મહાભારત · અધ્યાય 13.244
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.244.1
अनुद्विग्नमतेर्जन्तोरस्मिन्संसारमण्डले ।
शोकव्याधिजरादुःखैर्निर्वाणं नोपपद्यते ॥ १३.२४४.१ ॥
આ સંસારચક્રમાં જેનું મન ઉદ્વેગરહિત છે, તે જીવને પણ શોક, રોગ, જરા અને દુઃખોથી નિર્વાણ મળતું નથી.
13.244.2
तस्मादुद्वेगजननं मनोऽवस्थानपं तथा ।
ज्ञानं ते सम्प्रवक्ष्यामि तन्मूलममृतं हि वै ॥ १३.२४४.२ ॥
તેથી મનમાં ઉદ્વેગ ઉપજાવનાર અને તેને સ્થિર રાખનાર જ્ઞાન હું તને કહીશ; તેનું મૂળ અમૃત છે.
13.244.3
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १३.२४४.३ ॥
શોકનાં હજારો અને ભયનાં સેંકડો સ્થાન દિવસેદિવસ મૂર્ખમાં પ્રવેશે છે, પંડિતમાં નહીં.
13.244.4
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायञ्शोकस्य पदमाव्रजेत् ॥ १३.२४४.४ ॥
ધન, પત્ની, પુત્ર કે પિતા નષ્ટ થાય અથવા મૃત્યુ પામે ત્યારે, 'અરે, કેટલું દુઃખ!' એમ વિચારતો માણસ શોકના સ્થાને પહોંચે છે.
13.244.5
द्रव्येषु समतीतेषु ये शुभास्तान्न चिन्तयेत् ।
ताननाद्रियमाणस्य शोकबन्धः प्रणश्यति ॥ १३.२४४.५ ॥
દ્રવ્યો વીતી ગયા પછી જે શુભ હતાં તેમનું ચિંતન ન કરવું; તેમનો આદર ન કરનારનું શોકબંધન નાશ પામે છે.
13.244.6
सम्प्रयोगादनिष्टस्य विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मानुषा मानसैर्दुःखैः संयुज्यन्तेऽल्पबुद्धयः ॥ १३.२४४.६ ॥
અપ્રિય સાથેના સંયોગથી અને પ્રિયના વિયોગથી અલ્પબુદ્ધિ મનુષ્યો માનસિક દુઃખોથી જોડાઈ જાય છે.
13.244.7
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
सन्तापेन च युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ १३.२४४.७ ॥
મૃત કે ખોવાયેલાનો, જે ગયું તેનો જે શોક કરે છે, તે સંતાપમાં ડૂબે છે; તે તેને પાછું મળતું નથી.
13.244.8
उत्पन्नमिह मानुष्ये गर्भप्रभृति मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १३.२४४.८ ॥
મનુષ્યજન્મમાં જન્મેલા માનવને ગર્ભથી જ વિવિધ દુઃખો અને સુખો આવી મળે છે.
13.244.9
तयोरेकतरो मार्गो यद्येनमभिसंनमेत् ।
सुखं प्राप्य न संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत् ॥ १३.२४४.९ ॥
આ બંનેમાંથી એક માર્ગ જો તેની પાસે આવે, તો સુખ મેળવીને હર્ષિત ન થવું, અને દુઃખ મેળવીને સંતપ્ત ન થવું.
13.244.10
दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र स्नेहः प्रवर्तते ।
अनिष्टेनान्वितं पश्येद्यथा क्षिप्रं विरज्यते ॥ १३.२४४.१० ॥
જ્યાં સ્નેહ પ્રવર્તે ત્યાં દોષ જોનારો બનવું; અનિષ્ટથી યુક્ત જોવું, જેથી તરત જ વિરક્ત થવાય.
13.244.11
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वज्ज्ञातिसमागमः ॥ १३.२४४.११ ॥
જેમ મહાસાગરમાં બે લાકડાના ટુકડા મળે છે, મળીને ફરી જુદા પડે છે, તેમ જ જ્ઞાતિજનોનું મિલન છે.
13.244.12
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
स्नेहस्तत्र न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ॥ १३.२४४.१२ ॥
અદર્શનમાંથી આવીને ફરી અદર્શનમાં જાય છે; તેમના પર સ્નેહ ન રાખવો, કારણ કે તેમનો વિયોગ નિશ્ચિત છે.
13.244.13
कुटुम्बपुत्रदारांश्च शरीरं धनसञ्चयम् ।
ऐश्वर्यं स्वस्तिता चेति न मुह्येत्तत्र पण्डितः ॥ १३.२४४.१३ ॥
કુટુંબ, પુત્રો, પત્નીઓ, શરીર, ધનસંચય, ઐશ્વર્ય અને કલ્યાણ—એમાં જ્ઞાની મોહ ન પામે.
13.244.14
सुखमेकान्ततो नास्ति शक्रस्यापि त्रिविष्टपे ।
तत्रापि सुमहद्दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १३.२४४.१४ ॥
ત્રિલોકમાં ઇન્દ્રને પણ સંપૂર્ણ, શાશ્વત સુખ નથી; ત્યાં પણ મોટું દુઃખ છે, સુખ સદા મળતું નથી.
13.244.15
सुखस्यान्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
क्षया निचयाः सर्वे पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ॥ १३.२४४.१५ ॥
સુખ પછી દુઃખ અને દુઃખ પછી સુખ. બધા સંચયો ક્ષયમાં અંત પામે છે; બધા ઉત્કર્ષ પતનમાં અંત પામે છે.
13.244.16
संयोगा मरणान्तं च जीवितम् ।
उच्छ्रयांश्च निपाताश्च दृष्ट्या प्रत्यक्षतस्त्रयम्।
अनित्यमसुखं चेति व्यवस्येत्सर्वमेव च ॥ १३.२४४.१६ ॥
સંયોગો મૃત્યુમાં અંત પામે છે, જીવન પણ એમ જ. ઉત્કર્ષ, પતન—આ ત્રણે પ્રત્યક્ષ જોઈ જાણવા. બધું અનિત્ય અને દુઃખમય છે એમ નિશ્ચય કરવો.
13.244.17
अर्थानामार्जने दुःखमार्जितानां तु रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थं दुःखभाजनम् ॥ १३.२४४.१७ ॥
ધન મેળવવામાં દુઃખ; મેળવેલું સાચવવામાં દુઃખ; નાશમાં દુઃખ, ખર્ચમાં દુઃખ. દુઃખનું પાત્ર એવા એ ધનને ધિક્કાર.
13.244.18
अर्थवन्तं नरं नित्यं पञ्चाभिघ्नन्ति शत्रवः ।
राजा चोरश्च दायादा भूतानि क्षय एव च ॥ १३.२४४.१८ ॥
ધનવાન માણસને હંમેશાં પાંચ શત્રુઓ હેરાન કરે છે: રાજા, ચોર, દાયાદો, કુદરતી આફતો અને ક્ષય.
13.244.19
अर्थमेव ह्यनर्थस्य मूलमित्यवधारय ।
न ह्यनर्थाः प्रबाधन्ते नरमर्तविवर्जितम् ॥ १३.२४४.१९ ॥
ધન એ જ અનર્થનું મૂળ છે, એમ જાણી લે. ધન અને મરણશીલ જીવનનો ત્યાગ કરેલા માણસને અનર્થો પીડતા નથી.
13.244.20
अर्थप्राप्तिर्महद्दुःखमाकिञ्चिन्यं परं सुखम् ।
उपद्रवेषु चार्थानां दुःखं हि नियतं भवेत् ॥ १३.२४४.२० ॥
ધનની પ્રાપ્તિ મહાન દુઃખ છે; કશું ન હોવું એ પરમ સુખ છે. ધનના ઉપદ્રવોમાં દુઃખ નિશ્ચિત થાય છે.
13.244.21
धनलोभेन तृष्णाया न तृप्तिरुपलभ्यते ।
लब्धाश्रयो विवर्धेत समिद्ध इव पावकः ॥ १३.२४४.२१ ॥
ધનલોભથી તૃષ્ણાને તૃપ્તિ મળતી નથી. આશ્રય મળતાં તે સળગતી આગની જેમ વધે છે.
13.244.22
जित्वाऽपि पृथिवीं कृत्स्नां चतुःसागरमेखलाम् ।
सागराणां पुनः पारं जेतुमिच्छत्यसंशयम् ॥ १३.२४४.२२ ॥
ચાર સાગરોની મેખલાવાળી સમગ્ર પૃથ્વી જીતી લીધા પછી પણ તે નિઃસંશય સાગરોના પેલે પાર પણ જીતવા ઇચ્છે છે.
13.244.23
अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः ।
कोशकारः क्रिमिर्देवि बध्यते हि परिग्रहात् ॥ १३.२४४.२३ ॥
અહીં પરિગ્રહ બસ છે; પરિગ્રહ દોષયુક્ત છે. હે દેવી, રેશમનો કીડો પોતાના પરિગ્રહથી જ બંધાય છે.
13.244.24
एकोऽपि पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति च ।
एकस्मिन्नेव राष्ट्रे तु स चापि निवसेन्नृपः ॥ १३.२४४.२४ ॥
એક જ રાજા સમગ્ર પૃથ્વીને એકછત્રે શાસન કરે છે; તોય એ રાજા એક જ રાષ્ટ્રમાં નિવાસ કરે છે.
13.244.25
तस्मिन्राष्ट्रेऽपि नगरमेकमेवाधितिष्ठति ।
नगरेऽपि गृहं चैकं भवेत्तस्य निवेशनम् ॥ १३.२४४.२५ ॥
તે રાષ્ટ્રમાં પણ તે એક જ નગરમાં રહે છે; તે નગરમાં પણ તેનું નિવાસસ્થાન એક જ ઘર હોય છે.
13.244.26
एक एव प्रतिष्ठः स्यादावासस्तद्गृहेऽपि च ।
आवासे शयनं चैकं निशि यत्र प्रलीयते ॥ १३.२४४.२६ ॥
તેનું સ્થાન પણ એક જ હોય; તે ઘરમાં નિવાસ પણ એક જ હોય. તે નિવાસમાં એક જ શય્યા હોય, જ્યાં રાત્રે તે લીન થાય છે.
13.244.27
शयनस्यार्धमेवास्य स्त्रियाश्चार्धं विधीयते ।
तदनेन प्रसङ्गेन स्वल्पेनैव हि युज्यते ॥ १३.२४४.२७ ॥
તેની શય્યાનો અડધો ભાગ જ તેનો હોય છે, અને બાકીનો અડધો તેની સ્ત્રી માટે નિયત કરાયો છે. તેથી આ આસક્તિથી તે થોડાથી જ બંધાઈ જાય છે.
13.244.28
सर्वं ममेति सम्मूढो बलं पश्यति बालिशः ।
एवं सर्वोपयोगेषु स्वल्पमस्य प्रयोजनम् ॥ १३.२४४.२८ ॥
'બધું મારું છે' એવા મોહમાં પડેલો મૂર્ખ પોતાનું બળ જ જુએ છે. એ રીતે બધા ઉપયોગોમાં તેનું પ્રયોજન થોડું જ છે.
13.244.29
तण्डुलप्रस्थमात्रेण यात्रा स्यात्सर्वदेहिनाम् ।
ततो भूयस्तरो योगो दुःखाय तपनाय च ॥ १३.२४४.२९ ॥
એક તણ્ડુલપ્રસ્થ માપના ચોખાથી જ બધા દેહધારીઓની જીવનયાત્રા ચાલી શકે છે. તેનાથી વધુ જોડાણ માત્ર દુઃખ અને સંતાપ માટે જ છે.
13.244.30
नास्ति तृष्णासमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १३.२४४.३० ॥
તૃષ્ણા સમાન કોઈ દુઃખ નથી, અને ત્યાગ સમાન કોઈ સુખ નથી. બધી કામનાઓ છોડીને મનુષ્ય બ્રહ્મભાવને યોગ્ય બને છે.
13.244.31
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ १३.२४४.३१ ॥
દુર્મતિઓ માટે જે ત્યજવી કઠિન છે, વૃદ્ધ થયેલા માણસમાં પણ જે વૃદ્ધ થતી નથી, જે પ્રાણાંતક રોગ છે, તે તૃષ્ણાને ત્યજનારને સુખ મળે છે.
13.244.32
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कुष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १३.२४४.३२ ॥
કામના ક્યારેય ભોગોના ઉપભોગથી શાંત થતી નથી; ઘીથી અગ્નિ જેમ વધે છે તેમ તે ફરી વધે છે.
13.244.33
अलाभेनैव कामानां शोकं त्यजति पण्डितः ।
आयासविटपस्तीव्रः कामाग्निः कर्षणारणिः।
इन्द्रियार्थैश्च सम्मोह्य दहत्यकुशलं जनम् ॥ १३.२४४.३३ ॥
પંડિત કામનાઓ ન મળવાથી જ શોક ત્યજે છે. શ્રમરૂપી ડાળીઓવાળો, તીવ્ર કામાગ્નિ મથનારી અરણિ જેવો છે; ઇન્દ્રિયવિષયોથી મોહિત કરી તે અકુશળ માણસને બાળે છે.
13.244.34
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य पर्याप्तमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १३.२४४.३४ ॥
પૃથ્વી પરના વ્રીહિ, જવ, સોનું, પશુઓ, સ્ત્રીઓ — આ એક માણસને પણ પૂરતાં નથી, એમ જોઈને માણસ મોહમાં પડતો નથી.
13.244.35
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १३.२४४.३५ ॥
જગતમાં જે કામસુખ છે અને જે દિવ્ય મહાસુખ છે, તે તૃષ્ણાક્ષયના સુખની સોળમી કલાને પણ યોગ્ય નથી.
13.244.36
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु नैव धीरो नियोजयेत् ।
मनःषष्ठानि संयम्य नित्यमात्मनि योजयेत ॥ १३.२४४.३६ ॥
ધીર પુરુષે ઇન્દ્રિયોને ઇન્દ્રિયવિષયોમાં ન જોડવી; મન જેમાં છઠ્ઠું છે તે ઇન્દ્રિયોને સંયમ કરીને નિત્ય આત્મામાં જોડવી.
13.244.37
इन्द्रियाणां विसर्गेण दोषमृच्छत्यसंशयम् ।
संनियम्य नु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १३.२४४.३७ ॥
ઇન્દ્રિયોને છૂટી મૂકવાથી નિઃશંક દોષ લાગે છે; તેમને જ સારી રીતે વશ કરીને પછી સિદ્ધિ મેળવવી.
13.244.38
षण्णामात्मनि युक्तानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति ।
न च पापैर्न चानर्थैः संयुज्येत विचक्षणः ॥ १३.२४४.३८ ॥
આત્મામાં જોડાયેલાં છએ (ઇન્દ્રિયો અને મન) પર જે આધિપત્ય મેળવે છે, તે વિચક્ષણ પુરુષ પાપો કે અનર્થો સાથે જોડાતો નથી.
13.244.39
अप्रमत्तः सदा रक्षेदिन्द्रियाणि विचक्षणः ।
अरक्षितेषु तेष्वाशु नरो नरकमेति हि ॥ १३.२४४.३९ ॥
વિચક્ષણ પુરુષે હંમેશાં સાવધ રહીને ઇન્દ્રિયોની રક્ષા કરવી; તે અરક્ષિત રહેતાં માણસ જલદી નરકમાં જાય છે.
13.244.40
हृदि काममयश्चित्रो मोहसञ्चयसम्भवः ।
अज्ञानरूढमूलस्तु विवित्सापरिषेचनः ॥ १३.२४४.४० ॥
હૃદયમાં કામમય, વિચિત્ર, મોહના સંચયથી ઉત્પન્ન થયેલું એક વૃક્ષ છે; તેનું મૂળ અજ્ઞાનમાં દૃઢ રોપાયેલું છે, અને જાણવાની ઇચ્છા તેને સિંચે છે.
13.244.41
रोषलोभमहास्कन्धः पुरा दुष्कृतसारवान् ।
आयासविटपस्तीव्रशोकपुष्पो भयाङ्कुरः ॥ १३.२४४.४१ ॥
ક્રોધ અને લોભ તેનું મહાન થડ છે; પૂર્વકાળથી દુષ્કર્મોના સારથી ભરેલું; શ્રમ તેની ડાળીઓ છે; તીવ્ર શોક તેનાં ફૂલ છે; ભય તેના અંકુર છે.
13.244.42
नानासङ्कल्पपत्राढ्यः प्रमादात्परिवर्धितः ।
महतीभिः पिपासाभिः समन्तात्परिवेष्टितः ॥ १३.२४४.४२ ॥
વિવિધ સંકલ્પરૂપી પાંદડાંથી સમૃદ્ધ; પ્રમાદથી વધેલું; ચારેબાજુ મહાન તૃષ્ણાઓથી વીંટળાયેલું.
13.244.43
संरोहत्यकृतप्रज्ञे पादपः कामसम्भवः ।
नैव रोहति तत्वज्ञे रूढो वा छिद्यते पुनः ॥ १३.२४४.४३ ॥
અપરિપક્વ પ્રજ્ઞાવાળામાં કામથી ઉત્પન્ન થયેલું આ વૃક્ષ ઊગે છે. તત્ત્વજ્ઞમાં તે ઊગતું નથી; ઊગે તોપણ ફરી કપાઈ જાય છે.
13.244.44
कृच्छ्रोपायेष्वनित्येषु निःसारेषु फलेषु च ।
दुःखादिषु दुरन्तेषु कामयोगेषु का रतिः ॥ १३.२४४.४४ ॥
કષ્ટસાધ્ય ઉપાયોમાં, અનિત્ય અને નિઃસાર ફળોમાં, દુઃખથી આરંભ થઈ દુઃખમાં અંત પામતા કામભોગોમાં શો આનંદ છે?
13.244.45
इन्द्रियेषु च जीर्यत्सु च्छिद्यमाने तताऽऽयुषि ।
पुरस्ताच्च स्थिते मृत्यौ किं सुखं पश्यतासुखे ॥ १३.२४४.४५ ॥
ઇન્દ્રિયો જીર્ણ થાય છે, આયુષ્ય કપાઈ રહ્યું છે, મૃત્યુ સામે ઊભું છે; આ દુઃખમય સ્થિતિમાં તમે કયું સુખ જુઓ છો?
13.244.46
व्याधिभिः पीड्यमानस्य नित्यं शारीरमानसैः ।
नरस्याकृतकृत्यस्य किं सुखं मरणे सति ॥ १३.२४४.४६ ॥
શારીરિક અને માનસિક રોગોથી સતત પીડાતા, કર્તવ્ય અધૂરાં રાખનાર માણસને મૃત્યુ આવ્યે શો સુખ છે?
13.244.47
सञ्चिन्वानं तमेवार्थं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवारण्ये मृत्युरादाय गच्छति ॥ १३.२४४.४७ ॥
કામનાઓથી કદી તૃપ્ત ન થઈ ધન સંચય કરતા તે માણસને, વનમાં વાઘ પશુને પકડીને લઈ જાય તેમ મૃત્યુ ઉપાડી જાય છે.
13.244.48
जन्ममृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यमानस्तु पापान्नोद्विजते जनः ॥ १३.२४४.४८ ॥
જન્મ, મૃત્યુ અને જરાના દુઃખોથી સતત પીડાતા, સંસારમાં શેકાતા છતાં માણસ પાપથી ઉદ્વેગ પામતો નથી.
13.244.49
केनोपायेन मर्त्यानां निवर्त्येते जरान्तकौ ।
यद्यस्ति भगवन्मह्यमेतदाचक्ष्व माचिरम् ॥ १३.२४४.४९ ॥
કયા ઉપાયથી મનુષ્યોનું ઘડપણ અને મૃત્યુ પાછાં વાળી શકાય? હે ભગવન્, જો મારા માટે એવો કોઈ ઉપાય હોય તો વિલંબ વિના કહો.
13.244.50
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा ।
रसायनप्रयोगैर्वा केनात्येति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५० ॥
મહાન તપથી, કર્મથી, શાસ્ત્રજ્ઞાનથી, અથવા રસાયન પ્રયોગોથી — કોનાથી માણસ ઘડપણ અને મૃત્યુને પાર કરે છે?
13.244.51
नैतदस्ति महाभागे जरामृत्युनिवर्तनम् ।
सर्वलोकेषु जानीहि मोक्षादन्यत्र भामिनि ॥ १३.२४४.५१ ॥
હે મહાભાગે, ઘડપણ અને મૃત્યુને પાછાં વાળનાર એવો કોઈ ઉપાય નથી. હે ભામિની, સર્વ લોકોમાં મોક્ષ સિવાય બીજો માર્ગ નથી એમ જાણ.
13.244.52
न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसाऽपि वा ।
मरणं नातितरते विना मुक्त्या शरीरिणः ॥ १३.२४४.५२ ॥
ધનથી, રાજ્યથી, કે ઉગ્ર તપથી પણ દેહધારી જીવ મૃત્યુને પાર કરતો નથી; મુક્તિ વિના તે મૃત્યુને ઓળંગી શકતો નથી.
13.244.53
अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
न तरन्ति जरामृत्यू निर्वाणाधिगमाद्विना ॥ १३.२४४.५३ ॥
હજારો અશ્વમેધ અને સેંકડો વાજપેય યજ્ઞો પણ નિર્વાણની પ્રાપ્તિ વિના ઘડપણ અને મૃત્યુને પાર કરાવતા નથી.
13.244.54
ऐस्वर्यं धनधान्यं च विद्यालाभस्तपस्तथा ।
रसायनप्रयोगाद्वै न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५४ ॥
ઐશ્વર્ય, ધન-ધાન્ય, વિદ્યાપ્રાપ્તિ, તપ તથા રસાયન પ્રયોગો — આનાથી પણ માણસો ઘડપણ અને મૃત્યુને પાર કરતા નથી.
13.244.55
दानयज्ञतपःशीलरसायनविदोऽपि वा ।
स्वाध्यायनिरता वाऽपि न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५५ ॥
દાન, યજ્ઞ, તપ, શીલ અને રસાયનના જાણકાર હોય અથવા સ્વાધ્યાયમાં લીન હોય, તોપણ તેઓ જરા અને મૃત્યુને પાર કરી શકતા નથી.
13.244.56
देवदानवगन्धर्वकिन्नरोरगराक्षसान् ।
स्ववशे कुरुते कालो न कालस्यास्त्यगोचरः ॥ १३.२४४.५६ ॥
કાળ દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, કિન્નરો, ઉરગો અને રાક્ષસોને પોતાના વશમાં રાખે છે; કાળને અગોચર કંઈ નથી.
13.244.57
न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः क्षपाः ।
स्रेयं प्रपद्यते ध्यानमजस्रं ध्रुवमव्ययम् ॥ १३.२४४.५७ ॥
દિવસો પાછા ફરતા નથી, મહિનાઓ નહીં, અને રાતો ફરી પાછી આવતી નથી. શ્રેષ્ઠ ધ્યાન અવિરત, સ્થિર, અવિનાશીને પામે છે.
13.244.58
स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव ।
आयुरादाय मर्त्यानामहोरात्रेषु सन्ततम् ॥ १३.२४४.५८ ॥
નદીઓના પ્રવાહો વહે છે, પાછા ફરતા નથી; તેમ મનુષ્યોનું આયુષ્ય લઈને દિવસ-રાત સતત વહેતું રહે છે.
13.244.59
जीवितं सर्वभूतानामक्षयः क्षपयन्नसौ ।
आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १३.२४४.५९ ॥
સર્વ પ્રાણીઓનું જીવન અક્ષય નથી; તે આદિત્ય તેને ક્ષીણ કરતાં અસ્ત પામે છે અને ફરી ફરી ઉદય પામે છે.
13.244.60
यस्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं भवेत् ।
गाधोदके मत्स्य इव किन्नु तस्य कुमारता ॥ १३.२४४.६० ॥
જે રાત્રિ વીતી જતાં આયુષ્ય વધુ અલ્પ થઈ જાય, ઊંડા પાણીની માછલીની જેમ; તો તેનું બાળપણ કેવું?
13.244.61
मरणं हि शरीरस्य नियतं ध्रुवमेव च ।
तिष्ठन्नपि क्षणं सर्वः कालस्यैति वशं पुनः ॥ १३.२४४.६१ ॥
શરીરનું મરણ નિશ્ચિત અને ધ્રુવ છે. ક્ષણભર ઊભેલા સૌ ફરી કાળને વશ થાય છે.
13.244.62
न म्रियेरन्न जीर्येरन्यदि स्युः सर्वदेहिनः ।
न चानिष्टं प्रवर्तेत शोको वा प्राणिनं क्वचित् ॥ १३.२४४.६२ ॥
જો સર્વ દેહધારીઓ ન મરે કે ન જીર્ણ થાય, તો કોઈ અનિષ્ટ ન થાય, અને કોઈ પ્રાણીને ક્યારેય શોક ન થાય.
13.244.63
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो भूतेषु तिष्ठति ।
अप्रमत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ॥ १३.२४४.६३ ॥
કાળ અપ્રમત્ત રહીને પ્રમત્ત પ્રાણીઓ વચ્ચે ઊભો રહે છે; અપ્રમત્ત કાળના ક્ષયને પામેલો મુક્ત થતો નથી.
13.244.64
श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
कोपि तद्वेद यत्रासौ मृत्युना नाभिवीक्षितः ॥ १३.२४४.६४ ॥
આવતી કાલનું કામ આજે કરવું જોઈએ, અને પૂર્વાહ્નનું કામ અપરાહ્ન પહેલાં કરવું. કોણ જાણે છે કે તે ક્યાં હજુ મૃત્યુ દ્વારા જોવાયો નથી?
13.244.65
वर्षास्विदं करिष्यामि इदं ग्रीष्मवसन्तयोः ।
इति बालश्चिन्तयति अन्तरायं न बुध्यति ॥ १३.२४४.६५ ॥
'વરસાદમાં આ કરીશ, ઉનાળા અને વસંતમાં આ'—એમ બાળક વિચારે છે; વચ્ચે આવતો અંતરાય તે જાણતો નથી.
13.244.66
इदं मे स्यादिदं मे स्यादित्येवं मनसा नराः ।
अनवाप्तेषु कामेषु ह्रियन्ते मरणं प्रति ॥ १३.२४४.६६ ॥
'આ મને થાય, આ મને થાય'—મનમાં એમ વિચારતા માણસો, કામનાઓ પૂરી થયા વિના જ મરણ તરફ ખેંચાય છે.
13.244.67
कालपाशेन बद्धानामहन्यहनि जीर्यताम् ।
का श्रद्धा प्राणिनां मार्गे विषमे भ्रमतां सदा ॥ १३.२४४.६७ ॥
કાળપાશે બંધાયેલા, દિવસે દિવસે જીર્ણ થતા, વિષમ માર્ગે સદા ભટકતા પ્રાણીઓને કઈ શ્રદ્ધા?
13.244.68
युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् ।
फलानामिव पक्वानां सदा हि पतनाद्भयम् ॥ १३.२४४.६८ ॥
યુવાનીમાં જ ધર્મશીલ થવું જોઈએ, કારણ કે જીવનનું કોઈ નિમિત્ત નથી; પાકેલાં ફળની જેમ પડી જવાનો ભય સદા રહે છે.
13.244.69
मर्त्यस्य किं धनैर्दारैः पुत्रैर्भोगैः प्रियैरपि ।
एकाह्ना सर्वमुत्सृज्य मृत्योस्तु वशमन्वियात्। ॥ १३.२४४.६९ ॥
મર્ત્ય મનુષ્યને ધન, પત્નીઓ, પુત્રો, ભોગો અને પ્રિયજનોથી શું લાભ? એક જ દિવસમાં બધું છોડીને તેણે મૃત્યુને વશ થવું જ પડે છે.
13.244.70
जायामानांश्च सम्प्रेक्ष्य म्रियमाणांस्तथैव च ।
न संवेगोस्ति चेत्पुंसः काष्ठलोसमो हि सः ॥ १३.२४४.७० ॥
જન્મતા અને મરતા જીવોને જોઈને પણ જો માણસને સંવેગ ન થાય, તો તે લાકડા કે માટીના ઢેફા જેવો છે.
13.244.71
विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यद्गच्छति सर्वमेवं ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १३.२४४.७१ ॥
નાશવંત અને અસ્થિર જીવનવાળા માટે બંધુઓ અને મિત્રોના સંગ્રહથી શું? બધું છોડીને તે જાય છે; ક્ષણમાં ગયેલો પાછો ફરતો નથી.
13.244.72
एवं चिन्तयतो नित्यं सर्वार्थानामनित्यताम् ।
उद्वेगो जायते शीघ्रं निर्वाणस्य पुरस्सरः ॥ १३.२४४.७२ ॥
આ રીતે સદા સર્વ પદાર્થોની અનિત્યતાનો વિચાર કરનારને તરત ઉદ્વેગ ઉત્પન્ન થાય છે, જે નિર્વાણનો અગ્રદૂત છે.
13.244.73
तेनोद्वेगेन चाप्यस्य विमर्शो जायते पुनः ।
विमर्शो नाम वैराग्यं सर्वद्रव्येषु जायते ॥ १३.२४४.७३ ॥
તે ઉદ્વેગથી તેના મનમાં ફરી વિમર્શ જન્મે છે. તે વિમર્શ જ સર્વ પદાર્થો પ્રત્યે વૈરાગ્ય કહેવાય છે.
13.244.74
वैराग्येण परां शान्तिं लभन्ते मानवाः शुभे ।
मोक्षस्योपनिषद्दिव्यं वैराग्यमिति निश्चितम् ॥ १३.२४४.७४ ॥
હે શુભે, વૈરાગ્યથી મનુષ્યો પરમ શાંતિ પામે છે. વૈરાગ્ય જ મોક્ષનું દિવ્ય ઉપનિષદ છે, એ નિશ્ચિત છે.
13.244.75
एतत्ते कथितं देवि वैराग्योत्पादनं वचः ।
एवं सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य मुच्यन्ते हि मुमुक्षवः ॥ १३.२४४.७५ ॥
હે દેવી, વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન કરનારું આ વચન મેં તને કહ્યું. આમ વારંવાર ચિંતન કરીને મુમુક્ષુઓ ચોક્કસ મુક્ત થાય છે.