મહાભારત · અધ્યાય 13.243
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.243.1
देवदेव नमस्तेऽस्तु कालसूदन शङ्कर ।
लोकेषु विविधा धर्मास्त्वत्प्रसादान्मया श्रुताः ॥ १३.२४३.१ ॥
હે દેવોના દેવ, કાળનો સંહાર કરનાર શંકર, આપને નમસ્કાર. આપની કૃપાથી મેં લોકોમાં વિવિધ ધર્મો સાંભળ્યા છે.
13.243.2
विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् ।
श्रुतुमिच्छाम्यहं सर्वमत्र मुह्यति मे मनः ॥ १३.२४३.२ ॥
સર્વ ધર્મોથી શ્રેષ્ઠ, શાશ્વત, સ્થિર અને અવ્યય એવું હું સાંભળવા ઇચ્છું છું. આમાં મારું મન મૂંઝાય છે.
13.243.3
केचिन्मोक्षं प्रशंसन्ति केचिद्यज्ञफलं द्विजाः ।
वानप्रस्थं पुनः केचिद्गार्हस्थ्यं केचिदाश्रमम् ॥ १३.२४३.३ ॥
કેટલાક મોક્ષની પ્રશંસા કરે છે, કેટલાક દ્વિજો યજ્ઞફળની. વળી કેટલાક વાનપ્રસ્થની, કેટલાક ગૃહસ્થ જીવનની, કેટલાક આશ્રમની પ્રશંસા કરે છે.
13.243.4
राजधर्माश्रयं केचित्केचित्स्वाध्यायमेव च ।
ब्रह्मचर्याश्रमं केचित्केचिद्वाक्संयमाश्रयम् ॥ १३.२४३.४ ॥
કેટલાક રાજધર્મના આશ્રયની, કેટલાક સ્વાધ્યાયની, અને કેટલાક બ્રહ્મચર્યાશ્રમની પ્રશંસા કરે છે. કેટલાક વાણીસંયમના આશ્રયની પ્રશંસા કરે છે.
13.243.5
मातरं पितरं केचित्सेवमाना दिवं गताः ।
अहिंसया परः स्वर्गे सत्येन च महीयते ॥ १३.२४३.५ ॥
કેટલાક માતા-પિતાની સેવા કરીને સ્વર્ગે ગયા. અહિંસાથી શ્રેષ્ઠ પુરુષ સ્વર્ગમાં સન્માનિત થાય છે, અને સત્યથી પણ.
13.243.6
आहवेऽभिमुखाः केचिन्निहतास्त्रिदिवं गताः ।
केचिदुञ्छवृत्ते सिद्धाः स्वर्गमार्गं समाश्रिताः ॥ १३.२४३.६ ॥
યુદ્ધમાં સામે ઊભા રહીને કેટલાક હણાઈને સ્વર્ગે ગયા. કેટલાક ઉંછવૃત્તિથી સિદ્ધ થઈ સ્વર્ગમાર્ગનો આશ્રય લીધો.
13.243.7
आर्जवेनापरे युक्ता महतां पूजते रताः ।
ऋजवो नाकपृष्ठे तु शुद्धात्मानः प्रतिष्ठिताः ॥ १३.२४३.७ ॥
કેટલાક સરળતાથી યુક્ત થઈ મહાપુરુષોની પૂજામાં રત રહે છે; સરળ અને શુદ્ધાત્મા સ્વર્ગના પૃષ્ઠભાગમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
13.243.8
एवं बहुविधैर्लोके धर्मद्वारैः सुसंवृतैः ।
ममापि मतिराविद्धा मेघलेखेव वायुना ॥ १३.२४३.८ ॥
જગતમાં ધર્મના અનેક પ્રકારના દ્વારો આ રીતે સુસંવૃત છે; છતાં મારી બુદ્ધિ પવનથી વિખરાયેલી મેઘરેખા જેવી ડગમગે છે.
13.243.9
एतस्मिन्संशयस्थाने संशयच्छेदकारि यत् ।
वचनं ब्रूहि देवेश निश्चयज्ञानसंज्ञितम् ॥ १३.२४३.९ ॥
આ સંશયના સ્થાનમાં જે સંશય છેદનારું વચન છે, હે દેવેશ, નિશ્ચયજ્ઞાન નામે ઓળખાતું તે કહો.
13.243.10
एवं पृष्टः स्वया देव्या महादेवः पिनाकधृक् ।
प्रोवाच मधुरं वाक्यं सूक्ष्ममध्यात्मसंश्रितम् ॥ १३.२४३.१० ॥
દેવી દ્વારા આ રીતે પૂછાયેલા પિનાકધારી મહાદેવે મધુર, સૂક્ષ્મ અને અધ્યાત્મ પર આશ્રિત વચન કહ્યું.
13.243.11
न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि निश्चयम् ।
एतदेव विशिष्टं ते यत्त्वं पृच्छसि मां प्रिये ॥ १३.२४३.११ ॥
હે મહાભાગે, ન્યાયપૂર્વક તું નિશ્ચય સાંભળવાની ઇચ્છા રાખે છે; હે પ્રિયે, મને પૂછવું એ જ તારી વિશિષ્ટતા છે.
13.243.12
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्गलोकफलाश्रितः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफलाः क्रियाः ॥ १३.२४३.१२ ॥
સર્વત્ર વિહિત ધર્મ સ્વર્ગલોકના ફળ પર આશ્રિત છે; બહુદ્વાર ધર્મમાં અહીં કોઈ ક્રિયા નિષ્ફળ નથી હોતી.
13.243.13
यस्मिन्यस्मिंश्च विषये योयो याति विनिश्चयम् ।
तं तमेवाभिजानाति नान्यं धर्मं शुचिस्मिते ॥ १३.२४३.१३ ॥
હે શુચિસ્મિતા! જે જે વિષયમાં જે જે નિશ્ચય પર આવે છે, તે તેને જ જાણે છે, બીજા ધર્મને નહીં.
13.243.14
शृणु देवि समासेन मोक्षद्वारसमनुत्तमम् ।
एतद्धि सर्वधर्माणां विशिष्टं शुभमव्ययम् ॥ १३.२४३.१४ ॥
હે દેવી! સંક્ષેપમાં સાંભળ. આ મોક્ષનું દ્વાર છે, અત્યંત ઉત્તમ. આ જ સર્વ ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ, શુભ અને અવ્યય છે.
13.243.15
नास्ति मोक्षात्परं देवि मोक्ष एव परा गतिः ।
सुखमात्यन्तिकं श्रेष्ठमनिवृत्तं च तद्विदुः ॥ १३.२४३.१५ ॥
હે દેવી! મોક્ષથી ઊંચું કંઈ નથી; મોક્ષ જ પરમ ગતિ છે. તેને જ આત્યંતિક, શ્રેષ્ઠ, અનિવૃત્ત સુખ કહે છે.
13.243.16
नात्र देवि जरा मृत्युः शोको वा दुःखमेव वा ।
अनुत्तममचिन्त्यं च तद्देवि परमं सुखम् ॥ १३.२४३.१६ ॥
હે દેવી! ત્યાં જરા, મૃત્યુ, શોક કે દુઃખ નથી. તે અનુત્તમ, અચિંત્ય અને પરમ સુખ છે.
13.243.17
ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानं मोक्षज्ञानं विदुर्बुधाः ।
ऋषिभिर्देवसङ्घैश्च प्रोच्यते परमं पदम् ॥ १३.२४३.१७ ॥
જ્ઞાનોમાં ઉત્તમ જ્ઞાન મોક્ષજ્ઞાન છે, એમ બુધજનો જાણે છે. ઋષિઓ અને દેવસમૂહો દ્વારા આ જ પરમ પદ કહેવાય છે.
13.243.18
नित्यमक्षरमक्षोभ्यमजेयं शाश्वतं शिवम् ।
विशन्ति तत्पदं प्राज्ञाः स्पृहणीयं सुरोत्तमैः ॥ १३.२४३.१८ ॥
નિત્ય, અક્ષર, અક્ષોભ્ય, અજેય, શાશ્વત અને શિવ — તે પદમાં પ્રાજ્ઞો પ્રવેશે છે; શ્રેષ્ઠ દેવો પણ તેની સ્પૃહા રાખે છે.
13.243.19
दुःखादिश्च दुरन्तश्च संसारोयं प्रकीर्तितः ।
शोकव्याधिजरादोषैर्मरणेन च संयुतः ॥ १३.२४३.१९ ॥
આ સંસાર દુઃખથી શરૂ થાય છે અને તેનો અંત દુષ્કર કહેવાયો છે. તે શોક, રોગ, જરા જેવા દોષો અને મૃત્યુથી યુક્ત છે.
13.243.20
यथा ज्योतिर्गणा व्योम्नि विवर्तन्ते पुनःपुनः ।
तस्य मोक्षस्य मार्गोऽयं श्रुयतां शुभलक्षणे ॥ १३.२४३.२० ॥
આકાશમાં જ્યોતિર્ગણો વારંવાર ફરે છે, તેમ મોક્ષનો આ માર્ગ છે. હે શુભલક્ષણા, સાંભળ.
13.243.21
ब्रह्मादिस्थावरान्तश्च संसारो यः प्रकीर्तितः ।
संसारे प्राणिनः सर्वे निवर्तन्ते यथा पुनः ॥ १३.२४३.२१ ॥
બ્રહ્માથી સ્થાવર સુધી કહેવાયેલા સંસારમાં બધા પ્રાણીઓ ફરી ફરી પાછા ફરે છે.
13.243.22
तत्र संसारचक्रस्य मोक्षो ज्ञानेन दृश्यते ।
अध्यात्मतत्वविज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते ॥ १३.२४३.२२ ॥
તે સંસારચક્રમાંથી મોક્ષ જ્ઞાનથી દેખાય છે. અધ્યાત્મ તત્ત્વનું વિજ્ઞાન જ જ્ઞાન કહેવાય છે.
13.243.23
ज्ञानस्य ग्रहणोपायमाचारं ज्ञानिनस्तथा ।
यथावत्सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु ॥ १३.२४३.२३ ॥
જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનો ઉપાય અને જ્ઞાનીઓનો આચાર હું યથાવત કહીશ. એકાગ્ર મનથી તત્ત્વ સાંભળ.
13.243.24
ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि भूत्वा पूर्वं गृहे स्थितः ।
आनृण्यं सर्वतः प्राप्य ततस्तान्संत्यजेद्गृहान् ॥ १३.२४३.२४ ॥
બ્રાહ્મણ હોય કે ક્ષત્રિય, જે પહેલાં ગૃહસ્થ હતો, તેણે બધા ઋણમાંથી મુક્ત થઈને પછી તે ઘરો છોડવા.
13.243.25
ततः संत्यज्य गार्हस्थ्यं निश्चितो वनमाश्रयेत् ॥ १३.२४३.२५ ॥
પછી ગૃહસ્થજીવન છોડીને, નિશ્ચય સાથે વનનો આશ્રય લેવો.
13.243.26
वने गुरुं समाज्ञाय दीक्षितो विधिपूर्वकम् ।
दीक्षां प्राप्य यथान्यायं स्ववृत्तं परिपालयेत् ॥ १३.२४३.२६ ॥
વનમાં ગુરુને યોગ્ય રીતે ઓળખીને, વિધિ મુજબ દીક્ષિત થઈને, ન્યાયપૂર્વક દીક્ષા લઈ પોતાનો આચાર પાળવો.
13.243.27
गृह्णीयादप्युपाध्यायान्मोक्षज्ञानमनिन्दितः ।
द्विविधं च पुनर्मोक्षं साङ्ख्ययोगमिति स्मृतिः ॥ १३.२४३.२७ ॥
નિર્દોષ થઈને ગુરુ પાસેથી મોક્ષજ્ઞાન ગ્રહણ કરવું; સ્મૃતિ અનુસાર મોક્ષ બે પ્રકારનો છે — સાંખ્ય અને યોગ.
13.243.28
पञ्चविंशतिविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते ।
ऐश्वर्यं देवसारूप्यं योगशास्त्रस्य निर्णयः।
तयोरन्यतरं ज्ञानं शृणुयाच्छिष्यतां गतः ॥ १३.२४३.२८ ॥
પચીસ તત્ત્વોના જ્ઞાનને સાંખ્ય કહેવાય છે; ઐશ્વર્ય અને દેવો જેવું રૂપ એ યોગશાસ્ત્રનો નિર્ણય છે. આ બેમાંથી એકનું જ્ઞાન શિષ્ય બનીને સાંભળવું.
13.243.29
नाकालो नाप्यकाषायी नाप्यसंवत्सरोषितः ।
नासाङ्ख्ययोगो नाश्राद्धं गुरुणा स्नेहपूर्वकम्।
समः शीतोष्णहर्षादीन्विषहेत स वै मुनिः ॥ १३.२४३.२९ ॥
અકાળે નહીં, કષાય વસ્ત્ર વિના નહીં, એક વર્ષ નિવાસ કર્યા વિના નહીં, સાંખ્ય-યોગ વિના નહીં, ગુરુ સ્નેહપૂર્વક કરે તે શ્રાદ્ધ વિના નહીં; સમભાવે ઠંડી, ગરમી, હર્ષ આદિ સહન કરે તે જ મુનિ.
13.243.30
अमृष्यः क्षुत्पिपासाभ्यामुचितेभ्यो निवर्तयेत् ।
त्यजेत्सङ्कल्पजान्ग्रन्थीन्सदा ध्यानपरो भवेत् ॥ १३.२४३.३० ॥
ભૂખ અને તરસ સહન ન થાય તો ઉચિત કર્મોથી પણ પાછા ફરવું; સંકલ્પોથી ઉત્પન્ન ગાંઠો ત્યજીને હંમેશાં ધ્યાનમાં તત્પર રહેવું.
13.243.31
कुण्डिकाचमसं शिक्यं छत्रं यष्टिमुपानहौ ।
चेलमित्येव नैतेषु स्थापयेत्साम्यमात्मनः ॥ १३.२४३.३१ ॥
કમંડળ, પીવાનું પાત્ર, ઝોળી, છત્રી, દંડ, પાદુકા, વસ્ત્ર — આમાં પોતાના આત્માને સ્થાપવો નહીં.
13.243.32
गुरोः पूर्वं समुत्तिष्ठेज्जघन्यं तस्य संविशेत् ।
नैवाविज्ञाप्य भर्तारमावश्यकमपि व्रजेत् ॥ १३.२४३.३२ ॥
ગુરુ પહેલાં ઊઠવું, તેમના પછી બેસવું. માલિકને જણાવ્યા વિના આવશ્યક કામ માટે પણ જવું નહીં.
13.243.33
द्विरह्नि स्नानशाटेन संध्ययोरभिषेचनम् ।
एककालाशनं चास् विहितं यतिभिः पुरा ॥ १३.२४३.३३ ॥
દિવસમાં બે વાર સ્નાન-વસ્ત્ર સાથે સ્નાન, બંને સંધ્યાએ અભિષેક; એક જ સમયે ભોજન — આ પ્રાચીન કાળથી યતિઓ માટે વિહિત છે.
13.243.34
भैक्षं सर्वत्र गृह्णीयाच्चिन्तयेत्सततं निशि ।
कारणे चापि सम्प्राप्ते न ज्ञाप्येत कदाचन ॥ १३.२४३.३४ ॥
ભિક્ષા સર્વત્રથી સ્વીકારવી; રાત્રે સતત ચિંતન કરવું; કારણ ઉપસ્થિત થાય તો પણ ક્યારેય જણાવવું નહીં.
13.243.35
ब्रह्मिचर्यं वने वासं शौचमिन्द्रियसंयमः ।
दया च सर्वभूतेषु तस्य धर्मः सनातनः ॥ १३.२४३.३५ ॥
બ્રહ્મચર્ય, વનમાં નિવાસ, શૌચ, ઇન્દ્રિય-સંયમ, સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા — આ જ તેનો સનાતન ધર્મ છે.
13.243.36
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
आत्मयुक्तः परां बुद्धिं लभते पापनाशिनीम् ॥ १३.२४३.३६ ॥
સર્વ પાપોથી મુક્ત, અલ્પાહારી, ઇન્દ્રિયજયી, આત્મામાં યુક્ત — તે પાપનાશિની પરમ બુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
13.243.37
यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्र्हम सम्पद्यते तदा ॥ १३.२४३.३७ ॥
જ્યારે માણસ સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કર્મ, મન અને વાણીથી પાપભાવ રાખતો નથી, ત્યારે તે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે.
13.243.38
अनिष्ठुरोऽनहङ्कारो निर्द्वन्द्वो वीतमत्सरः ।
वीतशोकभयाबाधं पदं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १३.२४३.३८ ॥
જે કઠોર નથી, અહંકારરહિત, દ્વંદ્વાતીત, ઈર્ષ્યારહિત, શોક-ભય-પીડારહિત છે, તે સર્વોત્તમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે.
13.243.39
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
समः शत्रौ च मित्रे च निर्वाणमधिगच्छति ॥ १३.२४३.३९ ॥
જે નિંદા અને સ્તુતિને સમાન ગણે છે, મૌની છે, માટીનું ઢેફું, પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ છે, શત્રુ અને મિત્ર પ્રત્યે સમભાવ રાખે છે, તે નિર્વાણ પામે છે.
13.243.40
एवं युक्तसमाचारस्तत्परोऽध्यात्मचिन्तकः ।
ज्ञानाभ्यासेन तेनैव प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १३.२४३.४० ॥
આ રીતે સંયમિત આચરણવાળો, તેમાં તત્પર અને આત્મચિંતન કરનારો તે જ્ઞાનાભ્યાસથી તેના વડે જ પરમ ગતિ પામે છે.