ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 13.242
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.242.1
भगवन्मानुषाः केचित्कालधर्ममुपस्थिताः ।
प्राणमोक्षं कथं कृत्वा परत्रि हितमाप्नुयुः ॥ १३.२४२.१ ॥
ହେ ଭଗବାନ! କାଳଧର୍ମ (ମୃତ୍ୟୁ) ନିକଟକୁ ଆସିଥିବା କେତେକ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କିପରି କରି ପରଲୋକରେ ହିତ ପାଇପାରିବେ?
13.242.2
हन्त ते कथयिष्यामि शृणु देवि समाहिता ।
द्विविधं मरणं लोके स्वभावाद्यत्नतस्तथा ॥ १३.२४२.२ ॥
ଭଲ, ତୁମକୁ କହୁଛି; ହେ ଦେବି, ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ। ଜଗତରେ ମରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସ୍ୱଭାବରୁ ଏବଂ ଯତ୍ନରୁ।
13.242.3
तयोः स्वभावं नापायं यत्नतः करणोद्भवम् ।
एतयोरुभयोर्देवि विधानं शृणु शोभने ॥ १३.२४२.३ ॥
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାଭାବିକ ମରଣ ଦୋଷ ନୁହେଁ; ଯତ୍ନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମରଣ କର୍ମରୁ ଜାତ। ହେ ଦେବି, ହେ ଶୋଭନେ, ଏ ଦୁଇଟିର ବିଧି ଶୁଣ।
13.242.4
कल्याकल्यशरीरस्य यत्नजं द्विविधं स्मृतम् ।
यत्नजं नाम मरणमात्मत्यागो मुमूर्षया ॥ १३.२४२.४ ॥
ଯୋଗ୍ୟ ବା ଅଯୋଗ୍ୟ ଶରୀରର ଯତ୍ନଜାତ ମରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଯତ୍ନଜାତ ମରଣ ହେଉଛି ମରିବାର ଇଚ୍ଛାରେ କରାଯାଉଥିବା ଆତ୍ମତ୍ୟାଗ।
13.242.5
तत्राकल्यशरीरस्य जरा व्याधिश्च कारणम् ।
महाप्रस्थानगमनं तथा प्रायोपवेशनम्।
जलावगाहनं चैव अग्निचित्यां प्रवेशनम् ॥ १३.२४२.५ ॥
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଶରୀରର କାରଣ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ଓ ରୋଗ। ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ ଗମନ, ପ୍ରାୟୋପବେଶନ (ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ), ଜଳରେ ଅବଗାହନ ଏବଂ ଅଗ୍ନିଚିତାରେ ପ୍ରବେଶ ମଧ୍ୟ (ମରଣର ପଥ)।
13.242.6
एवं चतुर्विधः प्रोक्त आत्मत्यागो मुमूर्षताम् ।
एतेषां क्रमयोगेन विधानं शृणु शोभने ॥ १३.२४२.६ ॥
ଏହିପରି ମରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକମାନଙ୍କର ଆତ୍ମତ୍ୟାଗ ଚାରି ପ୍ରକାରର କୁହାଯାଇଛି। ଏଗୁଡ଼ିକର କ୍ରମଯୋଗରେ ତାହାର ବିଧି ଶୁଣ, ହେ ଶୋଭନେ।
13.242.7
स्वधर्मयुक्तं गार्हस्थ्यं चिरमूढ्वा विधानतः ।
तत्रानृण्यं च सम्प्राप्य वृद्धो वा व्याधितोऽपि वा ॥ १३.२४२.७ ॥
ସ୍ୱଧର୍ମାନୁରୂପ ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ୟ ଜୀବନ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଯାପନ କରି, ସେଠାରେ ଋଣମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ବୃଦ୍ଧ ହେଉ କିମ୍ବା ରୋଗୀ ହେଉ,
13.242.8
दर्शयित्वा स्वदौर्बल्यं सर्वानेवानुमान्य च ।
सर्वं विहाय बन्धूंश्च क्रमाणां भरणं तथा ॥ १३.२४२.८ ॥
ନିଜର ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଇ, ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଅନୁମତି ନେଇ, ସବୁ କିଛି ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଏବଂ କ୍ରମାନୁସାରେ ଭରଣପୋଷଣର ଭାର ମଧ୍ୟ (ଅର୍ପଣ କରି),
13.242.9
दानानि विधिवत्कृत्वा धर्मिकार्यर्थमात्मनः ।
अनुज्ञाप्य जनं सर्वं वाचा मधुरया ब्रुवन् ॥ १३.२४२.९ ॥
ବିଧି ଅନୁସାରେ ଦାନ କରି, ନିଜ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ମଧୁର ବାଣୀରେ କହୁ କହୁ,
13.242.10
अहतं वस्त्रमाच्छाद्य बद्ध्वा तत्कुशरज्जुना ।
उपस्पृश्च प्रतिज्ञाय व्यवसायपुरसरम् ॥ १३.२४२.१० ॥
ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର ଆଚ୍ଛାଦନ କରି, ତାକୁ କୁଶ ଦଉଡ଼ିରେ ବାନ୍ଧି, ଆଚମନ କରି, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ସହିତ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି,
13.242.11
परित्यज्य ततो ग्राम्यं धर्मं कुर्याद्यथेप्सितम् ।
महाप्रस्तानमिच्छेच्चेत्प्रतिष्ठेतोत्तरां दिशम् ॥ १३.२४२.११ ॥
ତା'ପରେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ ଇଚ୍ଛା କଲେ ଉତ୍ତର ଦିଗ ଆଡ଼କୁ ଯିବା ଉଚିତ।
13.242.12
भूत्वा तावन्निराहारो यावत्प्राणविमोक्षणम् ।
चेष्टाहानौ शयित्वाऽपि तन्मनाः प्राणमुत्सृजेत्।
एवं पुण्यकृतां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १३.२४२.१२ ॥
ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରାହାର ରହିବା ଉଚିତ। କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହେଲେ ଶୋଇଥିଲେ ବି, ତାହାରି ଉପରେ ମନ ରଖି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ସେ ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀମାନଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଲୋକ ଲାଭ କରେ।
13.242.13
प्रायोपवेशनं चेच्छेत्तेनैव विधिना नरः ।
देशे पुण्यतमे श्रेष्ठे निराहारस्तु संविशेत् ॥ १३.२४२.१३ ॥
ଯଦି ମଣିଷ ପ୍ରାୟୋପବେଶନ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହି ବିଧିରେ, ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନରେ ନିରାହାର ହୋଇ ବସିବା ଉଚିତ।
13.242.14
अप्राणं तु शुचिर्भूत्वा कुर्वन्दानं स्वशक्तितः ।
पुण्यं परित्यजेत्प्राणानेष धर्मः सनातनः।
एवं कलेवरं त्यक्त्वा स्वर्गलोके महीयते ॥ १३.२४२.१४ ॥
ଶୁଚି ହୋଇ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦାନ କରି ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ସନାତନ ଧର୍ମ। ଏହିପରି ଦେହତ୍ୟାଗ କରି ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
13.242.15
अग्निप्रवेशनं चेच्छेत्तेनैव विधिना शुभे ।
कृत्वा काष्ठमयं चित्यं पुण्यक्षेत्रे नदीषु वा ॥ १३.२४२.१५ ॥
ହେ ଶୁଭେ, ଯଦି କେହି ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହି ବିଧିରେ, ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ କିମ୍ବା ନଦୀ ନିକଟରେ କାଠର ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି।
13.242.16
दैवतेभ्यो नमस्कृत्वा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
भूत्वा शुचिर्व्यवसितः प्रविशेदग्निसंस्तरम्।
सोपि लोकान्यथान्यायं प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ १३.२४२.१६ ॥
ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଶୁଚି ହୋଇ, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ଅଗ୍ନିଶଯ୍ୟାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ। ସେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀମାନଙ୍କ ଲୋକ ଯଥାନ୍ୟାୟ ପାଏ।
13.242.17
जलावगाहनं चेच्छेत्तेनैव विधिना शुभे ।
ख्याते पुण्यतमे तीर्थे निमज्जेत्सुकृतं स्मरन् ॥ १३.२४२.१७ ॥
ହେ ଶୁଭେ, ଯଦି କେହି ଜଳମଗ୍ନ ହେବା ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେହି ବିଧିରେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅତି ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ନିଜ ସତ୍କର୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ଡୁବିବା ଉଚିତ।
13.242.18
सोपि पुण्यतमाँल्लोकान्निःसङ्गात्प्रतिपद्यते ।
ततः कल्यशरीरस्य संत्यागं शृणु तत्वतः ॥ १३.२४२.१८ ॥
ସେ ମଧ୍ୟ ନିଃସଙ୍ଗତା ଯୋଗୁଁ ଅତି ପୁଣ୍ୟ ଲୋକ ପାଏ। ଏବେ, ସୁସ୍ଥ ଶରୀର ତ୍ୟାଗର ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣ।
13.242.19
रक्षार्थं क्षत्रियः श्रेष्ठः प्रजापालनकारणात् ।
योधानां भर्तृपिण्डार्थं गुर्वर्थं ब्रह्मचारिणाम् ॥ १३.२४२.१९ ॥
ରକ୍ଷା ପାଇଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଜାପାଳନ କାରଣରୁ। ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପିଣ୍ଡ ନିମନ୍ତେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁ ନିମନ୍ତେ।
13.242.20
गोब्राह्मणार्थं सर्वेषां प्राणत्यागो विधीयते ।
स्वराज्यरक्षणार्तं वा कुजनैः पीडिताः प्रजाः ॥ १३.२४२.२० ॥
ଗାଈ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ବିହିତ; କିମ୍ବା ନିଜ ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ, କିମ୍ବା ଦୁର୍ଜନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ପ୍ରଜା ନିମନ୍ତେ।
13.242.21
मोक्तुकामस्त्यजेत्प्राणान्युद्धमार्गे यथाविधि ।
सुसन्नद्धो व्यवसितः सम्प्रविश्यापराङ्मुखः।
एवं राजा मृतः सद्यः स्वर्गलोके महीयते ॥ १३.२४२.२१ ॥
ମୁକ୍ତି କାମନା କରୁଥିବା ଲୋକ ଯୁଦ୍ଧମାର୍ଗରେ ବିଧି ଅନୁସାରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରୁ; ଭଲ ଭାବେ କବଚ ପିନ୍ଧି, ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ପିଠି ନ ଦେଖାଇ — ଏହିପରି ମୃତ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି।
13.242.22
तादृशी सुगतिर्नास्ति क्षत्रियस्य विशेषतः ।
भृत्यो वा भर्तृपिण्डार्थं भर्तृकर्मण्युपस्थिते ॥ १३.२४२.२२ ॥
ଏପରି ସଦ୍ଗତି ନାହିଁ, ବିଶେଷ କରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ; କିମ୍ବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପିଣ୍ଡ ନିମନ୍ତେ ଭୃତ୍ୟ (ପ୍ରାଣ ଦେଇପାରେ)।
13.242.23
कुर्वंस्तत्र तु साहाय्यमात्मप्राणानपेक्षया ।
स्वाम्यर्थं संत्यजेत्प्राणान्पुण्याँल्लोकान्स गच्छति ॥ १३.२४२.२३ ॥
ସେଠାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରି, ନିଜ ପ୍ରାଣର ଚିନ୍ତା ନ କରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ — ସେ ପୁଣ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଏ।
13.242.24
स्पृहणीयः सुरगणैस्तत्र नास्ति विचारणा ।
एवं गोब्राह्मणार्थं वा दीनार्थं वा त्यजेत्तनुम् ॥ १३.२४२.२४ ॥
ଦେବଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଠାରେ ସେ ସ୍ପୃହଣୀୟ — ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଗାଈ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିମନ୍ତେ, କିମ୍ବା ଦୀନ ନିମନ୍ତେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
13.242.25
सोपि पुण्यमवाप्नोति आनृशंस्यव्यपेक्षया ।
इत्येते जीवितत्यागे मार्गास्ते समुदाहृताः ॥ १३.२४२.२५ ॥
ସେ ମଧ୍ୟ କରୁଣାର ବିଚାରରୁ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ଏହିପରି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗର ଏହି ପଥଗୁଡ଼ିକ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି।
13.242.26
कामक्रोधाद्भयाद्वाऽपि यदि चेत्संत्यजेत्तनुम् ।
सोऽनन्तं नरकं याति आत्महन्तृत्वकारणात् ॥ १३.२४२.२६ ॥
କାମ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଭୟରୁ ମଧ୍ୟ ଯଦି କେହି ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା ହେତୁ ଅନନ୍ତ ନରକକୁ ଯାଏ।
13.242.27
स्वभावं मरणं नाम न तु चात्मेच्छया भवेत् ।
यथा मृतानां यत्कार्यं तन्मे शृणु यथाविधि ॥ १३.२४२.२७ ॥
ମରଣ ସ୍ୱଭାବରୁ ଆସିବା ଉଚିତ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରୁ ନୁହେଁ। ମୃତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଯାହା କରଣୀୟ, ତାହା ମୋଠାରୁ ଯଥାବିଧି ଶୁଣ।
13.242.28
तत्रापि मरणं त्यागो मूढत्यागाद्विशिष्यते ।
भूमौ संवेशयेद्देहं नरस्य विनशिष्यतः ॥ १३.२४२.२८ ॥
ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖତାପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ ଅପେକ୍ଷା ମରଣ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମରିବାକୁ ବସିଥିବା ମଣିଷର ଶରୀରକୁ ଭୂମିରେ ଶୁଆଇବା ଉଚିତ।
13.242.29
निर्जीवं वृणुयात्सद्यो वाससा तु कलेवरम् ।
माल्यगन्धैरलङ्कृत्य सुवर्णेन च भामिनि ॥ १३.२४२.२९ ॥
ହେ ଭାମିନୀ! ନିର୍ଜୀବ ଶରୀରକୁ ତୁରନ୍ତ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ କରିବା ଉଚିତ; ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ସୁନାରେ ଅଳଙ୍କୃତ କରିବା ଉଚିତ।
13.242.30
श्मशाने दक्षिणे देशे चिताग्नौ प्रदहेन्मृतम् ।
अथवा निक्षिपेद्भूमौ शरीरं जीववर्जितम् ॥ १३.२४२.३० ॥
ଶ୍ମଶାନର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଚିତାଗ୍ନିରେ ମୃତକୁ ଦାହ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ପ୍ରାଣହୀନ ଶରୀରକୁ ଭୂମିରେ ପୋତିବା ଉଚିତ।
13.242.31
दिवा च शुक्लपक्षश्च उत्तरायणमेव च ।
मुमूर्षूणां प्रशस्तानि विपरीतं तु गर्हितम् ॥ १३.२४२.३१ ॥
ଦିନ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଓ ଉତ୍ତରାୟଣ — ଏଗୁଡ଼ିକ ମୃତ୍ୟୁପଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ; ଏହାର ବିପରୀତ ନିନ୍ଦିତ।
13.242.32
औदकं चाष्टकाश्राद्धं बहुभिर्बहुभिः कृतम् ।
आप्यायनं मृतानां तत्परलोके भवेच्छुभम्।
एतत्सर्वं मया प्रोक्तं मानुषाणां हितं वचः ॥ १३.२४२.३२ ॥
ଔଦକ ଓ ଅଷ୍ଟକା ଶ୍ରାଦ୍ଧ — ଅନେକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାରମ୍ବାର କରାଯାଉଥିବା; ଏହା ମୃତମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦିଏ ଏବଂ ପରଲୋକରେ ଶୁଭ ହୁଏ। ଏ ସବୁ ମୁଁ ମାନବଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ କହିଲି।