Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 13.237

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

13.237.1

भगवन्देवदेवेश विशिष्टं यज्ञमुच्यते ।
लौकिकं वैदिकं चैव तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२३७.१ ॥

हे भगवन्, देवों के देव! यज्ञ को विशिष्ट कहा जाता है। लौकिक और वैदिक दोनों प्रकार के यज्ञों के बारे में मुझे बताने की कृपा करें।

13.237.2

देवतानां तु पूजा या यज्ञेष्वेव समाहिता ।
यज्ञा वेदेष्वधीताश्च वेदा ब्राह्मणसंयुताः ॥ १३.२३७.२ ॥

देवताओं की जो पूजा है, वह यज्ञों में ही स्थापित है। यज्ञ वेदों में अध्ययन किए जाते हैं, और वेद ब्राह्मण-ग्रंथों से युक्त हैं।

13.237.3

इदं तु सकलं दिव्यं दिवि वा भुवि वा प्रिये ।
यज्ञार्थं विद्धि तत्सृष्टं लोकानां हितकाम्यया ॥ १३.२३७.३ ॥

हे प्रिये! यह सम्पूर्ण दिव्य सृष्टि, चाहे स्वर्ग में हो या पृथ्वी पर, यज्ञ के लिए रची गई है, यह जान लो, लोकों के कल्याण की इच्छा से।

13.237.4

एवं विज्ञाय तत्कर्ता सदारः सततं द्विजः ।
प्रेत्यभावे लभेल्लोकान्ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ १३.२३७.४ ॥

यह जानकर, पत्नी सहित वह द्विज, जो इसका कर्ता है, निरन्तर, मृत्यु के बाद ब्रह्मकर्म की एकाग्रता से लोकों को प्राप्त करे।

13.237.5

ब्राह्मणेष्वेव तद्ब्रह्म नित्यं देवि समाहितम् ।
तस्माद्विप्रैर्यथाशास्त्रं विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १३.२३७.५ ॥

हे देवि! वह ब्रह्म सदा ब्राह्मणों में ही स्थित है। इसलिए ब्राह्मणों को शास्त्र के अनुसार, विधि द्वारा बताए गए कर्म से [यज्ञ करना चाहिए]।

13.237.6

यज्ञकर्मि कृतं सर्वं देवता अभितर्पयेत् ।
ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव यज्ञार्थं प्रायशः स्मृताः ॥ १३.२३७.६ ॥

यज्ञकर्ता द्वारा किया गया सब कुछ देवताओं को पूर्णतः तृप्त करे। ब्राह्मण और क्षत्रिय ही प्रायः यज्ञ के लिए स्मरण किए गए हैं।

13.237.7

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैर्वेदेषु परिकल्पितैः ।
सुशुद्धैर्यजमानैस्च ऋत्विग्भिश्च यथाविधिः।
शुद्धैर्द्रव्योपकरणैर्यष्टव्यमिति निश्चयः ॥ १३.२३७.७ ॥

अग्निष्टोम आदि वेदों में विहित यज्ञों द्वारा, भली-भाँति शुद्ध यजमानों और ऋत्विजों द्वारा विधिपूर्वक, तथा शुद्ध द्रव्यों और उपकरणों से यज्ञ करना चाहिए, यह निश्चय है।

13.237.8

तथा कृतेषु यज्ञेषु देवानां तोषणं भवेत् ।
तुष्टेषु सर्वदेवेषु यज्वा यज्ञफलं लभेत् ॥ १३.२३७.८ ॥

इस प्रकार यज्ञ किए जाने पर देवताओं का संतोष होता है; और सभी देवताओं के प्रसन्न होने पर यजमान यज्ञ का फल प्राप्त करता है।

13.237.9

देवाः सन्तोषिता यज्ञैर्लोकान्संवर्धयन्त्युत ।
उभयोर्लोकयोर्भूतिर्देवि यज्ञे प्रदृश्यते ॥ १३.२३७.९ ॥

यज्ञों से संतुष्ट देवता लोकों की वृद्धि करते हैं। हे देवी, यज्ञ में ही दोनों लोकों का कल्याण दिखाई देता है।

13.237.10

तस्माद्यज्वा दिवं गत्वा अमरैः सह मोदते ।
नास्ति यज्ञसमं दानं नास्ति यज्ञसमो निधिः ॥ १३.२३७.१० ॥

इसलिए यज्ञकर्ता स्वर्ग जाकर अमर देवताओं के साथ आनंद करता है। यज्ञ के समान कोई दान नहीं है, और यज्ञ के समान कोई निधि नहीं है।

13.237.11

सर्वधर्मसमुद्देशो देवि यज्ञे समाहितः ।
एषा यज्ञकृता पूजा लौकिकीमपरां शृणु ॥ १३.२३७.११ ॥

हे देवी, यज्ञ में ही सब धर्मों का सार समाहित है। यह यज्ञ द्वारा की गई पूजा है; अब दूसरी लौकिक पूजा सुनो।

13.237.12

देवसत्कारमुद्दिश्य क्रियते लौकिकोत्सवः ॥ १३.२३७.१२ ॥

देवताओं के सत्कार के उद्देश्य से लौकिक उत्सव किया जाता है।

13.237.13

देवगोष्ठेऽधिसंस्कृत्य चोत्सवं यः करोति वै ।
यागान्देवोपहारांश्च शुचिर्भूत्वा यथाविधि।
देवान्सन्तोषयित्वा स देवि धर्ममवाप्नुयात् ॥ १३.२३७.१३ ॥

जो देवमन्दिर में विधिपूर्वक उत्सव का आयोजन करता है, और शुद्ध होकर यथाविधि यज्ञ तथा देवताओं को अर्पण करता है, हे देवि, वह देवताओं को प्रसन्न करके धर्म प्राप्त करता है।

13.237.14

गन्धमाल्यैश्च विविधैः परमान्नेन धूपनैः ।
बह्वीभिः स्तुतिभिश्चैव स्तुवद्भिः प्रयतैर्नरैः ॥ १३.२३७.१४ ॥

सुगन्धित मालाओं, नाना प्रकार के उत्तम अन्न और धूप से, तथा अनेक स्तुतियों से, संयमी मनुष्यों द्वारा स्तुति करते हुए (देवताओं का सत्कार किया जाता है)।

13.237.15

नृत्तैर्वाद्यैश्च गान्धर्वैरन्यैर्दृष्टिविलोभनैः ।
देवसत्कारमुद्दिश्य कुर्वते ये नरा भुवि ॥ १३.२३७.१५ ॥

नृत्य, वाद्य, गान्धर्व संगीत तथा अन्य नेत्रों को मोहने वाले आयोजनों से, देवताओं के सत्कार के उद्देश्य से जो मनुष्य पृथ्वी पर (उत्सव) करते हैं।

13.237.16

तेषां भक्तिकृतेनैव सत्कारेणैव पूजिताः ।
तेनैव तोषं संयान्ति देवि देवास्त्रिविष्टपे ॥ १३.२३७.१६ ॥

उनके भक्तिपूर्वक किए गए सत्कार से ही पूजित होकर, हे देवि, स्वर्ग में देवता उसी से संतुष्ट होते हैं।

13.237.17

मानुषैश्चोपकारैर्वा शुचिभिः सत्परायणैः ।
ब्रह्मचर्यपरैरेतत्कृतं धर्मफलं लभेत् ॥ १३.२३७.१७ ॥

मनुष्यों के उपकारों से, या शुद्ध, सत्परायण और ब्रह्मचर्य में लगे लोगों द्वारा किया गया यह (सत्कार) धर्म का फल प्राप्त कराता है।

13.237.18

केवलैः स्तुतिभिर्देवि गन्धमाल्यसमाहितैः ।
प्रयतैः शुद्धगात्रैस्तु शुद्धदेशे सुपूजिताः।
सन्तोषं यान्ति ते देवा भक्तैः सम्पूजितास्तथा ॥ १३.२३७.१८ ॥

हे देवि, केवल स्तुतियों से, गन्ध-माला से सजे, संयमी और शुद्ध शरीर वाले लोगों द्वारा शुद्ध स्थान में भली प्रकार पूजित होकर देवता संतुष्ट होते हैं; भक्तों द्वारा भली प्रकार पूजित होने पर भी वे इसी प्रकार संतुष्ट होते हैं।

13.237.19

देवान्सन्तोषयित्वैव देवि धर्ममवाप्नुयात् ॥ १३.२३७.१९ ॥

देवताओं को प्रसन्न करके ही, हे देवी, मनुष्य धर्म को प्राप्त करता है।

13.237.20

त्रिविष्टपस्था वै भूमौ देवा मानुषचेष्टितम् ।
कथं ज्ञास्यन्ति विधिवत्तन्मे शंसितुमर्हसि ॥ १३.२३७.२० ॥

स्वर्ग में रहने वाले देवता पृथ्वी पर मनुष्यों के आचरण को कैसे विधिपूर्वक जानेंगे? वह मुझे बताने योग्य हैं।

13.237.21

तदहं तेप्रवक्ष्यामि यथा तैर्विद्यते प्रिये ।
प्राणिनां तु शरीरेषु अन्तरात्मा व्यवस्थितः ॥ १३.२३७.२१ ॥

इसलिए, हे प्रिये, मैं तुम्हें बताता हूँ कि देवता कैसे जानते हैं। प्राणियों के शरीरों में अंतरात्मा स्थित है।

13.237.22

आत्मानं परमं देवमिति विद्धि शुभेक्षणे ।
आत्मा मनोव्यवस्थानात्सर्वं वेत्ति शुभाशुभम् ॥ १३.२३७.२२ ॥

हे शुभनेत्रे, इस आत्मा को परम देव जानो। मन के स्थिर होने से आत्मा शुभ और अशुभ सब जान लेता है।

13.237.23

आत्मैव देवास्तद्विद्युरव्यग्रमनसा कृतम् ।
सतां मनोव्यवस्थानाच्छुभं भवति वै नृणाम् ॥ १३.२३७.२३ ॥

आत्मा ही देवता हैं; वे उसे जानते हैं जो अविचलित मन से किया गया हो। सत्पुरुषों के मन के स्थिर होने से मनुष्यों के लिए शुभ होता है।

13.237.24

तस्माद्देवाऽभिसम्पूज्या ब्राह्मणानां तथैव च ।
यज्ञाश्च धर्मकार्याणि गुरुपूजा च शोभने ॥ १३.२३७.२४ ॥

इसलिए, हे शोभने, देवताओं की भली-भाँति पूजा करनी चाहिए, वैसे ही ब्राह्मणों की भी; यज्ञ, धर्मकार्य और गुरु-पूजा भी।

13.237.25

शुद्धगात्रैर्व्रतयुतैस्तन्मयैस्तत्परायणैः ।
एवं व्यवस्थितैर्नित्यं कर्तव्यमिति निश्चयः ॥ १३.२३७.२५ ॥

शुद्ध शरीर वाले, व्रतों से युक्त, उसी में तल्लीन और उसी के परायण लोगों को इस प्रकार स्थित होकर सदा यही करना चाहिए, यह निश्चय है।

13.237.26

एवं कृत्वा शुभाकाङ्क्षी परत्रेह च मोदते ।
अन्यथा मन आविश्य कृतं न फलति प्रिये।
ऋतेऽपि तु मनो देवि अशुभं फलति ध्रुवम् ॥ १३.२३७.२६ ॥

जो शुभ की आकांक्षा रखकर ऐसा करता है, वह इस लोक और परलोक में आनंद पाता है। अन्यथा, मन को लगाए बिना किया गया कर्म फल नहीं देता। हे देवी, मन के बिना भी अशुभ अवश्य फल देता है।