ ॥
હે ભગવાન, તમારી કૃપાથી મારા સ્વાધ્યાય અને તપનું, અને સમગ્ર જગતનું કુશળ તથા અક્ષય રહ્યું છે.
13.233.16
चिरदृष्टोमि भगवन्वैराजसदने मया ।
ततोऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम् ॥ १३.२३३.१६ ॥
હે ભગવાન, વૈરાજભવનમાં મેં તમને લાંબા સમયથી જોયા નહોતા; પછી હું તમારા ચરણોથી સેવિત આ પર્વત પર પહોંચ્યો.
13.233.17
कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते ।
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह ॥ १३.२३३.१७ ॥
હે પિતામહ, તમે એકાંતમાં ગયા એથી મારા મનમાં કુતૂહલ પણ જાગ્યું છે; આનું કારણ નાનું નહીં હોય.
13.233.19
गन्धर्वैरेप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम् ।
उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि ॥ १३.२३३.१९ ॥
ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ દ્વારા સતત સેવાયેલા આ શ્રેષ્ઠ પર્વતને છોડીને તમે એકલા આવ્યા છો.
13.233.21
बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुव ।
सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट् ॥ १३.२३३.२१ ॥
હે બ્રહ્મન્, હે સ્વયંભૂ, તમારા દ્વારા ઘણા પુરુષો સર્જાયા છે, અને બીજા પણ સર્જાય છે; અને તે એક પુરુષ વિરાટ્ છે.
13.233.22
को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वयैकः पुरुषोत्तमः ।
एतन्मे संशयं छिन्धि महत्कौतूहलं हि मे ॥ १३.२३३.२२ ॥
હે બ્રહ્મન્, તમારા દ્વારા ચિંતાતો તે એક પુરુષોત્તમ કોણ છે? મારો આ સંશય છેદો; મારું કુતૂહલ ઘણું મોટું છે.
13.233.24
आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते ।
बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यते ॥ १३.२३३.२४ ॥
એક પુરુષનો આધાર હું તને કહીશ; જેમ ઘણા પુરુષોનો એક જ સ્રોત કહેવાય છે તેમ.
13.233.26
अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः ।
भूयश्चैव वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः ॥ १३.२३३.२६ ॥
ત્યારે બુદ્ધિથી યુક્ત તેને હરિએ ફરી જોયો; અને ફરી આ વચન કહ્યું: 'આ વિવિધ પ્રજાઓનું સર્જન કર.'
13.233.27
बाढमित्येव कृत्वाऽसौ यथाऽऽज्ञां शिरसा हरेः ।
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधायत ॥ १३.२३३.२७ ॥
'ઠીક' કહીને તેણે હરિની આજ્ઞા માથે ચડાવી; આમ કહીને તે ભગવાન ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.
13.233.28
प्राप चैनं मुहूर्तेन स्वं स्थानं देवसंज्ञितम् ।
तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत् ॥ १३.२३३.२८ ॥
ક્ષણમાં તે પોતાના 'દેવ' નામના સ્થાને પહોંચ્યો; અને પોતાની મૂળ પ્રકૃતિને પામીને એકતાને પ્રાપ્ત થયો.
13.233.31
बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः ।
भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरानप्राप्स्यन्ति चोत्तमान् ॥ १३.२३३.३१ ॥
પૃથ્વી પર ઘણા બળવાન દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસ થશે; તેઓ તપથી યુક્ત થઈને ઉત્તમ વરદાન પામશે.
13.233.33
तत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया ।
अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम् ॥ १३.२३३.३३ ॥
ત્યાં આ મારા માટે યોગ્ય છે: પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવો; પછી પૃથ્વી પર વિવિધ રીતે ઉદ્ભવેલાઓ દ્વારા ક્રમશઃ તે કરવું.
13.233.35
मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना ।
तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः ॥ १३.२३३.३५ ॥
પાતાળમાં રહેલા નાગ દ્વારા મારા વડે જ આ પૃથ્વી ધારણ થાય છે. તેથી હું અવતાર લઈને પૃથ્વીનું રક્ષણ કરીશ.
13.233.37
वाराहं नारसिहं च वामनं मानुषं तथा ।
एभिर्मया निहन्तव्याः दुर्विनीताः सुरारयः ॥ १३.२३३.३७ ॥
વરાહ, નૃસિંહ, વામન અને માનવ રૂપો વડે મારા દ્વારા દુર્વિનીત દેવશત્રુઓ હણાવા જોઈએ.
13.233.38
अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन् ।
सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत् ॥ १३.२३३.३८ ॥
પછી જગતના સર્જકે 'ભોઃ' શબ્દથી ગૂંજાવતાં સરસ્વતીનો ઉચ્ચાર કર્યો; ત્યાં સારસ્વત ઉત્પન્ન થયો.
13.233.39
अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवः प्रभोः ।
भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ॥ १३.२३३.३९ ॥
અપાંતરતમા નામનો, પ્રભુની વાણીથી જન્મેલો પુત્ર; ભૂત, ભવ્ય અને ભવિષ્યનો જ્ઞાતા, સત્યવાદી, દૃઢવ્રતી.
13.233.40
तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिवरव्ययः ।
वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतांवर ॥ १३.२३३.४० ॥
દેવોના આદિ, શ્રેષ્ઠ અને અવ્યય તેને માથું નમાવેલો જોઈ બોલ્યા — હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, વેદના વર્ણનમાં તારે શ્રુતિનું પાલન કરવું.
13.233.41
तस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं ममैतद्वचनं मुने ।
तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेन्तरे ॥ १३.२३३.४१ ॥
તેથી, હે મુનિ, મારી આજ્ઞા પ્રમાણે જ આ વચન કર. તેથી ત્યારે સ્વાયંભુવ મનુના મન્વંતરમાં વેદો વિભાજિત થયા.
13.233.43
मन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकः ।
भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः ॥ १३.२३३.४३ ॥
હે પુત્ર, મન્વંતરોમાં તું આ રીતે લોકોનો પ્રવર્તક થઈશ. હે બ્રહ્મન્, તું સદા અચળ અને અજેય રહીશ.
13.233.44
पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताः ।
भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि ॥ १३.२३३.४४ ॥
ફરી જ્યારે તિષ્ય યુગ આવશે ત્યારે કુરુ નામના ભરતો હશે; પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ મહાત્મા રાજાઓ થશે.
13.233.45
तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति ।
परस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम ॥ १३.२३३.४५ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તારાથી જન્મેલા તેમનામાં કુલભેદ થશે, પરસ્પરના વિનાશ માટે; તારા સિવાય.
13.233.47
धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा ।
भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे ॥ १३.२३३.४७ ॥
તું વિવિધ ધર્મોનો કર્તા અને જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરનાર થઈશ; તપયુક્ત હોવા છતાં રાગથી મુક્ત નહીં થાય.
13.233.48
वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति ।
महेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा ॥ १३.२३३.४८ ॥
તારો પુત્ર વીતરાગ પરમાત્મા થશે; મહેશ્વરની કૃપાથી આ વચન અન્યથા નથી.
13.233.49
यं मानसं वै प्रवदन्ति विप्राः ।
पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्।
वसिष्ठमग्र्यं च तपोनिधानं ।
यस्यातिसूर्यं व्यरिरिच्यते भाः ॥ १३.२३३.४९ ॥
બ્રાહ્મણો જેને પિતામહના માનસપુત્ર કહે છે, જે ઉત્તમ બુદ્ધિવાળા, શ્રેષ્ઠ અને તપના ભંડાર છે — વસિષ્ઠ, જેમનું તેજ સૂર્યને પણ વટાવે છે.
13.233.50
तस्यान्वपे चापि ततो महर्षिः ।
पराशरो नाम महाप्रभावः।
पिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो ।
महातपा वै तपसो निवासः ॥ १३.२३३.५० ॥
તેમના પછી મહાપ્રભાવી મહર્ષિ પરાશર નામે થયા. તે તારા પિતા છે; વેદોના નિધિ, શ્રેષ્ઠ, મહાતપસ્વી, તપનું નિવાસસ્થાન.
13.233.51
कानीनगर्भः पितृकन्यकायां ।
तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः ॥ १३.२३३.५१ ॥
પિતાની કન્યાના ગર્ભમાં, કાનીન ગર્ભથી, તે ઋષિથી તું પુત્ર થઈશ.
13.233.54
अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने ।
अनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा।
भविष्यति महासत्व ख्यातिश्चाप्यतुला तव ॥ १३.२३३.५४ ॥
હે મુનિ, જગતમાં હું આદિ-અંતરહિત અને ચક્રધારી છું. હે મુનિ, મારા ધ્યાનથી આ વચન ખોટું નહીં પડે. હે મહાસત્ત્વ, તારી કીર્તિ પણ અતુલ્ય થશે.
13.233.56
यत्किंचिद्विद्यते लोके सर्वं तन्मद्विचेष्टितम् ।
अन्यो ह्यन्यं चिन्तयति स्वच्छन्दं विदधाम्यहम् ॥ १३.२३३.५६ ॥
જગતમાં જે કંઈ છે તે સર્વ મારી જ ચેષ્ટા છે. એક બીજાનો વિચાર કરે છે; પણ હું સ્વેચ્છાએ વિધાન કરું છું.
13.233.57
एवं सारस्वतमृषिमपांतरतमं तथा ।
युक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत् ॥ १३.२३३.५७ ॥
આ રીતે ઈશાને સારસ્વત ઋષિ અપાંતરતમને આ વચન કહીને, 'આ સાધ' એમ કહ્યું.
13.233.58
सोहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः ।
अपांतरतमो नाम्ना ततो जातोऽऽज्ञया हरेः ॥ १३.२३३.५८ ॥
હું તે દેવ હરિમેધસની કૃપાથી, હરિની આજ્ઞાથી, 'અપાંતરતમસ' નામે ત્યાંથી જન્મ્યો છું.
13.233.62
त्रिराप्लुत्य जलाभ्यासे दत्त्वा ब्राह्मणदक्षिणाम् ।
अभ्यर्च्य देवायतनं ततः प्रायाद्यथागतम् ॥ १३.२३३.६२ ॥
પાણીમાં ત્રણ વાર સ્નાન કરીને, બ્રાહ્મણને દક્ષિણા આપીને, દેવાલયમાં પૂજા કરીને, પછી જે માર્ગે આવ્યો હતો તે જ માર્ગે પાછો જવો.
13.233.63
एतद्विधानं सर्वेषां तीर्थंतीर्थमिति प्रिये ।
समीपतीर्थस्नानात्तु दूरतीर्थं सुपूजितम् ॥ १३.२३३.६३ ॥
પ્રિયે, આ વિધાન બધાં તીર્થો માટે છે, દરેક તીર્થ માટે. નજીકના તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી દૂરના તીર્થની પણ સારી પૂજા થાય છે.
13.233.64
आदिप्रभृतिशुद्धस्य तीर्थस्नानं शुभं भवेत् ।
तपोर्थं पापनाशार्थं शौचार्थं तीर्थगाहनम् ॥ १३.२३३.६४ ॥
આદિથી શુદ્ધ વ્યક્તિ માટે તીર્થસ્નાન શુભ થાય છે. તપ માટે, પાપનાશ માટે, શૌચ માટે તીર્થમાં ડૂબકી લગાવાય છે.