महाभारत · अध्याय 13.233
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.233.1
बहवः पुरुषा ब्रह्मन्नुताहो एक एव तु ।
को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिरिहोच्यते ॥ १३.२३३.१ ॥
हे ब्राह्मणा, पुरुष अनेक आहेत की केवल एकच आहे? येथे कोण पुरुष श्रेष्ठ आहे, आणि कोणाला योनी (मूळ स्रोत) म्हटले जाते?
13.233.2
बहवः पुरुषा लोके साङ्ग्ययोगविचारणे ।
नैतदिच्छन्ति पुरुषमेकं कुरुकुलोद्वह ॥ १३.२३३.२ ॥
सांख्य-योगाच्या विचारात जगात पुरुष अनेक आहेत. हे कुरुकुलश्रेष्ठा, ते याला एकच पुरुष मानत नाहीत.
13.233.3
बहनां पुरुषाणां च यथैका योनिरुच्यते ।
तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥ १३.२३३.३ ॥
अनेक पुरुषांना जशी एकच योनी (मूळ स्रोत) सांगितली जाते, तसेच त्या विश्वव्यापी, गुणांनी श्रेष्ठ पुरुषाचे मी विवेचन करीन.
13.233.4
नमस्कृत्वा च गुरवे व्यासाय विदितात्मने ।
तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमपये ॥ १३.२३३.४ ॥
आत्मज्ञानी, तपाने युक्त, संयमी, वंदनीय गुरु व्यासांना नमस्कार करून, परम प्रयोजनासाठी (मी सांगतो).
13.233.5
इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव ।
ऋतं सत्यं च विख्यातमृपिसिंहेन चिन्तितम् ॥ १३.२३३.५ ॥
हे राजा, हे पुरुषसूक्त सर्व वेदांत आहे. ऋषिसिंह (व्यास) यांनी यावर चिंतन केले; हे ऋत आणि सत्य म्हणून प्रसिद्ध आहे.
13.233.6
उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः ।
अध्यान्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत ॥ १३.२३३.६ ॥
हे भारता, कपिल आदी ऋषींनी उत्सर्ग (सामान्य नियम) आणि अपवाद (विशेष अपवाद) यांच्याद्वारे, आत्मचिंतनाचा आश्रय घेऊन शास्त्रे सांगितली.
13.233.7
समासतेस्तु यद्व्यासः पुरुषैकत्वमुक्तवान् ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादादमितौजसः ॥ १३.२३३.७ ॥
थोडक्यात व्यासांनी जो पुरुषैकत्वाचा उपदेश केला, तो मी अमितौजस्वीच्या कृपेने तुला सांगेन.
13.233.8
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशांपते ॥ १३.२३३.८ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात — ब्रह्मा आणि त्र्यंबक (शिव) यांचा संवाद, हे विशांपते.
13.233.9
क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः ।
वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप ॥ १३.२३३.९ ॥
क्षीरसागराच्या मध्यभागी सुवर्णासारखा झळकणारा, वैजयंत नावाचा श्रेष्ठ पर्वत आहे, हे नृपा.
13.233.10
तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन् ।
वैराजसदनान्नित्यं वैजयन्तं निपेवते ॥ १३.२३३.१० ॥
तेथे देव एकटा अध्यात्मगतीचे खोल चिंतन करीत, वैराजाच्या सदनातून नित्य वैजयंताची सेवा करतो.
13.233.11
अथ तत्राऽऽसतस्तस्य चतुर्वक्रस्य धीमतः ।
ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद्यदृच्छया।
आकाशेन महायोगी पुरा त्रिनयनः प्रभुः ॥ १३.२३३.११ ॥
तेव्हा तेथे बसलेल्या त्या बुद्धिमान चतुर्मुखाच्या कपाळातून जन्मलेला पुत्र शिव योगायोगाने आकाशमार्गे आला — महायोगी, त्रिनेत्र प्रभू.
13.233.12
ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि ।
अग्रतश्चाभवत्प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः ॥ १३.२३३.१२ ॥
मग तो आकाशातून तत्काळ पर्वतशिखरावर उतरला; समोर प्रसन्न होऊन उभा राहिला आणि त्याच्या चरणांना वंदन केले.
13.233.15
त्वत्प्रसादेन भगवन्स्वाध्यायतपसोर्मम ।
कृशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्त्वथ ॥ १३.२३३.१५ ॥
हे भगवन्, तुमच्या कृपेने माझ्या स्वाध्याय आणि तपाचे, तसेच सर्व जगाचे कुशल आणि अक्षय टिकून आहे.
13.233.16
चिरदृष्टोमि भगवन्वैराजसदने मया ।
ततोऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम् ॥ १३.२३३.१६ ॥
हे भगवन्, वैराजभवनात मी तुम्हाला बऱ्याच काळ पाहिले नव्हते; मग मी तुमच्या चरणांनी सेवित अशा या पर्वतावर पोहोचलो.
13.233.17
कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते ।
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति पितामह ॥ १३.२३३.१७ ॥
हे पितामह, तुम्ही एकांतात गेल्याने माझ्या मनात कुतूहलही आहे; यामागील कारण लहान नसेल.
13.233.19
गन्धर्वैरेप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम् ।
उत्सृज्येमं गिरिवरमेकाकी प्राप्तवानसि ॥ १३.२३३.१९ ॥
गंधर्व आणि अप्सरांनी सतत सेवलेला हा श्रेष्ठ पर्वत सोडून तुम्ही एकटेच आला आहात.
13.233.21
बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुव ।
सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन्स चैकः पुरुषो विराट् ॥ १३.२३३.२१ ॥
हे ब्रह्मन्, हे स्वयंभू, तुमच्याकडून अनेक पुरुष निर्माण झाले आहेत आणि इतर निर्माण होत आहेत; आणि तो एक पुरुष विराट् आहे.
13.233.22
को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वयैकः पुरुषोत्तमः ।
एतन्मे संशयं छिन्धि महत्कौतूहलं हि मे ॥ १३.२३३.२२ ॥
हे ब्रह्मन्, तुम्ही ज्याचे चिंतन करता तो एकमेव पुरुषोत्तम कोण आहे? माझा हा संशय दूर करा; माझे कुतूहल फार मोठे आहे.
13.233.24
आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते ।
बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिरुच्यते ॥ १३.२३३.२४ ॥
एका पुरुषाचा आधार मी तुला सांगेन; अनेक पुरुषांना जसे एकच उगम म्हटले जाते तसे.
13.233.26
अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः ।
भूयश्चैव वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः ॥ १३.२३३.२६ ॥
तेव्हा बुद्धीने युक्त अशा त्याला हरीने पुन्हा पाहिले; आणि पुन्हा म्हणाला: 'ही विविध प्रजा निर्माण कर.'
13.233.27
बाढमित्येव कृत्वाऽसौ यथाऽऽज्ञां शिरसा हरेः ।
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधायत ॥ १३.२३३.२७ ॥
'ठीक आहे' असे म्हणून त्याने हरीची आज्ञा मस्तकावर धरली; असे बोलून तो भगवान तेथेच अंतर्धान पावला.
13.233.28
प्राप चैनं मुहूर्तेन स्वं स्थानं देवसंज्ञितम् ।
तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत् ॥ १३.२३३.२८ ॥
क्षणार्धात तो आपल्या 'देव' नावाच्या स्थानी पोहोचला; आणि आपली मूळ प्रकृती प्राप्त करून एकत्वाला गेला.
13.233.31
बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः ।
भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरानप्राप्स्यन्ति चोत्तमान् ॥ १३.२३३.३१ ॥
पृथ्वीवर पुष्कळ बलवान दैत्य, दानव आणि राक्षस होतील; ते तपाने युक्त होऊन उत्तम वर मिळवतील.
13.233.33
तत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया ।
अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम् ॥ १३.२३३.३३ ॥
तेथे हे मला योग्य आहे: पृथ्वीचा भार उतरवणे; मग पृथ्वीवर नाना प्रकारे उत्पन्न झालेल्यांच्या द्वारे यथाक्रम ते करणे.
13.233.35
मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना ।
तस्मात्पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः ॥ १३.२३३.३५ ॥
पाताळात राहणाऱ्या नागाकडून माझ्याद्वारेच ही पृथ्वी धारण केली जाते. म्हणून मी अवतार घेऊन पृथ्वीचे रक्षण करीन.
13.233.37
वाराहं नारसिहं च वामनं मानुषं तथा ।
एभिर्मया निहन्तव्याः दुर्विनीताः सुरारयः ॥ १३.२३३.३७ ॥
वराह, नरसिंह, वामन आणि मानव रूपांनी माझ्याकडून उद्दाम देवशत्रू मारले जावेत.
13.233.38
अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन् ।
सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत् ॥ १३.२३३.३८ ॥
नंतर जगत्स्रष्टा 'भोः' शब्दाने प्रतिध्वनित करीत सरस्वतीचा उच्चार केला; तेथे सारस्वत उत्पन्न झाला.
13.233.39
अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवः प्रभोः ।
भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ॥ १३.२३३.३९ ॥
अपान्तरतमा नावाचा, प्रभूच्या वाणीतून जन्मलेला पुत्र; भूत, वर्तमान व भविष्य जाणणारा, सत्यवादी, दृढव्रती.
13.233.40
तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिवरव्ययः ।
वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतांवर ॥ १३.२३३.४० ॥
देवांचा आदि, श्रेष्ठ, अव्यय असलेला तो नतमस्तक झालेल्या त्याला म्हणाला — हे बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठा, वेदांच्या कथनात तू श्रुतीचे पालन करावे.
13.233.41
तस्मात्कुरु यथाज्ञप्तं ममैतद्वचनं मुने ।
तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवेन्तरे ॥ १३.२३३.४१ ॥
म्हणून हे मुनी, माझ्या आज्ञेप्रमाणेच हे वचन कर. त्यामुळे तेव्हा स्वायंभुव मनूच्या मन्वंतरात वेद विभागले गेले.
13.233.43
मन्वन्तरेषु पुत्र त्वमेवं लोकप्रवर्तकः ।
भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः ॥ १३.२३३.४३ ॥
हे पुत्रा, मन्वन्तरांमध्ये तू असाच लोकांचा प्रवर्तक होशील. हे ब्रह्मन्, तू सदैव अचल आणि अजेय राहशील.
13.233.44
पुनस्तिष्ये च संप्राप्ते कुरवो नाम भारताः ।
भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि ॥ १३.२३३.४४ ॥
पुन्हा तिष्य युग आल्यावर कुरु नावाचे भारत असतील; पृथ्वीवर प्रसिद्ध महात्मे राजे होतील.
13.233.45
तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति ।
परस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम ॥ १३.२३३.४५ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, तुझ्यापासून जन्मलेल्या त्यांच्यात कुलभेद होईल, परस्परांच्या नाशासाठी; तुझ्याशिवाय.
13.233.47
धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा ।
भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद्विमोक्ष्यसे ॥ १३.२३३.४७ ॥
तू विविध धर्मांचा कर्ता आणि ज्ञान निर्माण करणारा होशील; तपाने युक्त असूनही तू रागातून मुक्त होणार नाहीस.
13.233.48
वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति ।
महेश्वरप्रसादेन नैतद्वचनमन्यथा ॥ १३.२३३.४८ ॥
तुझा पुत्र वीतराग परमात्मा होईल; महेश्वराच्या कृपेने हे वचन अन्यथा नाही.
13.233.49
यं मानसं वै प्रवदन्ति विप्राः ।
पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम्।
वसिष्ठमग्र्यं च तपोनिधानं ।
यस्यातिसूर्यं व्यरिरिच्यते भाः ॥ १३.२३३.४९ ॥
ब्राह्मण ज्याला पितामहाचा मानसपुत्र म्हणतात, जो उत्तम बुद्धीने युक्त, श्रेष्ठ आणि तपाचा निधी आहे — वसिष्ठ, ज्याचे तेज सूर्यालाही मागे टाकते.
13.233.50
तस्यान्वपे चापि ततो महर्षिः ।
पराशरो नाम महाप्रभावः।
पिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो ।
महातपा वै तपसो निवासः ॥ १३.२३३.५० ॥
त्याच्यानंतर महाप्रभावी महर्षी पराशर नावाचे झाले. ते तुझे पिता; वेदांचे निधी, श्रेष्ठ, महातपस्वी, तपाचे निवासस्थान.
13.233.51
कानीनगर्भः पितृकन्यकायां ।
तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः ॥ १३.२३३.५१ ॥
पित्याच्या कन्येच्या ठायी, कानीन गर्भाने, त्या ऋषीपासून तू पुत्र होशील.
13.233.54
अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने ।
अनुध्यानान्मम मुने नैतद्वचनमन्यथा।
भविष्यति महासत्व ख्यातिश्चाप्यतुला तव ॥ १३.२३३.५४ ॥
हे मुनी, जगात मी आदि-अंतहीन आणि चक्रहस्त आहे. हे मुनी, माझ्या ध्यानाने हे वचन खोटे होणार नाही. हे महासत्त्वा, तुझी कीर्तीही अतुलनीय होईल.
13.233.56
यत्किंचिद्विद्यते लोके सर्वं तन्मद्विचेष्टितम् ।
अन्यो ह्यन्यं चिन्तयति स्वच्छन्दं विदधाम्यहम् ॥ १३.२३३.५६ ॥
जगात जे काही आहे ते सर्व माझेच कृत्य आहे. एक दुसऱ्याचा विचार करतो; पण मी स्वेच्छेने विधान करतो.
13.233.57
एवं सारस्वतमृषिमपांतरतमं तथा ।
युक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत् ॥ १३.२३३.५७ ॥
अशा रीतीने ईशानाने सारस्वत ऋषी अपांतरतमाला हे वचन सांगून, 'हे साध' असे म्हटले.
13.233.58
सोहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः ।
अपांतरतमो नाम्ना ततो जातोऽऽज्ञया हरेः ॥ १३.२३३.५८ ॥
मी त्या देव हरिमेधसाच्या कृपेने, हरीच्या आज्ञेने, 'अपांतरतमस' नावाने तेथून जन्मलो.
13.233.62
त्रिराप्लुत्य जलाभ्यासे दत्त्वा ब्राह्मणदक्षिणाम् ।
अभ्यर्च्य देवायतनं ततः प्रायाद्यथागतम् ॥ १३.२३३.६२ ॥
पाण्यात तीन वेळा स्नान करून, ब्राह्मणाला दक्षिणा देऊन, देवालयात पूजा करून, नंतर जिथून आला त्याच मार्गाने परत जावे.
13.233.63
एतद्विधानं सर्वेषां तीर्थंतीर्थमिति प्रिये ।
समीपतीर्थस्नानात्तु दूरतीर्थं सुपूजितम् ॥ १३.२३३.६३ ॥
प्रिये, हे विधान सर्व तीर्थांसाठी आहे, प्रत्येक तीर्थासाठी. जवळच्या तीर्थात स्नान केल्याने दूरच्या तीर्थाचीही चांगली पूजा होते.
13.233.64
आदिप्रभृतिशुद्धस्य तीर्थस्नानं शुभं भवेत् ।
तपोर्थं पापनाशार्थं शौचार्थं तीर्थगाहनम् ॥ १३.२३३.६४ ॥
आदिपासून शुद्ध असलेल्या व्यक्तीसाठी तीर्थस्नान शुभ असते. तपासाठी, पापनाशासाठी, शौचासाठी तीर्थात अवगाहन केले जाते.