મહાભારત · અધ્યાય 13.242
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.242.1
भगवन्मानुषाः केचित्कालधर्ममुपस्थिताः ।
प्राणमोक्षं कथं कृत्वा परत्रि हितमाप्नुयुः ॥ १३.२४२.१ ॥
હે ભગવાન! કાળધર્મ (મૃત્યુ) નજીક આવેલા કેટલાક મનુષ્યો પ્રાણત્યાગ કેવી રીતે કરીને પરલોકમાં કલ્યાણ પામે?
13.242.2
हन्त ते कथयिष्यामि शृणु देवि समाहिता ।
द्विविधं मरणं लोके स्वभावाद्यत्नतस्तथा ॥ १३.२४२.२ ॥
સારું, હું તને કહું છું; હે દેવી, એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ. જગતમાં મરણ બે પ્રકારનું છે—સ્વભાવથી અને પ્રયત્નથી.
13.242.3
तयोः स्वभावं नापायं यत्नतः करणोद्भवम् ।
एतयोरुभयोर्देवि विधानं शृणु शोभने ॥ १३.२४२.३ ॥
તેમાંથી સ્વાભાવિક મરણ દોષ નથી; પ્રયત્નથી ઉત્પન્ન થયેલું મરણ કર્મજનિત છે. હે દેવી, હે શોભને, આ બંનેની વિધિ સાંભળ.
13.242.4
कल्याकल्यशरीरस्य यत्नजं द्विविधं स्मृतम् ।
यत्नजं नाम मरणमात्मत्यागो मुमूर्षया ॥ १३.२४२.४ ॥
યોગ્ય કે અયોગ્ય શરીરનું પ્રયત્નજન્ય મરણ બે પ્રકારનું સ્મૃતિમાં કહેલું છે. પ્રયત્નજન્ય મરણ એટલે મરવાની ઇચ્છાથી કરાતો આત્મત્યાગ.
13.242.5
तत्राकल्यशरीरस्य जरा व्याधिश्च कारणम् ।
महाप्रस्थानगमनं तथा प्रायोपवेशनम्।
जलावगाहनं चैव अग्निचित्यां प्रवेशनम् ॥ १३.२४२.५ ॥
તેમાં અયોગ્ય શરીરનું કારણ ઘડપણ અને રોગ છે. મહાપ્રસ્થાન તરફ ગમન, પ્રાયોપવેશન (ઉપવાસથી મૃત્યુ), પાણીમાં ડૂબવું અને અગ્નિચિતામાં પ્રવેશ પણ (મરણનાં માર્ગો) છે.
13.242.6
एवं चतुर्विधः प्रोक्त आत्मत्यागो मुमूर्षताम् ।
एतेषां क्रमयोगेन विधानं शृणु शोभने ॥ १३.२४२.६ ॥
આ રીતે મરવાની ઇચ્છાવાળાઓનો આત્મત્યાગ ચાર પ્રકારનો કહેવાયો છે. આમના ક્રમયોગથી તેની વિધિ સાંભળ, હે શોભને.
13.242.7
स्वधर्मयुक्तं गार्हस्थ्यं चिरमूढ्वा विधानतः ।
तत्रानृण्यं च सम्प्राप्य वृद्धो वा व्याधितोऽपि वा ॥ १३.२४२.७ ॥
સ્વધર્મને અનુકૂળ ગૃહસ્થ જીવન વિધિપૂર્વક લાંબા સમય સુધી જીવીને, ત્યાં ઋણમુક્તિ પામીને, વૃદ્ધ હોય કે રોગી હોય,
13.242.8
दर्शयित्वा स्वदौर्बल्यं सर्वानेवानुमान्य च ।
सर्वं विहाय बन्धूंश्च क्रमाणां भरणं तथा ॥ १३.२४२.८ ॥
પોતાની દુર્બળતા બતાવીને, સૌની અનુમતિ લઈને, સર્વ કંઈ અને બંધુઓને છોડીને, તેમજ ક્રમાનુસાર ભરણપોષણનો ભાર પણ (સોંપીને),
13.242.9
दानानि विधिवत्कृत्वा धर्मिकार्यर्थमात्मनः ।
अनुज्ञाप्य जनं सर्वं वाचा मधुरया ब्रुवन् ॥ १३.२४२.९ ॥
વિધિ પ્રમાણે દાન આપીને, પોતાના ધાર્મિક કાર્ય માટે, સર્વ લોકોની વિદાય લઈને, મધુર વાણીમાં બોલતાં,
13.242.10
अहतं वस्त्रमाच्छाद्य बद्ध्वा तत्कुशरज्जुना ।
उपस्पृश्च प्रतिज्ञाय व्यवसायपुरसरम् ॥ १३.२४२.१० ॥
નવું વસ્ત્ર ઓઢીને, તેને દર્ભની દોરીથી બાંધીને, આચમન કરીને, નિશ્ચયપૂર્વક પ્રતિજ્ઞા કરીને,
13.242.11
परित्यज्य ततो ग्राम्यं धर्मं कुर्याद्यथेप्सितम् ।
महाप्रस्तानमिच्छेच्चेत्प्रतिष्ठेतोत्तरां दिशम् ॥ १३.२४२.११ ॥
પછી લૌકિક ધર્મોનો ત્યાગ કરીને, ઇચ્છા પ્રમાણે કાર્ય કરવું. મહાપ્રસ્થાનની ઇચ્છા હોય તો ઉત્તર દિશા તરફ પ્રયાણ કરવું.
13.242.12
भूत्वा तावन्निराहारो यावत्प्राणविमोक्षणम् ।
चेष्टाहानौ शयित्वाऽपि तन्मनाः प्राणमुत्सृजेत्।
एवं पुण्यकृतां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १३.२४२.१२ ॥
પ્રાણ છૂટે ત્યાં સુધી નિરાહાર રહેવું. ચેષ્ટા બંધ થયા પછી સૂઈને પણ, તેમાં મન લગાવીને પ્રાણ ત્યજવો. આ રીતે પુણ્યકર્મીઓના નિર્મળ લોક પામે છે.
13.242.13
प्रायोपवेशनं चेच्छेत्तेनैव विधिना नरः ।
देशे पुण्यतमे श्रेष्ठे निराहारस्तु संविशेत् ॥ १३.२४२.१३ ॥
જો કોઈ માણસ પ્રાયોપવેશનની ઇચ્છા કરે, તો તે જ વિધિથી, અત્યંત પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ સ્થાનમાં નિરાહાર બેસવું.
13.242.14
अप्राणं तु शुचिर्भूत्वा कुर्वन्दानं स्वशक्तितः ।
पुण्यं परित्यजेत्प्राणानेष धर्मः सनातनः।
एवं कलेवरं त्यक्त्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ १३.२४२.१४ ॥
શુદ્ધ થઈને, પોતાની શક્તિ અનુસાર દાન કરતાં, પ્રાણનો ત્યાગ કરવો; આ સનાતન ધર્મ છે. આ રીતે દેહ ત્યજનાર સ્વર્ગલોકમાં સન્માન પામે છે.
13.242.15
अग्निप्रवेशनं चेच्छेत्तेनैव विधिना शुभे ।
कृत्वा काष्ठमयं चित्यं पुण्यक्षेत्रे नदीषु वा ॥ १३.२४२.१५ ॥
હે શુભે, જો કોઈ અગ્નિપ્રવેશની ઇચ્છા કરે, તો તે જ વિધિથી, પુણ્યક્ષેત્રમાં કે નદીઓ પર લાકડાની ચિતા બનાવીને.
13.242.16
दैवतेभ्यो नमस्कृत्वा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
भूत्वा शुचिर्व्यवसितः प्रविशेदग्निसंस्तरम्।
सोपि लोकान्यथान्यायं प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ १३.२४२.१६ ॥
દેવોને નમસ્કાર કરીને, પ્રદક્ષિણા કરીને, શુદ્ધ થઈને, દૃઢ નિશ્ચયથી અગ્નિ-શય્યામાં પ્રવેશ કરવો. તે પણ પુણ્યકર્મીઓના લોક યથાન્યાય પામે છે.
13.242.17
जलावगाहनं चेच्छेत्तेनैव विधिना शुभे ।
ख्याते पुण्यतमे तीर्थे निमज्जेत्सुकृतं स्मरन् ॥ १३.२४२.१७ ॥
હે શુભે, જો કોઈ જલમાં નિમજ્જનની ઇચ્છા કરે, તો તે જ વિધિથી, પ્રસિદ્ધ અતિ પુણ્ય તીર્થમાં પોતાના સત્કર્મોનું સ્મરણ કરતાં નિમજ્જન કરવું.
13.242.18
सोपि पुण्यतमाँल्लोकान्निःसङ्गात्प्रतिपद्यते ।
ततः कल्यशरीरस्य संत्यागं शृणु तत्वतः ॥ १३.२४२.१८ ॥
તે પણ નિઃસંગતાથી અતિ પુણ્યવાન લોક પામે છે. હવે, સ્વસ્થ શરીરના ત્યાગનું તત્ત્વ સાંભળ.
13.242.19
रक्षार्थं क्षत्रियः श्रेष्ठः प्रजापालनकारणात् ।
योधानां भर्तृपिण्डार्थं गुर्वर्थं ब्रह्मचारिणाम् ॥ १३.२४२.१९ ॥
રક્ષણ માટે ક્ષત્રિય શ્રેષ્ઠ છે, પ્રજાપાલનના કારણે. યોદ્ધાઓ માટે સ્વામીના પિંડ માટે, અને બ્રહ્મચારીઓ માટે ગુરુ માટે.
13.242.20
गोब्राह्मणार्थं सर्वेषां प्राणत्यागो विधीयते ।
स्वराज्यरक्षणार्तं वा कुजनैः पीडिताः प्रजाः ॥ १३.२४२.२० ॥
ગાય અને બ્રાહ્મણો માટે સૌ માટે પ્રાણત્યાગ વિહિત છે; અથવા પોતાના રાજ્યની રક્ષા માટે, અથવા દુષ્ટજનો વડે પીડિત પ્રજા માટે.
13.242.21
मोक्तुकामस्त्यजेत्प्राणान्युद्धमार्गे यथाविधि ।
सुसन्नद्धो व्यवसितः सम्प्रविश्यापराङ्मुखः।
एवं राजा मृतः सद्यः स्वर्गलोके महीयते ॥ १३.२४२.२१ ॥
મુક્તિની ઇચ્છાવાળો યુદ્ધમાર્ગે યથાવિધિ પ્રાણ ત્યજે; સારી રીતે બખ્તર પહેરીને, દૃઢ નિશ્ચયથી યુદ્ધમાં પ્રવેશીને, પીઠ ન બતાવીને — આ રીતે મૃત્યુ પામેલો રાજા તરત જ સ્વર્ગલોકમાં પૂજાય છે.
13.242.22
तादृशी सुगतिर्नास्ति क्षत्रियस्य विशेषतः ।
भृत्यो वा भर्तृपिण्डार्थं भर्तृकर्मण्युपस्थिते ॥ १३.२४२.२२ ॥
એવી સદ્ગતિ નથી, ખાસ કરીને ક્ષત્રિય માટે; અથવા સ્વામીનું કાર્ય આવી પડે ત્યારે, સ્વામીના પિંડ માટે સેવક (પ્રાણ આપી શકે).
13.242.23
कुर्वंस्तत्र तु साहाय्यमात्मप्राणानपेक्षया ।
स्वाम्यर्थं संत्यजेत्प्राणान्पुण्याँल्लोकान्स गच्छति ॥ १३.२४२.२३ ॥
ત્યાં સહાય કરતાં, પોતાના પ્રાણની પરવા ન કરીને, સ્વામી માટે પ્રાણ ત્યજનાર પુણ્યલોકોમાં જાય છે.
13.242.24
स्पृहणीयः सुरगणैस्तत्र नास्ति विचारणा ।
एवं गोब्राह्मणार्थं वा दीनार्थं वा त्यजेत्तनुम् ॥ १३.२४२.२४ ॥
દેવગણો દ્વારા ત્યાં તે ઇચ્છાય છે — આમાં સંશય નથી. આ રીતે ગાય અને બ્રાહ્મણો માટે, અથવા દીનો માટે શરીર ત્યજવું.
13.242.25
सोपि पुण्यमवाप्नोति आनृशंस्यव्यपेक्षया ।
इत्येते जीवितत्यागे मार्गास्ते समुदाहृताः ॥ १३.२४२.२५ ॥
તે પણ કરુણાના વિચારથી પુણ્ય પામે છે. આ રીતે જીવન ત્યાગના આ માર્ગો તને કહેવામાં આવ્યા.
13.242.26
कामक्रोधाद्भयाद्वाऽपि यदि चेत्संत्यजेत्तनुम् ।
सोऽनन्तं नरकं याति आत्महन्तृत्वकारणात् ॥ १३.२४२.२६ ॥
કામ, ક્રોધ કે ભયથી પણ જો કોઈ શરીર ત્યાગે, તો આત્મહત્યાના કારણે તે અનંત નરકમાં જાય છે.
13.242.27
स्वभावं मरणं नाम न तु चात्मेच्छया भवेत् ।
यथा मृतानां यत्कार्यं तन्मे शृणु यथाविधि ॥ १३.२४२.२७ ॥
મૃત્યુ સ્વભાવથી આવવું જોઈએ, પોતાની ઇચ્છાથી નહીં. મૃતકો માટે વિધિ અનુસાર જે કાર્ય કરવાનું છે, તે મારી પાસેથી યથાવિધિ સાંભળ.
13.242.28
तत्रापि मरणं त्यागो मूढत्यागाद्विशिष्यते ।
भूमौ संवेशयेद्देहं नरस्य विनशिष्यतः ॥ १३.२४२.२८ ॥
ત્યાં પણ મૂર્ખતાપૂર્વક ત્યાગ કરતાં મૃત્યુ સ્વીકારવું શ્રેષ્ઠ છે. મૃત્યુ પામવાની સ્થિતિમાં રહેલા માણસનો દેહ ભૂમિ પર સૂવડાવવો જોઈએ.
13.242.29
निर्जीवं वृणुयात्सद्यो वाससा तु कलेवरम् ।
माल्यगन्धैरलङ्कृत्य सुवर्णेन च भामिनि ॥ १३.२४२.२९ ॥
હે ભામિની! નિર્જીવ દેહને તરત વસ્ત્રથી ઢાંકવો જોઈએ; માળા, સુગંધ અને સોનાથી તેને શણગારવો જોઈએ.
13.242.30
श्मशाने दक्षिणे देशे चिताग्नौ प्रदहेन्मृतम् ।
अथवा निक्षिपेद्भूमौ शरीरं जीववर्जितम् ॥ १३.२४२.३० ॥
સ્મશાનના દક્ષિણ ભાગમાં ચિતાની અગ્નિમાં મૃતકને બાળવો જોઈએ; અથવા પ્રાણરહિત દેહ ભૂમિમાં દાટવો.
13.242.31
दिवा च शुक्लपक्षश्च उत्तरायणमेव च ।
मुमूर्षूणां प्रशस्तानि विपरीतं तु गर्हितम् ॥ १३.२४२.३१ ॥
દિવસ, શુક્લ પક્ષ અને ઉત્તરાયણ — એ મૃત્યુ પામવાની તૈયારીમાં રહેલાઓ માટે પ્રશસ્ત છે; તેનાથી વિપરીત નિંદિત છે.
13.242.32
औदकं चाष्टकाश्राद्धं बहुभिर्बहुभिः कृतम् ।
आप्यायनं मृतानां तत्परलोके भवेच्छुभम्।
एतत्सर्वं मया प्रोक्तं मानुषाणां हितं वचः ॥ १३.२४२.३२ ॥
ઔદક અને અષ્ટકાશ્રાદ્ધ — ઘણા લોકો દ્વારા વારંવાર કરાયેલાં; તે મૃતકોને તૃપ્તિ આપે છે અને પરલોકમાં શુભ થાય છે. આ બધું મેં માણસોના હિત માટે કહ્યું છે.