महाभारत · अध्याय 13.242
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.242.1
भगवन्मानुषाः केचित्कालधर्ममुपस्थिताः ।
प्राणमोक्षं कथं कृत्वा परत्रि हितमाप्नुयुः ॥ १३.२४२.१ ॥
हे भगवन्! कालधर्म (मरण) जवळ आलेले काही मानव प्राणत्याग कसा करून परलोकी कल्याण मिळवतील?
13.242.2
हन्त ते कथयिष्यामि शृणु देवि समाहिता ।
द्विविधं मरणं लोके स्वभावाद्यत्नतस्तथा ॥ १३.२४२.२ ॥
ठीक, तुला सांगतो; हे देवी, एकाग्र चित्ताने ऐक. जगात मरण दोन प्रकारचे आहे—स्वभावाने आणि प्रयत्नाने.
13.242.3
तयोः स्वभावं नापायं यत्नतः करणोद्भवम् ।
एतयोरुभयोर्देवि विधानं शृणु शोभने ॥ १३.२४२.३ ॥
त्यांपैकी स्वाभाविक मरण दोषाचे नाही; प्रयत्नाने उत्पन्न झालेले मरण कर्मातून उद्भवते. हे देवी, हे शोभने, या दोहोंची विधी ऐक.
13.242.4
कल्याकल्यशरीरस्य यत्नजं द्विविधं स्मृतम् ।
यत्नजं नाम मरणमात्मत्यागो मुमूर्षया ॥ १३.२४२.४ ॥
योग्य किंवा अयोग्य शरीराचे प्रयत्नजन्य मरण दोन प्रकारचे मानले आहे. प्रयत्नजन्य मरण म्हणजे मरण्याच्या इच्छेने केलेला आत्मत्याग.
13.242.5
तत्राकल्यशरीरस्य जरा व्याधिश्च कारणम् ।
महाप्रस्थानगमनं तथा प्रायोपवेशनम्।
जलावगाहनं चैव अग्निचित्यां प्रवेशनम् ॥ १३.२४२.५ ॥
त्यात अयोग्य शरीराचे कारण म्हातारपण आणि रोग आहेत. महाप्रस्थानाला जाणे, प्रायोपवेशन (उपोषणाने मरण), पाण्यात बुडणे आणि अग्निचितेत प्रवेश करणे हीही (मरणाची कारणे) आहेत.
13.242.6
एवं चतुर्विधः प्रोक्त आत्मत्यागो मुमूर्षताम् ।
एतेषां क्रमयोगेन विधानं शृणु शोभने ॥ १३.२४२.६ ॥
अशा प्रकारे मरणाची इच्छा असणाऱ्यांचा आत्मत्याग चार प्रकारचा सांगितला आहे. यांच्या क्रमयोगाने त्याची विधी ऐक, हे शोभने.
13.242.7
स्वधर्मयुक्तं गार्हस्थ्यं चिरमूढ्वा विधानतः ।
तत्रानृण्यं च सम्प्राप्य वृद्धो वा व्याधितोऽपि वा ॥ १३.२४२.७ ॥
स्वधर्माला अनुसरून गृहस्थाश्रम विधिपूर्वक दीर्घकाल पाळून, तेथे ऋणमुक्ती मिळवून, वृद्ध असो वा रोगी असो,
13.242.8
दर्शयित्वा स्वदौर्बल्यं सर्वानेवानुमान्य च ।
सर्वं विहाय बन्धूंश्च क्रमाणां भरणं तथा ॥ १३.२४२.८ ॥
आपली दुर्बलता दाखवून, सर्वांची अनुमती घेऊन, सर्व काही आणि बांधवांचा त्याग करून, तसेच क्रमाने पोषणाचा भारही (सोपवून),
13.242.9
दानानि विधिवत्कृत्वा धर्मिकार्यर्थमात्मनः ।
अनुज्ञाप्य जनं सर्वं वाचा मधुरया ब्रुवन् ॥ १३.२४२.९ ॥
विधिपूर्वक दाने देऊन, आपल्या धार्मिक कार्यासाठी, सर्व लोकांचा निरोप घेऊन, मधुर वाणीने बोलत,
13.242.10
अहतं वस्त्रमाच्छाद्य बद्ध्वा तत्कुशरज्जुना ।
उपस्पृश्च प्रतिज्ञाय व्यवसायपुरसरम् ॥ १३.२४२.१० ॥
नवे वस्त्र पांघरून, ते कुशाच्या दोरीने बांधून, आचमन करून, निश्चयपूर्वक प्रतिज्ञा करून,
13.242.11
परित्यज्य ततो ग्राम्यं धर्मं कुर्याद्यथेप्सितम् ।
महाप्रस्तानमिच्छेच्चेत्प्रतिष्ठेतोत्तरां दिशम् ॥ १३.२४२.११ ॥
नंतर ग्राम्य धर्म सोडून, इच्छेप्रमाणे आचरण करावे. महाप्रस्थानाची इच्छा असल्यास उत्तर दिशेकडे प्रस्थान करावे.
13.242.12
भूत्वा तावन्निराहारो यावत्प्राणविमोक्षणम् ।
चेष्टाहानौ शयित्वाऽपि तन्मनाः प्राणमुत्सृजेत्।
एवं पुण्यकृतां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १३.२४२.१२ ॥
प्राण सुटेपर्यंत निराहारी राहावे. कर्मे थांबल्यावर झोपूनही, त्यातच मन ठेवून प्राण सोडावा. असा तो पुण्यकर्त्यांचे निर्मल लोक प्राप्त करतो.
13.242.13
प्रायोपवेशनं चेच्छेत्तेनैव विधिना नरः ।
देशे पुण्यतमे श्रेष्ठे निराहारस्तु संविशेत् ॥ १३.२४२.१३ ॥
एखाद्या माणसाला प्रायोपवेशन करण्याची इच्छा असेल, तर त्याच विधीने, अत्यंत पवित्र आणि श्रेष्ठ स्थानी निराहार बसावे.
13.242.14
अप्राणं तु शुचिर्भूत्वा कुर्वन्दानं स्वशक्तितः ।
पुण्यं परित्यजेत्प्राणानेष धर्मः सनातनः।
एवं कलेवरं त्यक्त्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ १३.२४२.१४ ॥
शुद्ध होऊन, आपल्या शक्तीनुसार दान करीत प्राणत्याग करावा; हाच सनातन धर्म आहे. अशा रीतीने देहत्याग करणारा स्वर्गलोकी सन्मानित होतो.
13.242.15
अग्निप्रवेशनं चेच्छेत्तेनैव विधिना शुभे ।
कृत्वा काष्ठमयं चित्यं पुण्यक्षेत्रे नदीषु वा ॥ १३.२४२.१५ ॥
हे शुभे, एखाला अग्निप्रवेश करण्याची इच्छा असेल, तर त्याच विधीने, पवित्र क्षेत्रात किंवा नद्यांच्या काठी लाकडाची चिता रचून.
13.242.16
दैवतेभ्यो नमस्कृत्वा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
भूत्वा शुचिर्व्यवसितः प्रविशेदग्निसंस्तरम्।
सोपि लोकान्यथान्यायं प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ १३.२४२.१६ ॥
देवतांना नमस्कार करून, प्रदक्षिणा घालून, शुद्ध होऊन, निश्चयाने अग्निशय्येत प्रवेश करावा. तोही पुण्यकर्म्यांचे लोक यथान्याय मिळवतो.
13.242.17
जलावगाहनं चेच्छेत्तेनैव विधिना शुभे ।
ख्याते पुण्यतमे तीर्थे निमज्जेत्सुकृतं स्मरन् ॥ १३.२४२.१७ ॥
हे शुभे, एखाला जलसमाधी घ्यावीशी वाटली, तर त्याच विधीने, प्रसिद्ध आणि अत्यंत पवित्र तीर्थात आपली सत्कर्मे स्मरून बुडी घ्यावी.
13.242.18
सोपि पुण्यतमाँल्लोकान्निःसङ्गात्प्रतिपद्यते ।
ततः कल्यशरीरस्य संत्यागं शृणु तत्वतः ॥ १३.२४२.१८ ॥
तोही निःसंगतेमुळे अत्यंत पुण्यवान लोक प्राप्त करतो. आता, निरोगी शरीराच्या त्यागाचे तत्त्व ऐक.
13.242.19
रक्षार्थं क्षत्रियः श्रेष्ठः प्रजापालनकारणात् ।
योधानां भर्तृपिण्डार्थं गुर्वर्थं ब्रह्मचारिणाम् ॥ १३.२४२.१९ ॥
संरक्षणासाठी क्षत्रिय श्रेष्ठ आहे, प्रजापालनाच्या कारणामुळे. योद्ध्यांसाठी धनीच्या पिंडासाठी, आणि ब्रह्मचाऱ्यांसाठी गुरूसाठी.
13.242.20
गोब्राह्मणार्थं सर्वेषां प्राणत्यागो विधीयते ।
स्वराज्यरक्षणार्तं वा कुजनैः पीडिताः प्रजाः ॥ १३.२४२.२० ॥
गायी आणि ब्राह्मणांसाठी सर्वांसाठी प्राणत्याग विहित आहे; किंवा आपले राज्य रक्षण्यासाठी, किंवा दुर्जनांनी पीडलेल्या प्रजेसाठी.
13.242.21
मोक्तुकामस्त्यजेत्प्राणान्युद्धमार्गे यथाविधि ।
सुसन्नद्धो व्यवसितः सम्प्रविश्यापराङ्मुखः।
एवं राजा मृतः सद्यः स्वर्गलोके महीयते ॥ १३.२४२.२१ ॥
मोक्षाची इच्छा करणाऱ्याने युद्धमार्गात यथाविधी प्राणत्याग करावा; उत्तम कवच धारण करून, दृढनिश्चयाने युद्धात प्रवेश करून, पाठ न दाखवता — अशा प्रकारे मरण पावलेला राजा तत्काळ स्वर्गलोकात गौरवला जातो.
13.242.22
तादृशी सुगतिर्नास्ति क्षत्रियस्य विशेषतः ।
भृत्यो वा भर्तृपिण्डार्थं भर्तृकर्मण्युपस्थिते ॥ १३.२४२.२२ ॥
असा सद्गती नाही, विशेषतः क्षत्रियासाठी; किंवा धन्याचे कर्म उपस्थित झाल्यावर, धन्याच्या पिंडासाठी सेवक (प्राण देऊ शकतो).
13.242.23
कुर्वंस्तत्र तु साहाय्यमात्मप्राणानपेक्षया ।
स्वाम्यर्थं संत्यजेत्प्राणान्पुण्याँल्लोकान्स गच्छति ॥ १३.२४२.२३ ॥
तेथे साहाय्य करताना, स्वतःच्या प्राणांची पर्वा न करता, धन्यासाठी प्राण त्यागणारा पुण्यलोकांना जातो.
13.242.24
स्पृहणीयः सुरगणैस्तत्र नास्ति विचारणा ।
एवं गोब्राह्मणार्थं वा दीनार्थं वा त्यजेत्तनुम् ॥ १३.२४२.२४ ॥
देवगणांकडून तेथे तो इच्छिला जातो — यात शंका नाही. अशा प्रकारे गायी आणि ब्राह्मणांसाठी, किंवा दीनांसाठी शरीराचा त्याग करावा.
13.242.25
सोपि पुण्यमवाप्नोति आनृशंस्यव्यपेक्षया ।
इत्येते जीवितत्यागे मार्गास्ते समुदाहृताः ॥ १३.२४२.२५ ॥
तोही करुणेच्या विचाराने पुण्य प्राप्त करतो. अशा प्रकारे जीवत्यागाचे हे मार्ग तुला सांगितले गेले.
13.242.26
कामक्रोधाद्भयाद्वाऽपि यदि चेत्संत्यजेत्तनुम् ।
सोऽनन्तं नरकं याति आत्महन्तृत्वकारणात् ॥ १३.२४२.२६ ॥
काम, क्रोध किंवा भयामुळेही जर कोणी देहत्याग केला, तर आत्महत्येच्या कारणाने तो अनंत नरकात जातो.
13.242.27
स्वभावं मरणं नाम न तु चात्मेच्छया भवेत् ।
यथा मृतानां यत्कार्यं तन्मे शृणु यथाविधि ॥ १३.२४२.२७ ॥
मरण हे स्वाभाविकरीत्या यावे, आपल्या इच्छेने नव्हे. मृतांसाठी विधीनुसार जे कर्तव्य आहे, ते माझ्याकडून यथाविधी ऐक.
13.242.28
तत्रापि मरणं त्यागो मूढत्यागाद्विशिष्यते ।
भूमौ संवेशयेद्देहं नरस्य विनशिष्यतः ॥ १३.२४२.२८ ॥
तेथेही मूर्खपणाच्या त्यागापेक्षा मरण स्वीकारणे श्रेष्ठ आहे. मरणोन्मुख मनुष्याचा देह जमिनीवर निजवावा.
13.242.29
निर्जीवं वृणुयात्सद्यो वाससा तु कलेवरम् ।
माल्यगन्धैरलङ्कृत्य सुवर्णेन च भामिनि ॥ १३.२४२.२९ ॥
हे भामिनी! निर्जीव देह तत्काळ वस्त्राने झाकावे; माळा, सुगंध आणि सोन्याने त्याला अलंकृत करावे.
13.242.30
श्मशाने दक्षिणे देशे चिताग्नौ प्रदहेन्मृतम् ।
अथवा निक्षिपेद्भूमौ शरीरं जीववर्जितम् ॥ १३.२४२.३० ॥
स्मशानाच्या दक्षिण भागात चितेच्या अग्नीत मृताचे दहन करावे; अथवा प्राणरहित देह जमिनीत पुरावा.
13.242.31
दिवा च शुक्लपक्षश्च उत्तरायणमेव च ।
मुमूर्षूणां प्रशस्तानि विपरीतं तु गर्हितम् ॥ १३.२४२.३१ ॥
दिवस, शुक्लपक्ष आणि उत्तरायण हे मरणोन्मुखांसाठी प्रशस्त आहेत; त्याच्या उलट गर्हित मानले आहे.
13.242.32
औदकं चाष्टकाश्राद्धं बहुभिर्बहुभिः कृतम् ।
आप्यायनं मृतानां तत्परलोके भवेच्छुभम्।
एतत्सर्वं मया प्रोक्तं मानुषाणां हितं वचः ॥ १३.२४२.३२ ॥
उदकतर्पण आणि अष्टकाश्राद्ध — पुष्कळांनी वारंवार केलेले; ते मृतांना तृप्ती देतात आणि परलोकात शुभ ठरते. हे सर्व मी मानवांच्या हितासाठी सांगितले आहे.