મહાભારત · અધ્યાય 13.238
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.238.1
पितृमेधः कथं देव तन्मे शंसितुमर्हसि ।
सर्वेषां पितरः पूज्याः सर्वसम्पत्प्रदायिनः ॥ १३.२३८.१ ॥
હે દેવ, પિતૃમેધ કેવી રીતે થાય છે તે મને કહેવાને આપ યોગ્ય છો. સૌના પિતૃઓ પૂજનીય છે અને સર્વ સંપત્તિ આપનારા છે.
13.238.2
पितृमेधं प्रवक्ष्यामि यथावत्तन्मना शृणु ।
देशकालौ विधानं च तत्क्रियायाः शुभाशुभम् ॥ १३.२३८.२ ॥
પિતૃમેધ યથાવત્ હું કહીશ; એકાગ્ર મનથી સાંભળ. દેશ અને કાળ, વિધાન, અને એ ક્રિયાનાં શુભ-અશુભ.
13.238.3
लोकेषु पितरः पूज्या देवतानां च देवताः ।
शुचयो निर्मलाः पुण्या दक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥ १३.२३८.३ ॥
લોકોમાં પિતૃઓ પૂજનીય છે, અને દેવોના પણ દેવ છે. તેઓ શુચિ, નિર્મળ, પુણ્યશાળી છે, દક્ષિણ દિશાનો આશ્રય લેનારા.
13.238.4
यथा वृष्टिं प्रतीक्षन्ते भूमिष्ठाः सर्वजन्तवः ।
पितरश्च तथा लोके पितृमेधं शुभेक्षणे ॥ १३.२३८.४ ॥
ભૂમિ પર રહેલાં સર્વ જીવો જેમ વરસાદની રાહ જુએ છે, તેમ જગતમાં પિતૃઓ પિતૃમેધની રાહ જુએ છે, હે શુભનેત્રે.
13.238.5
तस्य देशाः कुरुक्षेत्रं गया गङ्गा सरस्वती ।
प्रभासं पुष्करं चेति तेषु दत्तं महाफलम् ॥ १३.२३८.५ ॥
તેનાં સ્થાનો: કુરુક્ષેત્ર, ગયા, ગંગા, સરસ્વતી, પ્રભાસ અને પુષ્કર. ત્યાં આપેલું દાન મહાફળ આપે છે.
13.238.6
तीर्थानि सरितः पुण्या विविक्तानि वनानि च ।
नदीनां पुलिनानीति देशाः श्राद्धस्य पूजिताः ॥ १३.२३८.६ ॥
તીર્થો, પવિત્ર નદીઓ, એકાંત વનો, અને નદીઓના રેતાળ કિનારા — આ શ્રાદ્ધનાં પૂજિત સ્થાનો છે.
13.238.7
माघप्रोष्ठपदौ मासौ श्राद्धकर्मणि पूजितौ ।
पक्षयोः कृष्णपक्षश्च पूर्वपक्षात्प्रशस्यते ॥ १३.२३८.७ ॥
શ્રાદ્ધકર્મમાં માઘ અને પ્રોષ્ઠપદ એ બે માસ પૂજનીય છે. બે પક્ષોમાં કૃષ્ણપક્ષ શુક્લપક્ષ કરતાં વધુ પ્રશંસનીય છે.
13.238.8
अमावास्यां त्रयोदश्यां नवम्यां प्रतिपत्सु च ।
तिथिष्वेतासु तुष्यन्ति दत्तेनेह पितामहाः ॥ १३.२३८.८ ॥
અમાવસ્યા, ત્રયોદશી, નવમી અને પ્રતિપદા તિથિઓમાં; આ તિથિઓમાં અહીં અપાયેલા દાનથી પિતામહો પ્રસન્ન થાય છે.
13.238.9
पूर्वाह्णे शुक्लपक्षे च रात्रौ जन्मदिनेषु वा ।
युग्मेष्वहस्सु च श्राद्धं न च कुर्वीत पण्डितः ॥ १३.२३८.९ ॥
પૂર્વાહ્નમાં, શુક્લપક્ષમાં, રાત્રે, જન્મદિવસે કે યુગ્મ દિવસોમાં પંડિતે શ્રાદ્ધ ન કરવું.
13.238.10
एष कालो मया प्रोक्तः पितृमेधस्य पूजितः ।
यस्मिंश्च ब्राह्म्णं पात्रं पश्येत्कालः स च स्मृतः ॥ १३.२३८.१० ॥
પિતૃમેધ માટે પૂજિત આ કાળ મેં કહ્યો છે. યોગ્ય પાત્ર બ્રાહ્મણ જે સમયે દેખાય, તે જ કાળ સ્મરાય છે.
13.238.11
अपाङ्क्तेया द्विजा वर्ज्या ग्राह्यास्ते पङ्क्तिपावनाः ।
भोजयेद्यदि पापिष्ठाञ्श्राद्धेषु नरकं व्रजेत् ॥ १३.२३८.११ ॥
પંક્તિને અયોગ્ય દ્વિજોનો ત્યાગ કરવો; પંક્તિને પાવન કરનારા યોગ્યોને સ્વીકારવા. શ્રાદ્ધોમાં પાપીઓને ભોજન કરાવે તો માણસ નરકે જાય.
13.238.12
वृत्तश्रुतकुलोपेतान्सकलत्रान्गुणान्वितान् ।
तदर्हाञ्श्रोत्रियान्विद्धि ब्राह्मणानयुजः शुभे ॥ १३.२३८.१२ ॥
હે શુભે, આચાર, વેદજ્ઞાન અને કુળગૌરવ ધરાવતા, પત્ની સહિત, ગુણવાન, યોગ્ય શ્રોત્રિય બ્રાહ્મણોને વિષમ સંખ્યામાં શ્રાદ્ધ માટે પસંદ કરવા એમ જાણ.
13.238.13
एतान्निमन्त्रयोद्विद्वान्पूर्वेद्युः प्रातरेव वा ।
तत्र श्राद्धक्रियां पश्चादारभेत यथाविधि ॥ १३.२३८.१३ ॥
વિદ્વાને તેમને આગલા દિવસે અથવા સવારે જ નિમંત્રણ આપવું; પછી ત્યાં વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધકર્મ આરંભવું.
13.238.14
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः ।
त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वरा ॥ १३.२३८.१४ ॥
શ્રાદ્ધમાં ત્રણ પવિત્ર વસ્તુઓ છે — દૌહિત્ર, કુતપ અને તલ; અહીં ત્રણ ગુણોની પ્રશંસા થાય છે — શુચિતા, ક્રોધનો અભાવ અને ઉતાવળનો અભાવ.
13.238.15
कुतपः खङ्गपात्रं च कुशा दर्भास्तिला मधु ।
कालशाकं गजच्छाया पवित्रं श्राद्धकर्मसु ॥ १३.२३८.१५ ॥
કુતપ, ખડ્ગપાત્ર, કુશ, દર્ભ, તલ, મધ, કાલશાક અને ગજચ્છાયા — આ શ્રાદ્ધકર્મોમાં પવિત્ર છે.
13.238.16
तिलानवकिरेत्तत्र नानावर्णान्समन्ततः ।
अशुद्धं पितृयज्ञश्च तिलैः शुध्यति शोभने ॥ १३.२३८.१६ ॥
ત્યાં ચોતરફ વિવિધ રંગના તલ વેરવા; અશુદ્ધ પિતૃયજ્ઞ પણ તલથી શુદ્ધ થાય છે, હે શોભને.
13.238.17
नीलकाषायवस्त्रं च भिन्नवर्णं नवव्रणम् ।
हीनाङ्गमशुचिं वाऽपि वर्जयेत्तत्र दूरतः ॥ १३.२३८.१७ ॥
ભૂરા કે ભગવા વસ્ત્રવાળો, બહુરંગી વસ્ત્રવાળો, નવા ઘાવવાળો, અંગહીન કે અશુચિ વ્યક્તિ — આમને ત્યાં દૂરથી જ વર્જવા.
13.238.18
कुक्कुटांश्च वराहांश्च नग्नं क्लीबं रजस्वलाम् ।
आयसं त्रपुसीसं च श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् ॥ १३.२३८.१८ ॥
કૂકડા અને ભૂંડ, નગ્ન માણસ, નપુંસક, રજસ્વલા સ્ત્રી, લોખંડ, કલાઈ અને સીસું — શ્રાદ્ધકર્મમાં આમને વર્જવા.
13.238.19
मांसैः प्रीणन्ति पितरो मुद्गमाषयवैरिह ।
शशरौरवमांसेन षण्मासं तृप्तिरिष्यते ॥ १३.२३८.१९ ॥
અહીં માંસથી, મગ, અડદ અને જવથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે. સસલા અને રુરુ હરણના માંસથી છ મહિના સુધી તૃપ્તિ રહે છે એમ કહેવાય છે.
13.238.20
संवत्सरं च गव्येन हविषा पायसेन च ।
वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥ १३.२३८.२० ॥
ગાયમાંથી મળેલા હવિષ્ય અને ખીરથી એક વર્ષ; વાર્ધ્રીણસ પક્ષીના માંસથી બાર વર્ષની તૃપ્તિ.
13.238.21
आनन्त्याय भवेद्दत्तं खङ्गमांसं पितृक्षये ।
पायसं सतिलं क्षौद्रं खङ्गमांसेन सम्मितम् ॥ १३.२३८.२१ ॥
પિતૃશ્રાદ્ધમાં ગેંડાનું માંસ અર્પણ કરવામાં આવે તો તે અનંત ફળ આપે છે. તલ સહિતની ખીર અને મધ ગેંડાના માંસ સમાન ગણાય છે.
13.238.22
महाशकलिनो मस्याश्छागो वा सर्वलोहितः ।
कालशाकमितीत्येव तदानन्त्याय कल्पितम् ॥ १३.२३८.२२ ॥
મોટા ટુકડાવાળી માછલી, અથવા સંપૂર્ણ લાલ બકરો, અથવા 'કાલશાક' — આ અનંત ફળ માટે વિહિત માનવામાં આવ્યા છે.
13.238.23
सापूपं सामिषं स्निग्धमाहारमुपकल्पयेत् ।
उपकल्प्य तदाहारं ब्राह्मणानर्चयेत्ततः ॥ १३.२३८.२३ ॥
અપૂપ અને માંસ સહિતનો સ્નિગ્ધ આહાર તૈયાર કરવો. તે આહાર તૈયાર કર્યા પછી બ્રાહ્મણોનો સત્કાર કરવો.
13.238.24
श्मश्रुकर्मशिरः स्नातान्समारोप्यासनं क्रमात् ।
सुगन्धमाल्याभरणैः स्नग्भिरेतान्विभूषयेत् ॥ १३.२३८.२४ ॥
દાઢી, માથાના વાળ કપાવી સ્નાન કરેલા બ્રાહ્મણોને ક્રમથી આસન પર બેસાડી સુગંધિત માળા અને આભૂષણોથી તેમને શણગારવા.
13.238.25
अलङ्कृत्योपविष्टांस्तान्पिण्डावापं निवेदयेत् ॥ १३.२३८.२५ ॥
તેમને શણગારીને બેસાડ્યા પછી પિંડાવાપનું નિવેદન કરવું.
13.238.26
ततः प्रस्तीर्य दर्भाणां प्रस्तरं दक्षिणामुखम् ।
तत्समीपेऽग्निमिद्ध्वा च स्वधां च जुहुयात्ततः।
समीपे त्वग्नीषोमाभ्यां पितृभ्यो जुहुयात्तदा ॥ १३.२३८.२६ ॥
પછી દર્ભનો આસન દક્ષિણાભિમુખ પાથરીને, તેની પાસે અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી સ્વધાની આહુતિ આપવી; પાસે જ અગ્નીષોમ તથા પિતૃઓને આહુતિ આપવી.
13.238.27
तथा दर्भेषु पिण्डांस्त्रीन्निर्वपेद्दक्षिणामुखः ।
अपसव्यमपाङ्गुष्ठं नामधेयपुरस्कृतम् ॥ १३.२३८.२७ ॥
એ જ રીતે દર્ભ પર ત્રણ પિંડ દક્ષિણાભિમુખ થઈને અર્પવા; અપસવ્ય, અંગૂઠો બાજુએ રાખીને, નામો આગળ રાખીને.
13.238.28
एतेन विधिना दत्तं पितॄणामक्षयं भवेत् ।
ततो विप्रान्यथाशक्ति पूजयेन्नियतः शुचिः।
सदक्षिणं ससम्भारं यथा तुष्यन्ति ते द्विजाः ॥ १३.२३८.२८ ॥
આ વિધિથી આપેલું પિતૃઓને અક્ષય થાય છે. પછી સંયમી અને શુચિ થઈને શક્તિ મુજબ દક્ષિણા અને સામગ્રી સહિત બ્રાહ્મણોનો સત્કાર કરવો, જેથી તે દ્વિજો સંતુષ્ટ થાય.
13.238.29
यत्र तत्क्रियते तत्र न जल्पन्न जपेन्मिथः ।
नियम्य वाच्यं देहं च श्राद्धकर्म समारभेत् ॥ १३.२३८.२९ ॥
જ્યાં તે ક્રિયા થઈ રહી હોય ત્યાં પરસ્પર વાતો ન કરવી, જપ પણ ન કરવો; વાણી અને શરીરને સંયમમાં રાખીને શ્રાદ્ધકર્મ આરંભવું.
13.238.30
ततो निर्वपने वृत्ते तान्पिण्डांस्तदनन्तरम् ।
ब्राह्मणोऽग्निरजो गौर्वा भक्षयेदप्सु वा क्षिपेत् ॥ १३.२३८.३० ॥
પછી પિંડદાન પૂર્ણ થયા પછી તે પિંડો બ્રાહ્મણ, અગ્નિ, બકરી કે ગાય ખાય; અથવા પાણીમાં નાખવા.
13.238.31
पत्नीं वा मध्यमं पिण्डं पुत्रकामो हि प्राशयेत् ।
आधत्त पितरो गर्भं कुमारं पुष्करस्रजम् ॥ १३.२३८.३१ ॥
પુત્રની ઇચ્છાવાળાએ પત્નીને મધ્યમ પિંડ ખવડાવવો. પિતૃઓ ગર્ભ ધારણ કરાવે — કમળની માળા પહેરેલો એક કુમાર.
13.238.32
तृप्तानुत्थाप्य तान्विप्रानन्नशेषं निवेदयेत् ।
तच्छेषं बहुभिः पश्चात्सभृत्यो भक्षयेन्नरः ॥ १३.२३८.३२ ॥
તૃપ્ત થયેલા તે બ્રાહ્મણોને ઉઠાડીને બાકી રહેલું અન્ન નિવેદિત કરવું. પછી માણસે સેવકો સહિત, ઘણા લોકો સાથે, તે શેષ ભોજન કરવું.
13.238.33
एष प्रोक्तः समासेन पितृयज्ञः सनातनः ।
पितरस्तेन तुष्यन्ति कर्ता च फलमाप्नुयात् ॥ १३.२३८.३३ ॥
આ સંક્ષેપમાં સનાતન પિતૃયજ્ઞ કહેવાયો. તેનાથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે, અને કર્તા ફળ પામે છે.
13.238.34
अहन्यहनि वा कुर्यान्मासेमासेऽथवा पुनः ।
संवत्सरं द्विः कुर्याच्च चतुर्वाऽपि स्वशक्तितः ॥ १३.२३८.३४ ॥
દરરોજ અથવા દર મહિને, અથવા ફરીથી એક વર્ષમાં બે વાર કે ચાર વાર પણ પોતાની શક્તિ અનુસાર કરવું.
13.238.35
दीर्घायुश्च भवेत्स्वस्थः पितृमेधेन वा पुनः ।
सपुत्रो बहुभृत्यश्च प्रभूतधनधान्यवान् ॥ १३.२३८.३५ ॥
પિતૃમેધથી માણસ દીર્ઘાયુ અને સ્વસ્થ થાય છે; તે પુત્રો સહિત, ઘણા સેવકો સહિત અને પુષ્કળ ધનધાન્યવાળો થાય છે.
13.238.36
श्राद्धदः स्वर्गमाप्नोति निर्मलं विविधात्मकम् ।
अप्सरोगणसंघुष्टं विरजस्कमनन्तरम् ॥ १३.२३८.३६ ॥
શ્રાદ્ધ આપનાર નિર્મળ, અનેક રૂપોવાળા સ્વર્ગને પામે છે — અપ્સરાઓના સમૂહોથી ગુંજતા, ધૂળરહિત એવા તેને પછી.
13.238.37
श्राद्धानि पुष्टिकामा वै ये प्रकुर्वन्ति पण्डिताः ।
तेषां पुष्टिं प्रजां चैव दास्यन्ति पितरः सदा ॥ १३.२३८.३७ ॥
પુષ્ટિની ઇચ્છાથી જે પંડિતો શ્રાદ્ધ કરે છે, તેમને પિતૃઓ સદા પુષ્ટિ અને સંતાન આપે છે.
13.238.38
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुविनाशनम् ।
कुलसन्धारकं चेति श्राद्धमाहुर्मनीषिणः ॥ १३.२३८.३८ ॥
શ્રાદ્ધને મનીષીઓ ધન્ય, યશદાયક, આયુષ્યદાયક, સ્વર્ગદાયક, શત્રુનાશક અને કુળને ધારણ કરનારું કહે છે.
13.238.39
भगवन्देवदेवेश मृतास्ते भुवि जन्तवः ।
नानाजातिषु जायन्ते शीघ्रं कर्मवशात्पुनः ॥ १३.२३८.३९ ॥
હે ભગવન્, દેવદેવેશ! પૃથ્વી પર મૃત્યુ પામેલા જીવો કર્મવશ થઈ શીઘ્ર ફરી વિવિધ જાતિઓમાં જન્મે છે.
13.238.40
पितरः स्वस्ति ते तत्र कथं तिष्ठन्ति देववत् ।
पितॄणां कतमो देशः पिण्डानश्नन्ति वै कथम् ॥ १३.२३८.४० ॥
પિતૃઓ તમારું કલ્યાણ કરે! ત્યાં તેઓ દેવોની જેમ કેવી રીતે રહે છે? પિતૃઓનો દેશ ક્યો છે? તેઓ પિંડો કેવી રીતે ખાય છે?
13.238.41
अन्ने दत्ते मृतानां तु कथमाप्यायनं भवेत् ।
एवं मया संशयितं भगवन्वक्तुमर्हसि ॥ १३.२३८.४१ ॥
મૃતકોને અન્ન અર્પણ કરવાથી તેમને તૃપ્તિ કેવી રીતે થાય? હે ભગવન્, મારા આ સંશયનું આપે નિવારણ કરવું જોઈએ.
13.238.42
एतद्विरुद्धं पृच्छन्त्यां रुद्राण्यां परिषद्भृशम् ।
बभूव सर्वा मुदिता श्रोतुं हि परमं हितम् ॥ १३.२३८.४२ ॥
રુદ્રાણીએ આ વિરોધાભાસી લાગતો પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે પરમ હિતકારી વચન સાંભળવા ઇચ્છુક સમગ્ર સભા અત્યંત પ્રસન્ન થઈ.
13.238.43
स्थाने संशयितं देवि शृणु कल्याणि तत्वतः ।
गुह्यानां परमं गुह्यं हितानां परमं हितम् ॥ १३.२३८.४३ ॥
હે દેવી, આ શંકા યોગ્ય છે. હે કલ્યાણી, તત્ત્વત: સાંભળ. આ ગુહ્યોમાં પરમ ગુહ્ય અને હિતોમાં પરમ હિત છે.
13.238.44
यथा देवगणा देवि तथा पितृगणाः प्रिये ।
दक्षिणस्यां दिशि शुभे सर्वे पितृगणाः स्थिताः ॥ १३.२३८.४४ ॥
હે દેવી, જેમ દેવગણો, તેમ હે પ્રિયે, પિતૃગણો પણ છે. હે શુભે, દક્ષિણ દિશામાં સર્વ પિતૃગણો સ્થિત છે.
13.238.45
प्रेतानुद्दिश्य या पूजा क्रियते मानुषैरिह ।
तेन तुष्यन्ति पितरो न प्रेताः पितरः स्मृताः ॥ १३.२३८.४५ ॥
અહીં મનુષ્યો પ્રેતોને ઉદ્દેશીને જે પૂજા કરે છે, તેથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થતા નથી; પ્રેતોને પિતૃ કહેવામાં આવતા નથી.
13.238.46
उत्तरस्यां यथा देवा रमन्ते यज्ञकर्मभिः ।
दक्षिणस्यां तथा देवि तुष्यन्ति विविधैर्मखैः ॥ १३.२३८.४६ ॥
ઉત્તર દિશામાં દેવો યજ્ઞકર્મોથી આનંદ પામે છે, તેમ હે દેવી, દક્ષિણ દિશામાં વિવિધ યજ્ઞોથી (પિતૃઓ) સંતુષ્ટ થાય છે.
13.238.47
द्विविधं क्रियते कर्म हव्यकव्यसमाश्रितम् ।
तयोर्हव्यक्रिया देवान्कव्यमाप्यायते पितॄन्। ॥ १३.२३८.४७ ॥
હવ્ય અને કવ્ય પર આધારિત કર્મ બે પ્રકારે કરવામાં આવે છે. તેમાં હવ્યક્રિયા દેવોને અને કવ્ય પિતૃઓને પોષે છે.
13.238.48
प्रसव्यं मङ्गलैर्द्रव्यैर्हव्यकर्म विधीयते ।
अपसव्यममङ्गल्यैः कव्यं चापि विधीयते ॥ १३.२३८.४८ ॥
પ્રસવ્ય (જમણી બાજુ) રીતે મંગલ દ્રવ્યોથી હવ્યકર્મ વિધાન કરાયું છે; અને અપસવ્ય (ડાબી બાજુ) રીતે અમંગલ ગણાતા દ્રવ્યોથી કવ્ય પણ વિધાન કરાયું છે.
13.238.49
सदेवासुरगन्धर्वाः पितॄनभ्यर्चयन्ति च ।
आप्यायन्ते च ते श्राद्धैः पुनराप्याययन्ति तान् ॥ १३.२३८.४९ ॥
દેવો, અસુરો અને ગંધર્વો પણ પિતૃઓની પૂજા કરે છે. તેઓ શ્રાદ્ધોથી તૃપ્ત થાય છે અને ફરી તેમને પણ તૃપ્ત કરે છે.
13.238.50
अनिष्टा च पितॄन्पूर्वं यः क्रियां प्रकरोति चेत् ।
रक्षांसि च पिशाचाश्च फलं भोक्ष्यन्ति तस्य तत् ॥ १३.२३८.५० ॥
જે પિતૃઓ માટે અનિષ્ટ રીતે પહેલાં ક્રિયા કરે છે, તેનું ફળ રાક્ષસો અને પિશાચો ભોગવશે.
13.238.51
हव्यकव्यक्रियास्तस्मात्कर्तव्या भुवि मानुषैः ।
कर्मक्षेत्रं हि मानुष्यं तदन्यत्र न विद्यते ॥ १३.२३८.५१ ॥
તેથી પૃથ્વી પર મનુષ્યોએ હવ્ય-કવ્ય ક્રિયાઓ કરવી જોઈએ; મનુષ્યજન્મ જ કર્મક્ષેત્ર છે, તે બીજે ક્યાંય મળતું નથી.
13.238.52
कव्येन सन्ततिर्दृष्टा हव्ये भूतिः पृथग्विधाः ।
इति ते कथितं देवि देवगुह्यं सनातनम् ॥ १३.२३८.५२ ॥
કવ્યથી સંતતિ અને હવ્યથી વિવિધ પ્રકારની સમૃદ્ધિ જોવા મળે છે. હે દેવી, દેવોનું આ સનાતન ગુહ્ય તને કહેવામાં આવ્યું.