महाभारत · अध्याय 13.244
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.244.1
अनुद्विग्नमतेर्जन्तोरस्मिन्संसारमण्डले ।
शोकव्याधिजरादुःखैर्निर्वाणं नोपपद्यते ॥ १३.२४४.१ ॥
या संसारचक्रात ज्याचे मन अस्वस्थ नाही, त्या प्राण्याला शोक, रोग, जरा आणि दुःखांमुळे निर्वाण प्राप्त होत नाही.
13.244.2
तस्मादुद्वेगजननं मनोऽवस्थानपं तथा ।
ज्ञानं ते सम्प्रवक्ष्यामि तन्मूलममृतं हि वै ॥ १३.२४४.२ ॥
म्हणून मनात उद्वेग निर्माण करणारे आणि त्याला स्थिर ठेवणारे ज्ञान मी तुला सांगतो; त्याचे मूळ अमृत आहे.
13.244.3
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १३.२४४.३ ॥
शोकाची हजारो आणि भयाची शेकडो स्थाने दिवसेंदिवस मूर्ख माणसात शिरतात, ज्ञानी माणसात नाही.
13.244.4
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायञ्शोकस्य पदमाव्रजेत् ॥ १३.२४४.४ ॥
धन, पत्नी, पुत्र किंवा पिता नष्ट झाल्यास किंवा मरण पावल्यास, 'अरे, किती दुःख!' असा विचार करत माणूस शोकाच्या स्थानी पोहोचतो.
13.244.5
द्रव्येषु समतीतेषु ये शुभास्तान्न चिन्तयेत् ।
ताननाद्रियमाणस्य शोकबन्धः प्रणश्यति ॥ १३.२४४.५ ॥
वस्तू निघून गेल्यावर जे शुभ होते त्यांचा विचार करू नये; त्यांचा आदर न करणाऱ्याचा शोकबंध नष्ट होतो.
13.244.6
सम्प्रयोगादनिष्टस्य विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मानुषा मानसैर्दुःखैः संयुज्यन्तेऽल्पबुद्धयः ॥ १३.२४४.६ ॥
अप्रियाशी संयोग आणि प्रियाचा वियोग यांमुळे अल्पबुद्धी माणसे मानसिक दुःखांनी बांधली जातात.
13.244.7
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
सन्तापेन च युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ १३.२४४.७ ॥
मृत किंवा नष्ट झालेल्या, जे गेले त्याचा जो शोक करतो, तो संतापात बुडतो; ते त्याला परत मिळत नाही.
13.244.8
उत्पन्नमिह मानुष्ये गर्भप्रभृति मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १३.२४४.८ ॥
मनुष्यजन्मात जन्मलेल्या मानवाला गर्भापासूनच विविध दुःखे आणि सुखे येऊन पोहोचतात.
13.244.9
तयोरेकतरो मार्गो यद्येनमभिसंनमेत् ।
सुखं प्राप्य न संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत् ॥ १३.२४४.९ ॥
यापैकी एखादा मार्ग याच्यापर्यंत आला तर त्याने सुख मिळून हर्षित होऊ नये आणि दुःख मिळून संतप्त होऊ नये.
13.244.10
दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र स्नेहः प्रवर्तते ।
अनिष्टेनान्वितं पश्येद्यथा क्षिप्रं विरज्यते ॥ १३.२४४.१० ॥
जिथे स्नेह उत्पन्न होतो तिथे दोष पाहणारा व्हावे; अनिष्टाने युक्त असलेले पाहावे, म्हणजे लवकर विरक्त होता येईल.
13.244.11
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वज्ज्ञातिसमागमः ॥ १३.२४४.११ ॥
जसे महासागरात दोन लाकडाचे तुकडे एकत्र येतात आणि एकत्र येऊन पुन्हा वेगळे होतात, तसाच ज्ञातींचा समागम असतो.
13.244.12
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
स्नेहस्तत्र न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ॥ १३.२४४.१२ ॥
अदर्शनातून येऊन पुन्हा अदर्शनात जातात; त्यांच्यावर स्नेह ठेवू नये, कारण त्यांचा वियोग निश्चित आहे.
13.244.13
कुटुम्बपुत्रदारांश्च शरीरं धनसञ्चयम् ।
ऐश्वर्यं स्वस्तिता चेति न मुह्येत्तत्र पण्डितः ॥ १३.२४४.१३ ॥
कुटुंब, पुत्र, पत्नी, शरीर, धनसंचय, ऐश्वर्य आणि कल्याण—या गोष्टींमध्ये शहाण्या माणसाने मोह बाळगू नये.
13.244.14
सुखमेकान्ततो नास्ति शक्रस्यापि त्रिविष्टपे ।
तत्रापि सुमहद्दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १३.२४४.१४ ॥
त्रिलोकात इंद्रालाही पूर्ण, शाश्वत सुख नाही; तेथेही मोठे दुःख आहे, सुख सदा मिळत नाही.
13.244.15
सुखस्यान्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
क्षया निचयाः सर्वे पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ॥ १३.२४४.१५ ॥
सुखानंतर दुःख आणि दुःखानंतर सुख. सर्व संचय क्षयात संपतात; सर्व उत्कर्ष पतनात संपतात.
13.244.16
संयोगा मरणान्तं च जीवितम् ।
उच्छ्रयांश्च निपाताश्च दृष्ट्या प्रत्यक्षतस्त्रयम्।
अनित्यमसुखं चेति व्यवस्येत्सर्वमेव च ॥ १३.२४४.१६ ॥
संयोग मरणात संपतात, जीवनही तसेच. उत्कर्ष, पतन ही तिन्ही गोष्टी प्रत्यक्ष पाहून जाणावीत. सर्व काही अनित्य व दुःखमय आहे असा निश्चय करावा.
13.244.17
अर्थानामार्जने दुःखमार्जितानां तु रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थं दुःखभाजनम् ॥ १३.२४४.१७ ॥
धन मिळवण्यात दुःख, मिळवलेले राखण्यात दुःख; नाशात दुःख, खर्चात दुःख. दुःखाचे भाजन असलेल्या त्या धनाला धिक्कार असो.
13.244.18
अर्थवन्तं नरं नित्यं पञ्चाभिघ्नन्ति शत्रवः ।
राजा चोरश्च दायादा भूतानि क्षय एव च ॥ १३.२४४.१८ ॥
धनवान माणसाला नेहमी पाच शत्रू त्रास देतात: राजा, चोर, वारसदार, नैसर्गिक आपत्ती आणि नाश.
13.244.19
अर्थमेव ह्यनर्थस्य मूलमित्यवधारय ।
न ह्यनर्थाः प्रबाधन्ते नरमर्तविवर्जितम् ॥ १३.२४४.१९ ॥
धन हेच अनर्थाचे मूळ आहे, हे जाणून घे. धन आणि मरणशील जीवन यांचा त्याग केलेल्या माणसाला अनर्थ पीडत नाहीत.
13.244.20
अर्थप्राप्तिर्महद्दुःखमाकिञ्चिन्यं परं सुखम् ।
उपद्रवेषु चार्थानां दुःखं हि नियतं भवेत् ॥ १३.२४४.२० ॥
धनप्राप्ती हे मोठे दुःख; काहीच नसणे हे परम सुख. धनांच्या उपद्रवात दुःख निश्चित होते.
13.244.21
धनलोभेन तृष्णाया न तृप्तिरुपलभ्यते ।
लब्धाश्रयो विवर्धेत समिद्ध इव पावकः ॥ १३.२४४.२१ ॥
धनलोभाने तृष्णेची तृप्ती मिळत नाही. आश्रय मिळाल्यास ती पेटलेल्या अग्नीसारखी वाढते.
13.244.22
जित्वाऽपि पृथिवीं कृत्स्नां चतुःसागरमेखलाम् ।
सागराणां पुनः पारं जेतुमिच्छत्यसंशयम् ॥ १३.२४४.२२ ॥
चार सागरांची मेखला असलेली संपूर्ण पृथ्वी जिंकूनही तो निःसंशय सागरांचा पलीकडचा किनाराही जिंकू इच्छितो.
13.244.23
अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः ।
कोशकारः क्रिमिर्देवि बध्यते हि परिग्रहात् ॥ १३.२४४.२३ ॥
इथे परिग्रह पुरे; परिग्रह दोषयुक्त आहे. हे देवी, रेशमी किडा स्वतःच्या परिग्रहानेच बांधला जातो.
13.244.24
एकोऽपि पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति च ।
एकस्मिन्नेव राष्ट्रे तु स चापि निवसेन्नृपः ॥ १३.२४४.२४ ॥
एकच राजा संपूर्ण पृथ्वी एकछत्री राज्याने शासन करतो; तरीही तो राजा एकाच राष्ट्रात राहतो.
13.244.25
तस्मिन्राष्ट्रेऽपि नगरमेकमेवाधितिष्ठति ।
नगरेऽपि गृहं चैकं भवेत्तस्य निवेशनम् ॥ १३.२४४.२५ ॥
त्या राष्ट्रातही तो एकाच नगरात राहतो; त्या नगरातही त्याचे निवासस्थान एकच गृह असते.
13.244.26
एक एव प्रतिष्ठः स्यादावासस्तद्गृहेऽपि च ।
आवासे शयनं चैकं निशि यत्र प्रलीयते ॥ १३.२४४.२६ ॥
त्याचे स्थानही एकच असावे; त्या गृहातही निवास एकच असावा. त्या निवासात एकच शय्या असावी, जिथे रात्री तो विश्रांतीत लीन होतो.
13.244.27
शयनस्यार्धमेवास्य स्त्रियाश्चार्धं विधीयते ।
तदनेन प्रसङ्गेन स्वल्पेनैव हि युज्यते ॥ १३.२४४.२७ ॥
त्याच्या शय्येचा अर्धाच त्याचा असतो, आणि उरलेला अर्धा त्याच्या स्त्रीसाठी नियत केलेला असतो. म्हणून या आसक्तीने तो थोड्यानेच बद्ध होतो.
13.244.28
सर्वं ममेति सम्मूढो बलं पश्यति बालिशः ।
एवं सर्वोपयोगेषु स्वल्पमस्य प्रयोजनम् ॥ १३.२४४.२८ ॥
'सर्व काही माझे आहे' अशा मोहात पडलेला मूर्ख आपले सामर्थ्यच पाहतो. याप्रमाणे सर्व उपभोगांत त्याचे प्रयोजन थोडेच असते.
13.244.29
तण्डुलप्रस्थमात्रेण यात्रा स्यात्सर्वदेहिनाम् ।
ततो भूयस्तरो योगो दुःखाय तपनाय च ॥ १३.२४४.२९ ॥
एका तण्डुलप्रस्थ मापाच्या तांदळावरच सर्व देहधारींची जीवनयात्रा चालू शकते. त्यापुढील अधिक संबंध केवळ दुःख आणि संतापासाठीच असतो.
13.244.30
नास्ति तृष्णासमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १३.२४४.३० ॥
तृष्णेसारखे दुःख नाही, आणि त्यागासारखे सुख नाही. सर्व कामनांचा त्याग करून माणूस ब्रह्मभावासाठी योग्य होतो.
13.244.31
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ १३.२४४.३१ ॥
दुर्बुद्धींना जी सोडता येत नाही, जी म्हातारपणातही म्हातारी होत नाही, जो प्राणांतक रोग आहे, ती तृष्णा सोडणाऱ्याला सुख मिळते.
13.244.32
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कुष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १३.२४४.३२ ॥
कामना कधीही उपभोगाने शांत होत नाही; तुपाने आग जशी अधिक भडकते तशीच ती पुन्हा वाढते.
13.244.33
अलाभेनैव कामानां शोकं त्यजति पण्डितः ।
आयासविटपस्तीव्रः कामाग्निः कर्षणारणिः।
इन्द्रियार्थैश्च सम्मोह्य दहत्यकुशलं जनम् ॥ १३.२४४.३३ ॥
पंडित कामनांच्या अप्राप्तीनेच शोक सोडतो. श्रमरूपी फांद्या असलेली, तीव्र कामाग्नी ही घासणाऱ्या अरणीसारखी आहे; इंद्रियविषयांनी मोहित करून ती अकुशल माणसाला जाळते.
13.244.34
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य पर्याप्तमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १३.२४४.३४ ॥
पृथ्वीवरील व्रीही, यव, सुवर्ण, पशू, स्त्रिया — हे एका माणसालाही पुरेसे नाही, असे पाहून माणूस मोहात पडत नाही.
13.244.35
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १३.२४४.३५ ॥
जगात जे कामसुख आणि जे दिव्य महान सुख आहे, ते तृष्णाक्षयाच्या सुखाच्या सोळाव्या कलेलाही योग्य नाही.
13.244.36
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु नैव धीरो नियोजयेत् ।
मनःषष्ठानि संयम्य नित्यमात्मनि योजयेत ॥ १३.२४४.३६ ॥
धीर पुरुषाने इंद्रियांना इंद्रियविषयांत जुंपू नये; मन ज्यात सहावे आहे अशा इंद्रियांना संयमित करून नित्य आत्म्यात जुंपावे.
13.244.37
इन्द्रियाणां विसर्गेण दोषमृच्छत्यसंशयम् ।
संनियम्य नु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १३.२४४.३७ ॥
इंद्रियांना मोकळे सोडल्याने निःसंशय दोष येतो; त्यांनाच पूर्णपणे आवरून मग सिद्धी प्राप्त करावी.
13.244.38
षण्णामात्मनि युक्तानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति ।
न च पापैर्न चानर्थैः संयुज्येत विचक्षणः ॥ १३.२४४.३८ ॥
आत्म्यात योजलेल्या सहांवर (इंद्रिये व मन) जो अधिकार मिळवतो, तो विचक्षण पुरुष पापांनी किंवा अनर्थांनी युक्त होत नाही.
13.244.39
अप्रमत्तः सदा रक्षेदिन्द्रियाणि विचक्षणः ।
अरक्षितेषु तेष्वाशु नरो नरकमेति हि ॥ १३.२४४.३९ ॥
विचक्षण पुरुषाने सदैव सावध राहून इंद्रियांचे रक्षण करावे; ती अरक्षित राहिली तर मनुष्य लवकरच नरकात जातो.
13.244.40
हृदि काममयश्चित्रो मोहसञ्चयसम्भवः ।
अज्ञानरूढमूलस्तु विवित्सापरिषेचनः ॥ १३.२४४.४० ॥
हृदयात कामरूप, विचित्र, मोहाच्या संचयातून उत्पन्न झालेला एक वृक्ष आहे; त्याचे मूळ अज्ञानात घट्ट रुजलेले आहे, आणि जाणून घेण्याची इच्छा त्याला पाणी घालते.
13.244.41
रोषलोभमहास्कन्धः पुरा दुष्कृतसारवान् ।
आयासविटपस्तीव्रशोकपुष्पो भयाङ्कुरः ॥ १३.२४४.४१ ॥
क्रोध आणि लोभ हे त्याचे महान खोड; पूर्वीपासून दुष्कृतांच्या सारांनी भरलेले; श्रम हे त्याच्या फांद्या; तीव्र शोक हे त्याची फुले; भय हे त्याचे कोंब.
13.244.42
नानासङ्कल्पपत्राढ्यः प्रमादात्परिवर्धितः ।
महतीभिः पिपासाभिः समन्तात्परिवेष्टितः ॥ १३.२४४.४२ ॥
विविध संकल्परूपी पानांनी समृद्ध; प्रमादाने वाढलेले; सर्व बाजूंनी मोठ्या तृष्णांनी वेढलेले.
13.244.43
संरोहत्यकृतप्रज्ञे पादपः कामसम्भवः ।
नैव रोहति तत्वज्ञे रूढो वा छिद्यते पुनः ॥ १३.२४४.४३ ॥
अपरिपक्व प्रज्ञा असलेल्या माणसात कामापासून जन्मलेला हा वृक्ष अंकुरतो. तत्त्वज्ञात तो अंकुरत नाही; अंकुरला तरी पुन्हा तोडला जातो.
13.244.44
कृच्छ्रोपायेष्वनित्येषु निःसारेषु फलेषु च ।
दुःखादिषु दुरन्तेषु कामयोगेषु का रतिः ॥ १३.२४४.४४ ॥
कष्टसाध्य उपायांत, अनित्य व निःसार फळांत, आणि दुःखाने सुरू होऊन दुःखाने संपणाऱ्या कामभोगांत कोणता आनंद आहे?
13.244.45
इन्द्रियेषु च जीर्यत्सु च्छिद्यमाने तताऽऽयुषि ।
पुरस्ताच्च स्थिते मृत्यौ किं सुखं पश्यतासुखे ॥ १३.२४४.४५ ॥
इंद्रिये जीर्ण होत आहेत, आयुष्य तुटत आहे, मृत्यू समोर उभा आहे; या दुःखात तुम्हाला कोणते सुख दिसते?
13.244.46
व्याधिभिः पीड्यमानस्य नित्यं शारीरमानसैः ।
नरस्याकृतकृत्यस्य किं सुखं मरणे सति ॥ १३.२४४.४६ ॥
शारीरिक व मानसिक व्याधींनी सतत पीडित, कर्तव्ये अपूर्ण राहिलेल्या माणसाला मरण समोर असता कोणते सुख?
13.244.47
सञ्चिन्वानं तमेवार्थं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवारण्ये मृत्युरादाय गच्छति ॥ १३.२४४.४७ ॥
कामनांनी कधीही तृप्त न होता धन संचय करणाऱ्या त्या माणसाला, अरण्यात वाघ पशूला पकडून नेतो तसा मृत्यू पकडून नेतो.
13.244.48
जन्ममृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यमानस्तु पापान्नोद्विजते जनः ॥ १३.२४४.४८ ॥
जन्म, मृत्यू, जरा यांच्या दुःखांनी सतत पीडित होऊन, संसारात होरपळत असूनही माणूस पापाने उद्विग्न होत नाही.
13.244.49
केनोपायेन मर्त्यानां निवर्त्येते जरान्तकौ ।
यद्यस्ति भगवन्मह्यमेतदाचक्ष्व माचिरम् ॥ १३.२४४.४९ ॥
कोणत्या उपायाने मर्त्यांचे जरा आणि मृत्यू परत फिरवता येतात? हे भगवन्, माझ्यासाठी असा उपाय असेल तर लगेच सांगा.
13.244.50
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा ।
रसायनप्रयोगैर्वा केनात्येति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५० ॥
महान तपाने, कर्माने, शास्त्रज्ञानाने, किंवा रसायनप्रयोगांनी — कशाने माणूस जरा आणि मृत्यू ओलांडतो?
13.244.51
नैतदस्ति महाभागे जरामृत्युनिवर्तनम् ।
सर्वलोकेषु जानीहि मोक्षादन्यत्र भामिनि ॥ १३.२४४.५१ ॥
हे महाभागे, जरा आणि मृत्यू परत फिरवणारा असा उपाय नाही. हे भामिनी, सर्व लोकांत मोक्षावाचून दुसरा मार्ग नाही हे जाण.
13.244.52
न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसाऽपि वा ।
मरणं नातितरते विना मुक्त्या शरीरिणः ॥ १३.२४४.५२ ॥
धनाने, राज्याने, किंवा कठोर तपानेही देहधारी जीव मृत्यू ओलांडत नाही; मुक्तीशिवाय तो मृत्यूला पार करत नाही.
13.244.53
अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
न तरन्ति जरामृत्यू निर्वाणाधिगमाद्विना ॥ १३.२४४.५३ ॥
हजारो अश्वमेध आणि शेकडो वाजपेय यज्ञही निर्वाणप्राप्तीशिवाय जरा आणि मृत्यू पार करवत नाहीत.
13.244.54
ऐस्वर्यं धनधान्यं च विद्यालाभस्तपस्तथा ।
रसायनप्रयोगाद्वै न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५४ ॥
ऐश्वर्य, धनधान्य, विद्यालाभ, तप, तसेच रसायनप्रयोग — यांनीही माणसे जरा आणि मृत्यू ओलांडत नाहीत.
13.244.55
दानयज्ञतपःशीलरसायनविदोऽपि वा ।
स्वाध्यायनिरता वाऽपि न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५५ ॥
दान, यज्ञ, तप, शील आणि रसायन जाणणारे असोत, किंवा स्वाध्यायात निरत असोत, तरीही ते जरा आणि मृत्यू ओलांडू शकत नाहीत.
13.244.56
देवदानवगन्धर्वकिन्नरोरगराक्षसान् ।
स्ववशे कुरुते कालो न कालस्यास्त्यगोचरः ॥ १३.२४४.५६ ॥
काळ देव, दानव, गंधर्व, किन्नर, उरग आणि राक्षस यांना आपल्या वशात ठेवतो; काळाला अगोचर असे काहीच नाही.
13.244.57
न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः क्षपाः ।
स्रेयं प्रपद्यते ध्यानमजस्रं ध्रुवमव्ययम् ॥ १३.२४४.५७ ॥
दिवस परत येत नाहीत, महिने नाहीत, रात्रीही पुन्हा परत येत नाहीत. श्रेष्ठ ध्यान अखंड, स्थिर, अविनाशी प्राप्त करते.
13.244.58
स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव ।
आयुरादाय मर्त्यानामहोरात्रेषु सन्ततम् ॥ १३.२४४.५८ ॥
नद्यांचे प्रवाह वाहतात, परत येत नाहीत; तसेच मर्त्य मानवांचे आयुष्य घेऊन दिवस-रात्री सतत वाहत राहतात.
13.244.59
जीवितं सर्वभूतानामक्षयः क्षपयन्नसौ ।
आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १३.२४४.५९ ॥
सर्व प्राण्यांचे जीवन अक्षय नाही; तो आदित्य ते क्षीण करत अस्ताला जातो आणि पुन्हा पुन्हा उदय पावतो.
13.244.60
यस्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं भवेत् ।
गाधोदके मत्स्य इव किन्नु तस्य कुमारता ॥ १३.२४४.६० ॥
ज्या रात्री सरल्यावर आयुष्य आणखी कमी होते, खोल पाण्यातील माशासारखे; मग त्याचे बालपण कसे?
13.244.61
मरणं हि शरीरस्य नियतं ध्रुवमेव च ।
तिष्ठन्नपि क्षणं सर्वः कालस्यैति वशं पुनः ॥ १३.२४४.६१ ॥
शरीराचे मरण निश्चित आणि ध्रुव आहे. क्षणभर उभे राहिलेले सर्वजणही पुन्हा कालाच्या वशात जातात.
13.244.62
न म्रियेरन्न जीर्येरन्यदि स्युः सर्वदेहिनः ।
न चानिष्टं प्रवर्तेत शोको वा प्राणिनं क्वचित् ॥ १३.२४४.६२ ॥
सर्व देहधारी मेले नसते आणि जीर्ण झाले नसते, तर कोणतेही अनिष्ट घडले नसते आणि कोणत्याही प्राण्याला शोक झाला नसता.
13.244.63
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो भूतेषु तिष्ठति ।
अप्रमत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ॥ १३.२४४.६३ ॥
काळ अप्रमत्त राहून प्रमत्त प्राण्यांमध्ये उभा असतो; अप्रमत्त काळाच्या क्षयाला पोहोचलेला मुक्त होत नाही.
13.244.64
श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
कोपि तद्वेद यत्रासौ मृत्युना नाभिवीक्षितः ॥ १३.२४४.६४ ॥
उद्याचे काम आजच करावे, आणि पूर्वाह्नीचे काम अपराह्नापूर्वी करावे. तो कुठे अजून मृत्यूने पाहिलेला नाही, हे कोण जाणतो?
13.244.65
वर्षास्विदं करिष्यामि इदं ग्रीष्मवसन्तयोः ।
इति बालश्चिन्तयति अन्तरायं न बुध्यति ॥ १३.२४४.६५ ॥
'पावसाळ्यात हे करीन, उन्हाळ्यात आणि वसंतात हे'—असा बालक विचार करतो; मधला अडथळा तो ओळखत नाही.
13.244.66
इदं मे स्यादिदं मे स्यादित्येवं मनसा नराः ।
अनवाप्तेषु कामेषु ह्रियन्ते मरणं प्रति ॥ १३.२४४.६६ ॥
'हे मला मिळो, हे मला मिळो'—मनात असा विचार करणारे माणसे, कामना पूर्ण न होताच मृत्यूकडे ओढली जातात.
13.244.67
कालपाशेन बद्धानामहन्यहनि जीर्यताम् ।
का श्रद्धा प्राणिनां मार्गे विषमे भ्रमतां सदा ॥ १३.२४४.६७ ॥
कालपाशात बद्ध झालेल्या, दिवसेंदिवस जीर्ण होणाऱ्या, विषम मार्गावर सदा भटकणाऱ्या प्राण्यांना कसला विश्वास?
13.244.68
युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् ।
फलानामिव पक्वानां सदा हि पतनाद्भयम् ॥ १३.२४४.६८ ॥
तरुणपणीच धर्मशील व्हावे, कारण जीवनाला कोणतेही चिन्ह नसते; पिकलेली फळे जशी गळतात तसे पतनाचे भय सदैव असते.
13.244.69
मर्त्यस्य किं धनैर्दारैः पुत्रैर्भोगैः प्रियैरपि ।
एकाह्ना सर्वमुत्सृज्य मृत्योस्तु वशमन्वियात्। ॥ १३.२४४.६९ ॥
मर्त्य मनुष्याला धन, पत्नी, पुत्र, भोग आणि प्रियजन यांचा काय उपयोग? एकाच दिवसात सर्व सोडून त्याला मृत्यूच्या स्वाधीन जावेच लागते.
13.244.70
जायामानांश्च सम्प्रेक्ष्य म्रियमाणांस्तथैव च ।
न संवेगोस्ति चेत्पुंसः काष्ठलोसमो हि सः ॥ १३.२४४.७० ॥
जन्मणाऱ्यांना आणि मरणाऱ्यांना पाहूनही जर पुरुषाला संवेग (व्याकुळता) होत नसेल, तर तो काष्ठ किंवा मातीच्या ढेकळासारखा आहे.
13.244.71
विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यद्गच्छति सर्वमेवं ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १३.२४४.७१ ॥
नाशवंत आणि अस्थिर जीवन असणाऱ्याला बंधू आणि मित्रपरिवार यांच्या संग्रहाने काय? सर्व सोडून तो जातो; क्षणात गेलेला परत येत नाही.
13.244.72
एवं चिन्तयतो नित्यं सर्वार्थानामनित्यताम् ।
उद्वेगो जायते शीघ्रं निर्वाणस्य पुरस्सरः ॥ १३.२४४.७२ ॥
अशा प्रकारे सदा सर्व पदार्थांच्या अनित्यतेचे चिंतन करणाऱ्याला लवकरच उद्वेग उत्पन्न होतो, जो निर्वाणाचा अग्रदूत आहे.
13.244.73
तेनोद्वेगेन चाप्यस्य विमर्शो जायते पुनः ।
विमर्शो नाम वैराग्यं सर्वद्रव्येषु जायते ॥ १३.२४४.७३ ॥
त्या उद्वेगामुळे त्याच्या मनात पुन्हा विमर्श उत्पन्न होतो. तो विमर्शच सर्व पदार्थांविषयी वैराग्य म्हणवतो.
13.244.74
वैराग्येण परां शान्तिं लभन्ते मानवाः शुभे ।
मोक्षस्योपनिषद्दिव्यं वैराग्यमिति निश्चितम् ॥ १३.२४४.७४ ॥
हे शुभे, वैराग्याने मानव परम शांती मिळवतात. वैराग्यच मोक्षाचे दिव्य उपनिषद आहे, हे निश्चित.
13.244.75
एतत्ते कथितं देवि वैराग्योत्पादनं वचः ।
एवं सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य मुच्यन्ते हि मुमुक्षवः ॥ १३.२४४.७५ ॥
हे देवि, वैराग्य उत्पन्न करणारे हे वचन मी तुला सांगितले. असे वारंवार चिंतन करून मुमुक्षू निश्चितच मुक्त होतात.