महाभारत · अध्याय 13.238
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.238.1
पितृमेधः कथं देव तन्मे शंसितुमर्हसि ।
सर्वेषां पितरः पूज्याः सर्वसम्पत्प्रदायिनः ॥ १३.२३८.१ ॥
हे देवा, पितृमेध कसा होतो हे मला सांगण्यास आपण योग्य आहात. सर्वांचे पितर पूज्य असून ते सर्व संपत्ती देणारे आहेत.
13.238.2
पितृमेधं प्रवक्ष्यामि यथावत्तन्मना शृणु ।
देशकालौ विधानं च तत्क्रियायाः शुभाशुभम् ॥ १३.२३८.२ ॥
पितृमेधाचे यथायोग्य वर्णन मी करतो; एकाग्र मनाने ऐक. देश आणि काल, विधान आणि त्या क्रियेचे शुभ-अशुभ.
13.238.3
लोकेषु पितरः पूज्या देवतानां च देवताः ।
शुचयो निर्मलाः पुण्या दक्षिणां दिशमाश्रिताः ॥ १३.२३८.३ ॥
लोकांमध्ये पितर पूज्य आहेत, आणि देवतांनाही ते देव आहेत. ते शुचि, निर्मल, पुण्यवान असून दक्षिण दिशेचा आश्रय घेतलेले आहेत.
13.238.4
यथा वृष्टिं प्रतीक्षन्ते भूमिष्ठाः सर्वजन्तवः ।
पितरश्च तथा लोके पितृमेधं शुभेक्षणे ॥ १३.२३८.४ ॥
भूमीवर राहणारे सर्व प्राणी जसे पावसाची वाट पाहतात, तसेच जगात पितर पितृमेधाची वाट पाहतात, हे शुभनेत्रे.
13.238.5
तस्य देशाः कुरुक्षेत्रं गया गङ्गा सरस्वती ।
प्रभासं पुष्करं चेति तेषु दत्तं महाफलम् ॥ १३.२३८.५ ॥
त्याची स्थाने: कुरुक्षेत्र, गया, गंगा, सरस्वती, प्रभास आणि पुष्कर. तेथे दिलेले दान महान फळ देते.
13.238.6
तीर्थानि सरितः पुण्या विविक्तानि वनानि च ।
नदीनां पुलिनानीति देशाः श्राद्धस्य पूजिताः ॥ १३.२३८.६ ॥
तीर्थे, पवित्र नद्या, एकांत अरण्ये आणि नद्यांचे वाळूचे तट — अशी श्राद्धाची पूजित स्थाने आहेत.
13.238.7
माघप्रोष्ठपदौ मासौ श्राद्धकर्मणि पूजितौ ।
पक्षयोः कृष्णपक्षश्च पूर्वपक्षात्प्रशस्यते ॥ १३.२३८.७ ॥
श्राद्धकर्मात माघ आणि प्रोष्ठपद हे दोन महिने पूजनीय आहेत. दोन पक्षांपैकी पूर्वपक्षापेक्षा कृष्णपक्षच प्रशंसनीय मानला जातो.
13.238.8
अमावास्यां त्रयोदश्यां नवम्यां प्रतिपत्सु च ।
तिथिष्वेतासु तुष्यन्ति दत्तेनेह पितामहाः ॥ १३.२३८.८ ॥
अमावास्या, त्रयोदशी, नवमी आणि प्रतिपदा या तिथींना; या तिथींना येथे दिलेल्या दानाने पितामह संतुष्ट होतात.
13.238.9
पूर्वाह्णे शुक्लपक्षे च रात्रौ जन्मदिनेषु वा ।
युग्मेष्वहस्सु च श्राद्धं न च कुर्वीत पण्डितः ॥ १३.२३८.९ ॥
पूर्वाह्नी, शुक्लपक्षात, रात्री, जन्मदिवशी किंवा युग्म दिवशी शहाण्या माणसाने श्राद्ध करू नये.
13.238.10
एष कालो मया प्रोक्तः पितृमेधस्य पूजितः ।
यस्मिंश्च ब्राह्म्णं पात्रं पश्येत्कालः स च स्मृतः ॥ १३.२३८.१० ॥
पितृमेधासाठी पूजित असा हा काल मी सांगितला आहे. योग्य पात्र असा ब्राह्मण ज्या काळी दिसेल, तोच काळ स्मरला जातो.
13.238.11
अपाङ्क्तेया द्विजा वर्ज्या ग्राह्यास्ते पङ्क्तिपावनाः ।
भोजयेद्यदि पापिष्ठाञ्श्राद्धेषु नरकं व्रजेत् ॥ १३.२३८.११ ॥
पंक्तीला अयोग्य द्विजांचा त्याग करावा; पंक्ती पावन करणारे योग्य ब्राह्मण स्वीकारावेत. श्राद्धात पापी लोकांना भोजन घातल्यास माणूस नरकात जातो.
13.238.12
वृत्तश्रुतकुलोपेतान्सकलत्रान्गुणान्वितान् ।
तदर्हाञ्श्रोत्रियान्विद्धि ब्राह्मणानयुजः शुभे ॥ १३.२३८.१२ ॥
हे शुभे, आचार, वेदज्ञान आणि कुलीनता असलेले, पत्नीसह, गुणवान, योग्य श्रोत्रिय ब्राह्मण विषम संख्येने श्राद्धासाठी निवडावेत, असे जाण.
13.238.13
एतान्निमन्त्रयोद्विद्वान्पूर्वेद्युः प्रातरेव वा ।
तत्र श्राद्धक्रियां पश्चादारभेत यथाविधि ॥ १३.२३८.१३ ॥
विद्वानाने यांना आदल्या दिवशी किंवा सकाळीच निमंत्रित करावे; नंतर तेथे यथाविधी श्राद्धकर्म आरंभ करावे.
13.238.14
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः ।
त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वरा ॥ १३.२३८.१४ ॥
श्राद्धात तीन पवित्र गोष्टी आहेत — दौहित्र, कुतप आणि तीळ; आणि येथे तीन गुणांची प्रशंसा करतात — शुचिता, क्रोधाचा अभाव आणि घाई न करणे.
13.238.15
कुतपः खङ्गपात्रं च कुशा दर्भास्तिला मधु ।
कालशाकं गजच्छाया पवित्रं श्राद्धकर्मसु ॥ १३.२३८.१५ ॥
कुतप, खड्गपात्र, कुश, दर्भ, तीळ, मध, कालशाक आणि गजच्छाया — हे श्राद्धकर्मांत पवित्र आहेत.
13.238.16
तिलानवकिरेत्तत्र नानावर्णान्समन्ततः ।
अशुद्धं पितृयज्ञश्च तिलैः शुध्यति शोभने ॥ १३.२३८.१६ ॥
तेथे चोहीकडे विविध रंगांचे तीळ विखरावेत; अशुद्ध पितृयज्ञही तिळांनी शुद्ध होतो, हे शोभने.
13.238.17
नीलकाषायवस्त्रं च भिन्नवर्णं नवव्रणम् ।
हीनाङ्गमशुचिं वाऽपि वर्जयेत्तत्र दूरतः ॥ १३.२३८.१७ ॥
निळे किंवा भगवे वस्त्र, विविध रंगांचे वस्त्र, नवा व्रण असलेला, अवयवहीन किंवा अशुचि मनुष्य — यांना तेथे दुरूनच वर्ज्य करावे.
13.238.18
कुक्कुटांश्च वराहांश्च नग्नं क्लीबं रजस्वलाम् ।
आयसं त्रपुसीसं च श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् ॥ १३.२३८.१८ ॥
कोंबडे आणि डुक्कर, नग्न मनुष्य, नपुंसक, रजस्वला स्त्री, लोखंड, कथील आणि शिसे — श्राद्धकर्मात यांना वर्ज्य करावे.
13.238.19
मांसैः प्रीणन्ति पितरो मुद्गमाषयवैरिह ।
शशरौरवमांसेन षण्मासं तृप्तिरिष्यते ॥ १३.२३८.१९ ॥
येथे मांसाने, मूग, उडीद आणि जव यांनी पितर तृप्त होतात. ससा आणि रुरु हरणाच्या मांसाने सहा महिने तृप्ती होते असे म्हटले जाते.
13.238.20
संवत्सरं च गव्येन हविषा पायसेन च ।
वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी ॥ १३.२३८.२० ॥
गायीपासून मिळालेल्या हविष्याने आणि खिरीने एक वर्ष; वार्ध्रीणस पक्ष्याच्या मांसाने बारा वर्षांची तृप्ती.
13.238.21
आनन्त्याय भवेद्दत्तं खङ्गमांसं पितृक्षये ।
पायसं सतिलं क्षौद्रं खङ्गमांसेन सम्मितम् ॥ १३.२३८.२१ ॥
पितृश्राद्धात गेंड्याचे मांस अर्पण केले तर ते अनंत फल देते. तिळासह खीर आणि मध गेंड्याच्या मांसाइतके मानले जातात.
13.238.22
महाशकलिनो मस्याश्छागो वा सर्वलोहितः ।
कालशाकमितीत्येव तदानन्त्याय कल्पितम् ॥ १३.२३८.२२ ॥
मोठ्या तुकड्यांचा मासा, किंवा पूर्ण लाल बकरा, किंवा 'कालशाक' — हे अनंत फलासाठी विहित मानले आहेत.
13.238.23
सापूपं सामिषं स्निग्धमाहारमुपकल्पयेत् ।
उपकल्प्य तदाहारं ब्राह्मणानर्चयेत्ततः ॥ १३.२३८.२३ ॥
अपूप आणि मांसासह स्निग्ध आहार तयार करावा. तो आहार तयार करून मग ब्राह्मणांचा सत्कार करावा.
13.238.24
श्मश्रुकर्मशिरः स्नातान्समारोप्यासनं क्रमात् ।
सुगन्धमाल्याभरणैः स्नग्भिरेतान्विभूषयेत् ॥ १३.२३८.२४ ॥
दाढी, केस कापून स्नान केलेल्या ब्राह्मणांना क्रमाने आसनांवर बसवून सुगंधी माळा व अलंकारांनी त्यांना सुशोभित करावे.
13.238.25
अलङ्कृत्योपविष्टांस्तान्पिण्डावापं निवेदयेत् ॥ १३.२३८.२५ ॥
त्यांना अलंकृत करून बसवल्यानंतर पिण्डावापाचे निवेदन करावे.
13.238.26
ततः प्रस्तीर्य दर्भाणां प्रस्तरं दक्षिणामुखम् ।
तत्समीपेऽग्निमिद्ध्वा च स्वधां च जुहुयात्ततः।
समीपे त्वग्नीषोमाभ्यां पितृभ्यो जुहुयात्तदा ॥ १३.२३८.२६ ॥
नंतर दर्भांचे आसन दक्षिणाभिमुख पसरून, त्याजवळ अग्नी प्रज्वलित करून स्वधा आहुती द्यावी; जवळच अग्नीषोमांसाठी व पितरांसाठी आहुती द्यावी.
13.238.27
तथा दर्भेषु पिण्डांस्त्रीन्निर्वपेद्दक्षिणामुखः ।
अपसव्यमपाङ्गुष्ठं नामधेयपुरस्कृतम् ॥ १३.२३८.२७ ॥
त्याचप्रमाणे दर्भांवर तीन पिण्ड दक्षिणाभिमुख होऊन अर्पण करावेत; अपसव्य, अंगठा बाजूला ठेवून, नावे पुढे ठेवून.
13.238.28
एतेन विधिना दत्तं पितॄणामक्षयं भवेत् ।
ततो विप्रान्यथाशक्ति पूजयेन्नियतः शुचिः।
सदक्षिणं ससम्भारं यथा तुष्यन्ति ते द्विजाः ॥ १३.२३८.२८ ॥
या विधीने दिलेले पितरांना अक्षय होते. नंतर संयमी व शुचिर्भूत होऊन यथाशक्ती दक्षिणा व साहित्यासह ब्राह्मणांचा सत्कार करावा, ज्यायोगे ते द्विज संतुष्ट होतील.
13.238.29
यत्र तत्क्रियते तत्र न जल्पन्न जपेन्मिथः ।
नियम्य वाच्यं देहं च श्राद्धकर्म समारभेत् ॥ १३.२३८.२९ ॥
जिथे ते कर्म चालू असेल तेथे परस्पर बोलू नये, जपही करू नये; वाणी व देह संयमित करून श्राद्धकर्म सुरू करावे.
13.238.30
ततो निर्वपने वृत्ते तान्पिण्डांस्तदनन्तरम् ।
ब्राह्मणोऽग्निरजो गौर्वा भक्षयेदप्सु वा क्षिपेत् ॥ १३.२३८.३० ॥
नंतर पिण्डदान पूर्ण झाल्यावर ते पिण्ड ब्राह्मण, अग्नी, शेळी किंवा गाय खावी; किंवा पाण्यात टाकावेत.
13.238.31
पत्नीं वा मध्यमं पिण्डं पुत्रकामो हि प्राशयेत् ।
आधत्त पितरो गर्भं कुमारं पुष्करस्रजम् ॥ १३.२३८.३१ ॥
पुत्राची इच्छा करणाऱ्याने पत्नीस मध्यम पिंड खाऊ घालावा. पितरांनी गर्भ धारण करावा — कमळांची माळ घातलेला एक कुमार.
13.238.32
तृप्तानुत्थाप्य तान्विप्रानन्नशेषं निवेदयेत् ।
तच्छेषं बहुभिः पश्चात्सभृत्यो भक्षयेन्नरः ॥ १३.२३८.३२ ॥
तृप्त झालेल्या त्या ब्राह्मणांना उठवून उरलेले अन्न निवेदित करावे. नंतर माणसाने सेवकांसह त्या उरलेल्या अन्नाचे भोजन करावे.
13.238.33
एष प्रोक्तः समासेन पितृयज्ञः सनातनः ।
पितरस्तेन तुष्यन्ति कर्ता च फलमाप्नुयात् ॥ १३.२३८.३३ ॥
हा संक्षेपाने सनातन पितृयज्ञ सांगितला. त्याने पितर संतुष्ट होतात आणि करणारा फल प्राप्त करतो.
13.238.34
अहन्यहनि वा कुर्यान्मासेमासेऽथवा पुनः ।
संवत्सरं द्विः कुर्याच्च चतुर्वाऽपि स्वशक्तितः ॥ १३.२३८.३४ ॥
दररोज किंवा दर महिन्याला, अथवा पुन्हा एका वर्षात दोन वेळा किंवा चार वेळाही आपल्या शक्तीनुसार करावे.
13.238.35
दीर्घायुश्च भवेत्स्वस्थः पितृमेधेन वा पुनः ।
सपुत्रो बहुभृत्यश्च प्रभूतधनधान्यवान् ॥ १३.२३८.३५ ॥
पितृमेधाने माणूस दीर्घायुषी आणि निरोगी होतो; तो पुत्रांसह, अनेक सेवकांसह आणि विपुल धनधान्याने युक्त होतो.
13.238.36
श्राद्धदः स्वर्गमाप्नोति निर्मलं विविधात्मकम् ।
अप्सरोगणसंघुष्टं विरजस्कमनन्तरम् ॥ १३.२३८.३६ ॥
श्राद्ध देणारा निर्मल, विविध स्वरूपाचा स्वर्ग प्राप्त करतो — अप्सरांच्या समूहांनी गजबजलेला, धूळरहित, त्यानंतर.
13.238.37
श्राद्धानि पुष्टिकामा वै ये प्रकुर्वन्ति पण्डिताः ।
तेषां पुष्टिं प्रजां चैव दास्यन्ति पितरः सदा ॥ १३.२३८.३७ ॥
पुष्टीची इच्छा धरून जे विद्वान श्राद्धे करतात, त्यांना पितर सदैव पुष्टी व संतती देतात.
13.238.38
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुविनाशनम् ।
कुलसन्धारकं चेति श्राद्धमाहुर्मनीषिणः ॥ १३.२३८.३८ ॥
श्राद्ध धन्य, यशदायक, आयुष्यवर्धक, स्वर्गदायक, शत्रुनाशक आणि कुल टिकवणारे असे मनीषी म्हणतात.
13.238.39
भगवन्देवदेवेश मृतास्ते भुवि जन्तवः ।
नानाजातिषु जायन्ते शीघ्रं कर्मवशात्पुनः ॥ १३.२३८.३९ ॥
हे भगवन्, देवदेवेशा! पृथ्वीवर मृत झालेले प्राणी कर्मवशाने लवकरच पुन्हा नाना जातींमध्ये जन्म घेतात.
13.238.40
पितरः स्वस्ति ते तत्र कथं तिष्ठन्ति देववत् ।
पितॄणां कतमो देशः पिण्डानश्नन्ति वै कथम् ॥ १३.२३८.४० ॥
पितर तुमचे कल्याण करोत! तेथे ते देवांप्रमाणे कसे राहतात? पितरांचा कोणता देश आहे आणि ते पिंड कसे खातात?
13.238.41
अन्ने दत्ते मृतानां तु कथमाप्यायनं भवेत् ।
एवं मया संशयितं भगवन्वक्तुमर्हसि ॥ १३.२३८.४१ ॥
मृतांना अन्न अर्पण केल्यास त्यांची तृप्ती कशी होते? हे भगवन्, माझ्या या संशयाचे निरसन आपण करावे.
13.238.42
एतद्विरुद्धं पृच्छन्त्यां रुद्राण्यां परिषद्भृशम् ।
बभूव सर्वा मुदिता श्रोतुं हि परमं हितम् ॥ १३.२३८.४२ ॥
रुद्राणीने हा विरुद्धसा वाटणारा प्रश्न विचारला तेव्हा परम हितकारक वचन ऐकण्याची इच्छा असलेली सर्व सभा अत्यंत आनंदित झाली.
13.238.43
स्थाने संशयितं देवि शृणु कल्याणि तत्वतः ।
गुह्यानां परमं गुह्यं हितानां परमं हितम् ॥ १३.२३८.४३ ॥
हे देवी, ही शंका योग्यच आहे. हे कल्याणी, तत्त्वतः ऐक. हे गुह्यांमधील परम गुह्य आणि हितांमधील परम हित आहे.
13.238.44
यथा देवगणा देवि तथा पितृगणाः प्रिये ।
दक्षिणस्यां दिशि शुभे सर्वे पितृगणाः स्थिताः ॥ १३.२३८.४४ ॥
हे देवी, जसे देवगण, तसेच हे प्रिये, पितृगणही आहेत. हे शुभे, दक्षिण दिशेला सर्व पितृगण स्थित आहेत.
13.238.45
प्रेतानुद्दिश्य या पूजा क्रियते मानुषैरिह ।
तेन तुष्यन्ति पितरो न प्रेताः पितरः स्मृताः ॥ १३.२३८.४५ ॥
येथे मानव प्रेतांच्या उद्देशाने जी पूजा करतात, त्याने पितर संतुष्ट होत नाहीत; प्रेतांना पितर म्हटले जात नाही.
13.238.46
उत्तरस्यां यथा देवा रमन्ते यज्ञकर्मभिः ।
दक्षिणस्यां तथा देवि तुष्यन्ति विविधैर्मखैः ॥ १३.२३८.४६ ॥
उत्तर दिशेला देव यज्ञकर्मांनी रमतात, तसेच हे देवी, दक्षिण दिशेला विविध यज्ञांनी (पितर) संतुष्ट होतात.
13.238.47
द्विविधं क्रियते कर्म हव्यकव्यसमाश्रितम् ।
तयोर्हव्यक्रिया देवान्कव्यमाप्यायते पितॄन्। ॥ १३.२३८.४७ ॥
हव्य आणि कव्य यांवर आधारित कर्म दोन प्रकारे केले जाते. त्यांपैकी हव्यक्रिया देवांना आणि कव्य पितरांना पोषण देते.
13.238.48
प्रसव्यं मङ्गलैर्द्रव्यैर्हव्यकर्म विधीयते ।
अपसव्यममङ्गल्यैः कव्यं चापि विधीयते ॥ १३.२३८.४८ ॥
प्रसव्य (उजवीकडे) पद्धतीने मंगल द्रव्यांनी हव्यकर्म विहित आहे; आणि अपसव्य (डावीकडे) पद्धतीने अमंगल मानल्या जाणाऱ्या द्रव्यांनी कव्यही विहित आहे.
13.238.49
सदेवासुरगन्धर्वाः पितॄनभ्यर्चयन्ति च ।
आप्यायन्ते च ते श्राद्धैः पुनराप्याययन्ति तान् ॥ १३.२३८.४९ ॥
देव, असुर आणि गंधर्वही पितरांची पूजा करतात. ते श्राद्धांनी तृप्त होतात आणि पुन्हा त्यांनाही तृप्त करतात.
13.238.50
अनिष्टा च पितॄन्पूर्वं यः क्रियां प्रकरोति चेत् ।
रक्षांसि च पिशाचाश्च फलं भोक्ष्यन्ति तस्य तत् ॥ १३.२३८.५० ॥
जो पितरांसाठी अनिष्ट रीतीने आधी क्रिया करतो, त्याचे फल राक्षस आणि पिशाच भोगतील.
13.238.51
हव्यकव्यक्रियास्तस्मात्कर्तव्या भुवि मानुषैः ।
कर्मक्षेत्रं हि मानुष्यं तदन्यत्र न विद्यते ॥ १३.२३८.५१ ॥
म्हणून पृथ्वीवर मानवांनी हव्य-कव्य क्रिया कराव्यात; मनुष्यजन्मच कर्मक्षेत्र आहे, ते इतरत्र मिळत नाही.
13.238.52
कव्येन सन्ततिर्दृष्टा हव्ये भूतिः पृथग्विधाः ।
इति ते कथितं देवि देवगुह्यं सनातनम् ॥ १३.२३८.५२ ॥
कव्याने संतती आणि हव्याने विविध प्रकारची समृद्धी दिसून येते. हे देवी, हे देवांचे सनातन गुह्य तुला सांगितले.