महाभारत · अध्याय 13.243
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.243.1
देवदेव नमस्तेऽस्तु कालसूदन शङ्कर ।
लोकेषु विविधा धर्मास्त्वत्प्रसादान्मया श्रुताः ॥ १३.२४३.१ ॥
हे देवांचे देव, काळाचा नाश करणारे शंकरा, आपणास नमस्कार. आपल्या कृपेने मी जगातील विविध धर्म ऐकले आहेत.
13.243.2
विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् ।
श्रुतुमिच्छाम्यहं सर्वमत्र मुह्यति मे मनः ॥ १३.२४३.२ ॥
जो सर्व धर्मांहून श्रेष्ठ, शाश्वत, स्थिर आणि अव्यय आहे, ते मला ऐकायचे आहे. यात माझे मन गोंधळते आहे.
13.243.3
केचिन्मोक्षं प्रशंसन्ति केचिद्यज्ञफलं द्विजाः ।
वानप्रस्थं पुनः केचिद्गार्हस्थ्यं केचिदाश्रमम् ॥ १३.२४३.३ ॥
काही मोक्षाची प्रशंसा करतात, काही द्विज यज्ञफलाची. पुन्हा काही वानप्रस्थाची, काही गृहस्थ जीवनाची, काही आश्रमाची प्रशंसा करतात.
13.243.4
राजधर्माश्रयं केचित्केचित्स्वाध्यायमेव च ।
ब्रह्मचर्याश्रमं केचित्केचिद्वाक्संयमाश्रयम् ॥ १३.२४३.४ ॥
काही राजधर्माच्या आश्रयाची, काही स्वाध्यायाची, आणि काही ब्रह्मचर्याश्रमाची प्रशंसा करतात. काही वाणीसंयमाच्या आश्रयाची प्रशंसा करतात.
13.243.5
मातरं पितरं केचित्सेवमाना दिवं गताः ।
अहिंसया परः स्वर्गे सत्येन च महीयते ॥ १३.२४३.५ ॥
काही माता-पित्यांची सेवा करून स्वर्गाला गेले. अहिंसेने श्रेष्ठ पुरुष स्वर्गात पूजला जातो, आणि सत्याने देखील.
13.243.6
आहवेऽभिमुखाः केचिन्निहतास्त्रिदिवं गताः ।
केचिदुञ्छवृत्ते सिद्धाः स्वर्गमार्गं समाश्रिताः ॥ १३.२४३.६ ॥
युद्धात समोर उभे राहून काही मारले जाऊन स्वर्गाला गेले. काही उञ्छवृत्तीने सिद्ध होऊन स्वर्गमार्गाचा आश्रय घेतला.
13.243.7
आर्जवेनापरे युक्ता महतां पूजते रताः ।
ऋजवो नाकपृष्ठे तु शुद्धात्मानः प्रतिष्ठिताः ॥ १३.२४३.७ ॥
काही लोक सरळपणाने युक्त होऊन थोर पुरुषांच्या पूजनात रत असतात; सरळ आणि शुद्धात्मे स्वर्गाच्या पृष्ठभागावर प्रतिष्ठित होतात.
13.243.8
एवं बहुविधैर्लोके धर्मद्वारैः सुसंवृतैः ।
ममापि मतिराविद्धा मेघलेखेव वायुना ॥ १३.२४३.८ ॥
जगात धर्माची अनेक प्रकारची द्वारे अशी सुसंवृत आहेत; तरीही माझी बुद्धी वाऱ्याने विस्कटलेल्या मेघरेषेसारखी विचलित होत आहे.
13.243.9
एतस्मिन्संशयस्थाने संशयच्छेदकारि यत् ।
वचनं ब्रूहि देवेश निश्चयज्ञानसंज्ञितम् ॥ १३.२४३.९ ॥
या संशयस्थानी जे संशयाचे छेदन करणारे वचन आहे, हे देवेश, निश्चयज्ञान नावाने ओळखले जाणारे ते सांगा.
13.243.10
एवं पृष्टः स्वया देव्या महादेवः पिनाकधृक् ।
प्रोवाच मधुरं वाक्यं सूक्ष्ममध्यात्मसंश्रितम् ॥ १३.२४३.१० ॥
देवीने असे विचारल्यावर पिनाकधारी महादेव गोड, सूक्ष्म आणि अध्यात्माश्रित वचन बोलले.
13.243.11
न्यायतस्त्वं महाभागे श्रोतुकामाऽसि निश्चयम् ।
एतदेव विशिष्टं ते यत्त्वं पृच्छसि मां प्रिये ॥ १३.२४३.११ ॥
हे महाभागे, न्यायानेच तू निश्चय ऐकण्याची इच्छा करतेस; हे प्रिये, माझ्याला विचारणे हेच तुझे वैशिष्ट्य आहे.
13.243.12
सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्गलोकफलाश्रितः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफलाः क्रियाः ॥ १३.२४३.१२ ॥
सर्वत्र विहित धर्म स्वर्गलोकाच्या फलावर आश्रित आहे; बहुद्वार धर्मात येथे कोणतेही कर्म निष्फळ नसते.
13.243.13
यस्मिन्यस्मिंश्च विषये योयो याति विनिश्चयम् ।
तं तमेवाभिजानाति नान्यं धर्मं शुचिस्मिते ॥ १३.२४३.१३ ॥
हे शुचिस्मिते! ज्या ज्या विषयात जो जो निश्चयाला येतो, तो त्यालाच जाणतो, दुसऱ्या धर्माला नव्हे.
13.243.14
शृणु देवि समासेन मोक्षद्वारसमनुत्तमम् ।
एतद्धि सर्वधर्माणां विशिष्टं शुभमव्ययम् ॥ १३.२४३.१४ ॥
हे देवी! थोडक्यात ऐक. हे मोक्षाचे द्वार आहे, अत्यंत उत्तम. हेच सर्व धर्मांत श्रेष्ठ, शुभ आणि अविनाशी आहे.
13.243.15
नास्ति मोक्षात्परं देवि मोक्ष एव परा गतिः ।
सुखमात्यन्तिकं श्रेष्ठमनिवृत्तं च तद्विदुः ॥ १३.२४३.१५ ॥
हे देवी! मोक्षापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे काही नाही; मोक्षच परम गती आहे. त्यालाच आत्यंतिक, श्रेष्ठ, अनिवृत्त सुख असे जाणतात.
13.243.16
नात्र देवि जरा मृत्युः शोको वा दुःखमेव वा ।
अनुत्तममचिन्त्यं च तद्देवि परमं सुखम् ॥ १३.२४३.१६ ॥
हे देवी! तेथे जरा, मृत्यू, शोक किंवा दुःख नाही. ते अनुत्तम, अचिंत्य, परम सुख आहे.
13.243.17
ज्ञानानामुत्तमं ज्ञानं मोक्षज्ञानं विदुर्बुधाः ।
ऋषिभिर्देवसङ्घैश्च प्रोच्यते परमं पदम् ॥ १३.२४३.१७ ॥
ज्ञानांत उत्तम ज्ञान म्हणजे मोक्षज्ञान, असे ज्ञानी जाणतात. ऋषी आणि देवसमूहांकडून हेच परम पद म्हटले जाते.
13.243.18
नित्यमक्षरमक्षोभ्यमजेयं शाश्वतं शिवम् ।
विशन्ति तत्पदं प्राज्ञाः स्पृहणीयं सुरोत्तमैः ॥ १३.२४३.१८ ॥
नित्य, अक्षर, अक्षोभ्य, अजेय, शाश्वत आणि शिव अशा त्या पदात ज्ञानी प्रवेश करतात; श्रेष्ठ देवांनाही ते पद हवेसे वाटते.
13.243.19
दुःखादिश्च दुरन्तश्च संसारोयं प्रकीर्तितः ।
शोकव्याधिजरादोषैर्मरणेन च संयुतः ॥ १३.२४३.१९ ॥
हे संसार दुःखाने आरंभ होतो आणि त्याचा अंत कठीण असल्याचे सांगितले आहे. तो शोक, व्याधी, जरा या दोषांनी आणि मृत्यूने युक्त आहे.
13.243.20
यथा ज्योतिर्गणा व्योम्नि विवर्तन्ते पुनःपुनः ।
तस्य मोक्षस्य मार्गोऽयं श्रुयतां शुभलक्षणे ॥ १३.२४३.२० ॥
आकाशात ज्योतिर्गण जसे पुन्हा पुन्हा फिरतात, तसाच हा मोक्षाचा मार्ग आहे. हे शुभलक्षणे, ऐक.
13.243.21
ब्रह्मादिस्थावरान्तश्च संसारो यः प्रकीर्तितः ।
संसारे प्राणिनः सर्वे निवर्तन्ते यथा पुनः ॥ १३.२४३.२१ ॥
ब्रह्म्यापासून स्थावरापर्यंत जो संसार सांगितला आहे, त्यात सर्व प्राणी पुन्हा पुन्हा परततात.
13.243.22
तत्र संसारचक्रस्य मोक्षो ज्ञानेन दृश्यते ।
अध्यात्मतत्वविज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते ॥ १३.२४३.२२ ॥
त्या संसारचक्रातून मोक्ष ज्ञानाने दिसतो. अध्यात्मतत्त्वाचे विज्ञानच ज्ञान म्हटले जाते.
13.243.23
ज्ञानस्य ग्रहणोपायमाचारं ज्ञानिनस्तथा ।
यथावत्सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु ॥ १३.२४३.२३ ॥
ज्ञान मिळवण्याचा उपाय आणि ज्ञानी लोकांचा आचार मी यथावत सांगेन. एकाग्र मनाने तत्त्व ऐक.
13.243.24
ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि भूत्वा पूर्वं गृहे स्थितः ।
आनृण्यं सर्वतः प्राप्य ततस्तान्संत्यजेद्गृहान् ॥ १३.२४३.२४ ॥
ब्राह्मण असो वा क्षत्रिय, जो पूर्वी गृहस्थ होता, त्याने सर्व ऋणांतून मुक्त झाल्यावर ती घरे सोडावीत.
13.243.25
ततः संत्यज्य गार्हस्थ्यं निश्चितो वनमाश्रयेत् ॥ १३.२४३.२५ ॥
मग गृहस्थाश्रम सोडून, निश्चयाने वनाचा आश्रय घ्यावा.
13.243.26
वने गुरुं समाज्ञाय दीक्षितो विधिपूर्वकम् ।
दीक्षां प्राप्य यथान्यायं स्ववृत्तं परिपालयेत् ॥ १३.२४३.२६ ॥
वनात गुरूला योग्यरीत्या ओळखून, विधीनुसार दीक्षित होऊन, यथान्याय दीक्षा घेऊन आपला आचार पाळावा.
13.243.27
गृह्णीयादप्युपाध्यायान्मोक्षज्ञानमनिन्दितः ।
द्विविधं च पुनर्मोक्षं साङ्ख्ययोगमिति स्मृतिः ॥ १३.२४३.२७ ॥
निर्दोष राहून गुरूकडून मोक्षज्ञान घ्यावे; स्मृतीनुसार मोक्ष दोन प्रकारचा आहे — सांख्य आणि योग.
13.243.28
पञ्चविंशतिविज्ञानं साङ्ख्यमित्यभिधीयते ।
ऐश्वर्यं देवसारूप्यं योगशास्त्रस्य निर्णयः।
तयोरन्यतरं ज्ञानं शृणुयाच्छिष्यतां गतः ॥ १३.२४३.२८ ॥
पंचवीस तत्त्वांच्या ज्ञानाला सांख्य म्हणतात; ऐश्वर्य व देवांसारखे रूप हा योगशास्त्राचा निर्णय आहे. यांपैकी एका ज्ञानाचे शिष्य होऊन श्रवण करावे.
13.243.29
नाकालो नाप्यकाषायी नाप्यसंवत्सरोषितः ।
नासाङ्ख्ययोगो नाश्राद्धं गुरुणा स्नेहपूर्वकम्।
समः शीतोष्णहर्षादीन्विषहेत स वै मुनिः ॥ १३.२४३.२९ ॥
अकाली नव्हे, केशरी वस्त्राविना नव्हे, एक वर्ष वास्तव्य न करता नव्हे, सांख्य-योगाविना नव्हे, गुरूने स्नेहपूर्वक केलेल्या श्राद्धाविना नव्हे; समचित्ताने थंडी, उष्णता, हर्ष इत्यादी सहन करणारा तोच मुनी.
13.243.30
अमृष्यः क्षुत्पिपासाभ्यामुचितेभ्यो निवर्तयेत् ।
त्यजेत्सङ्कल्पजान्ग्रन्थीन्सदा ध्यानपरो भवेत् ॥ १३.२४३.३० ॥
भूक व तहान सहन न होणारा असेल तर योग्य कर्मांपासूनही परावृत्त व्हावे; संकल्पांपासून जन्मलेल्या गाठी सोडून सदैव ध्यानात तत्पर राहावे.
13.243.31
कुण्डिकाचमसं शिक्यं छत्रं यष्टिमुपानहौ ।
चेलमित्येव नैतेषु स्थापयेत्साम्यमात्मनः ॥ १३.२४३.३१ ॥
कमंडलू, पेला, झोळी, छत्री, दंड, पादत्राणे, वस्त्र — यांच्याठायी आपले आत्मत्व स्थापू नये.
13.243.32
गुरोः पूर्वं समुत्तिष्ठेज्जघन्यं तस्य संविशेत् ।
नैवाविज्ञाप्य भर्तारमावश्यकमपि व्रजेत् ॥ १३.२४३.३२ ॥
गुरूंपूर्वी उठावे, त्यांच्यानंतर बसावे. धन्याला न सांगता आवश्यक कामासाठीही जाऊ नये.
13.243.33
द्विरह्नि स्नानशाटेन संध्ययोरभिषेचनम् ।
एककालाशनं चास् विहितं यतिभिः पुरा ॥ १३.२४३.३३ ॥
दिवसातून दोन वेळा स्नानवस्त्रासह स्नान, दोन्ही संध्यांना अभिषेक; एकाच वेळी भोजन — हे पूर्वीपासून यतींसाठी विहित आहे.
13.243.34
भैक्षं सर्वत्र गृह्णीयाच्चिन्तयेत्सततं निशि ।
कारणे चापि सम्प्राप्ते न ज्ञाप्येत कदाचन ॥ १३.२४३.३४ ॥
सर्वत्र भिक्षा स्वीकारावी; रात्री सतत चिंतन करावे; कारण उपस्थित झाले तरी कधीच कोणाला कळवू नये.
13.243.35
ब्रह्मिचर्यं वने वासं शौचमिन्द्रियसंयमः ।
दया च सर्वभूतेषु तस्य धर्मः सनातनः ॥ १३.२४३.३५ ॥
ब्रह्मचर्य, वनात वास, शौच, इंद्रियनिग्रह, सर्व प्राण्यांवर दया — हाच त्याचा सनातन धर्म आहे.
13.243.36
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
आत्मयुक्तः परां बुद्धिं लभते पापनाशिनीम् ॥ १३.२४३.३६ ॥
सर्व पापांपासून मुक्त, अल्पाहारी, इंद्रियजयी, आत्म्याशी युक्त — तो पापनाशिनी परम बुद्धी प्राप्त करतो.
13.243.37
यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्र्हम सम्पद्यते तदा ॥ १३.२४३.३७ ॥
जेव्हा माणूस सर्व प्राण्यांप्रती कर्माने, मनाने आणि वाणीने पापभाव धरत नाही, तेव्हा तो ब्रह्म प्राप्त करतो.
13.243.38
अनिष्ठुरोऽनहङ्कारो निर्द्वन्द्वो वीतमत्सरः ।
वीतशोकभयाबाधं पदं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ १३.२४३.३८ ॥
जो कठोर नाही, अहंकारहीन, द्वंद्वातीत, मत्सररहित, शोक-भय-बाधारहित आहे, तो सर्वोत्तम पद प्राप्त करतो.
13.243.39
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
समः शत्रौ च मित्रे च निर्वाणमधिगच्छति ॥ १३.२४३.३९ ॥
जो निंदा आणि स्तुती समान मानतो, मौनी असतो, मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने समान पाहतो, शत्रू व मित्र यांच्याविषयी समभाव ठेवतो, तो निर्वाण प्राप्त करतो.
13.243.40
एवं युक्तसमाचारस्तत्परोऽध्यात्मचिन्तकः ।
ज्ञानाभ्यासेन तेनैव प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ १३.२४३.४० ॥
अशा प्रकारे संयमित आचरण असलेला, त्यातच तत्पर आणि आत्मचिंतन करणारा तो ज्ञानाभ्यासाने त्याच मार्गाने परम गती प्राप्त करतो.