ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.244
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.244.1
अनुद्विग्नमतेर्जन्तोरस्मिन्संसारमण्डले ।
शोकव्याधिजरादुःखैर्निर्वाणं नोपपद्यते ॥ १३.२४४.१ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਉਦਵੇਗ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੋਕ, ਰੋਗ, ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਕਾਰਨ ਨਿਰਵਾਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
13.244.2
तस्मादुद्वेगजननं मनोऽवस्थानपं तथा ।
ज्ञानं ते सम्प्रवक्ष्यामि तन्मूलममृतं हि वै ॥ १३.२४४.२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਦਵੇਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਸਦਾ ਮੂਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ।
13.244.3
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १३.२४४.३ ॥
ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭੈ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਥਾਂ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਮੂਰਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੰਡਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
13.244.4
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायञ्शोकस्य पदमाव्रजेत् ॥ १३.२४४.४ ॥
ਧਨ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਰ ਜਾਣ ਤੇ, 'ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁੱਖ!' ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.244.5
द्रव्येषु समतीतेषु ये शुभास्तान्न चिन्तयेत् ।
ताननाद्रियमाणस्य शोकबन्धः प्रणश्यति ॥ १३.२४४.५ ॥
ਪਦਾਰਥ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸ਼ੋਕ-ਬੰਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.244.6
सम्प्रयोगादनिष्टस्य विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मानुषा मानसैर्दुःखैः संयुज्यन्तेऽल्पबुद्धयः ॥ १३.२४४.६ ॥
ਅਪ੍ਰਿਯ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਤੋਂ ਵਿਯੋਗ ਕਾਰਨ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.244.7
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
सन्तापेन च युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ १३.२४४.७ ॥
ਮਰੇ ਜਾਂ ਗੁਆਚੇ ਹੋਏ, ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਲਈ ਜੋ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
13.244.8
उत्पन्नमिह मानुष्ये गर्भप्रभृति मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १३.२४४.८ ॥
ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗਰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਆ ਘੇਰਦੇ ਹਨ।
13.244.9
तयोरेकतरो मार्गो यद्येनमभिसंनमेत् ।
सुखं प्राप्य न संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत् ॥ १३.२४४.९ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਹ ਜੇ ਇਸ ਕੋਲ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੜਫੇ ਨਾ।
13.244.10
दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र स्नेहः प्रवर्तते ।
अनिष्टेनान्वितं पश्येद्यथा क्षिप्रं विरज्यते ॥ १३.२४४.१० ॥
ਜਿੱਥੇ ਸਨੇਹ ਪ੍ਰਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨੁਕਸ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣੇ; ਅਨਿਸ਼ਟ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਛੇਤੀ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ।
13.244.11
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वज्ज्ञातिसमागमः ॥ १३.२४४.११ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਰ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੈ।
13.244.12
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
स्नेहस्तत्र न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ॥ १३.२४४.१२ ॥
ਅਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਫਿਰ ਅਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਯਕੀਨੀ ਹੈ।
13.244.13
कुटुम्बपुत्रदारांश्च शरीरं धनसञ्चयम् ।
ऐश्वर्यं स्वस्तिता चेति न मुह्येत्तत्र पण्डितः ॥ १३.२४४.१३ ॥
ਪਰਿਵਾਰ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀਆਂ, ਸਰੀਰ, ਧਨ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਐਸ਼ਵਰਜ ਅਤੇ ਭਲਾਈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ।
13.244.14
सुखमेकान्ततो नास्ति शक्रस्यापि त्रिविष्टपे ।
तत्रापि सुमहद्दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १३.२४४.१४ ॥
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਾ, ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵੀ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਸੁਖ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
13.244.15
सुखस्यान्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
क्षया निचयाः सर्वे पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ॥ १३.२४४.१५ ॥
ਸੁਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਖ। ਸਾਰੇ ਸੰਚਯ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਹਨ।
13.244.16
संयोगा मरणान्तं च जीवितम् ।
उच्छ्रयांश्च निपाताश्च दृष्ट्या प्रत्यक्षतस्त्रयम्।
अनित्यमसुखं चेति व्यवस्येत्सर्वमेव च ॥ १३.२४४.१६ ॥
ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਵੀ ਏਦਾਂ ਹੀ। ਉੱਚਾਈ, ਡਿੱਗਣਾ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਅਨਿੱਤ ਅਤੇ ਦੁੱਖਮਈ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.244.17
अर्थानामार्जने दुःखमार्जितानां तु रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थं दुःखभाजनम् ॥ १३.२४४.१७ ॥
ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ; ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ; ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ, ਖਰਚ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ। ਦੁੱਖ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਉਸ ਧਨ ਨੂੰ ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ।
13.244.18
अर्थवन्तं नरं नित्यं पञ्चाभिघ्नन्ति शत्रवः ।
राजा चोरश्च दायादा भूतानि क्षय एव च ॥ १३.२४४.१८ ॥
ਧਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪੰਜ ਵੈਰੀ ਸਤਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਰਾਜਾ, ਚੋਰ, ਵਾਰਿਸ, ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਨਾਸ਼।
13.244.19
अर्थमेव ह्यनर्थस्य मूलमित्यवधारय ।
न ह्यनर्थाः प्रबाधन्ते नरमर्तविवर्जितम् ॥ १३.२४४.१९ ॥
ਧਨ ਹੀ ਅਨਰਥ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਧਨ ਅਤੇ ਮਰਨਸ਼ੀਲ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਨਰਥ ਨਹੀਂ ਸਤਾਉਂਦੇ।
13.244.20
अर्थप्राप्तिर्महद्दुःखमाकिञ्चिन्यं परं सुखम् ।
उपद्रवेषु चार्थानां दुःखं हि नियतं भवेत् ॥ १३.२४४.२० ॥
ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ; ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਣਾ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ। ਧਨ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.244.21
धनलोभेन तृष्णाया न तृप्तिरुपलभ्यते ।
लब्धाश्रयो विवर्धेत समिद्ध इव पावकः ॥ १३.२४४.२१ ॥
ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਆਸਰਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਉਹ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵਧਦੀ ਹੈ।
13.244.22
जित्वाऽपि पृथिवीं कृत्स्नां चतुःसागरमेखलाम् ।
सागराणां पुनः पारं जेतुमिच्छत्यसंशयम् ॥ १३.२४४.२२ ॥
ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮੇਖਲਾ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.244.23
अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः ।
कोशकारः क्रिमिर्देवि बध्यते हि परिग्रहात् ॥ १३.२४४.२३ ॥
ਇੱਥੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਬਸ ਕਰ; ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦੋਸ਼ਯੁਕਤ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰੇਸ਼ਮ ਦਾ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਝਦਾ ਹੈ।
13.244.24
एकोऽपि पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति च ।
एकस्मिन्नेव राष्ट्रे तु स चापि निवसेन्नृपः ॥ १३.२४४.२४ ॥
ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਜਾ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੱਤਰੀ ਹੇਠ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਰਾਜਾ ਇੱਕੋ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਸਦਾ ਹੈ।
13.244.25
तस्मिन्राष्ट्रेऽपि नगरमेकमेवाधितिष्ठति ।
नगरेऽपि गृहं चैकं भवेत्तस्य निवेशनम् ॥ १३.२४४.२५ ॥
ਉਸ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਇੱਕੋ ਹੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਇੱਕੋ ਹੀ ਘਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.244.26
एक एव प्रतिष्ठः स्यादावासस्तद्गृहेऽपि च ।
आवासे शयनं चैकं निशि यत्र प्रलीयते ॥ १३.२४४.२६ ॥
ਉਸਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਵੀ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਬਿਸਤਰਾ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.244.27
शयनस्यार्धमेवास्य स्त्रियाश्चार्धं विधीयते ।
तदनेन प्रसङ्गेन स्वल्पेनैव हि युज्यते ॥ १३.२४४.२७ ॥
ਉਸਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਲਗਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.244.28
सर्वं ममेति सम्मूढो बलं पश्यति बालिशः ।
एवं सर्वोपयोगेषु स्वल्पमस्य प्रयोजनम् ॥ १३.२४४.२८ ॥
'ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਇਸ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਮੂਰਖ ਆਪਣਾ ਬਲ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਉਪਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਹੈ।
13.244.29
तण्डुलप्रस्थमात्रेण यात्रा स्यात्सर्वदेहिनाम् ।
ततो भूयस्तरो योगो दुःखाय तपनाय च ॥ १३.२४४.२९ ॥
ਇੱਕ ਤੰਡੁਲਪ੍ਰਸਥ ਮਾਪ ਦੇ ਚੌਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੁੜਾਵ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੰਤਾਪ ਲਈ ਹੈ।
13.244.30
नास्ति तृष्णासमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १३.२४४.३० ॥
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.244.31
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ १३.२४४.३१ ॥
ਜੋ ਦੁਰਮਤੀਆਂ ਲਈ ਤਿਆਗਣੀ ਔਖੀ ਹੈ, ਬੁੱਢੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਬੁੱਢੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
13.244.32
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कुष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १३.२४४.३२ ॥
ਕਾਮਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਘੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਫਿਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।
13.244.33
अलाभेनैव कामानां शोकं त्यजति पण्डितः ।
आयासविटपस्तीव्रः कामाग्निः कर्षणारणिः।
इन्द्रियार्थैश्च सम्मोह्य दहत्यकुशलं जनम् ॥ १३.२४४.३३ ॥
ਪੰਡਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਗ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਹਨਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਜ਼ ਕਾਮ-ਅਗਨੀ ਮੱਥਣ ਵਾਲੀ ਅਰਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਕੁਸ਼ਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੈ।
13.244.34
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य पर्याप्तमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १३.२४४.३४ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਝੋਨਾ, ਜੌਂ, ਸੋਨਾ, ਪਸ਼ੂ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ — ਇਹ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
13.244.35
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १३.२४४.३५ ॥
ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਬ ਮਹਾਨ ਸੁਖ ਹੈ — ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਕੁਖੀ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਦੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
13.244.36
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु नैव धीरो नियोजयेत् ।
मनःषष्ठानि संयम्य नित्यमात्मनि योजयेत ॥ १३.२४४.३६ ॥
ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਾਵੇ; ਮਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲਾਵੇ।
13.244.37
इन्द्रियाणां विसर्गेण दोषमृच्छत्यसंशयम् ।
संनियम्य नु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १३.२४४.३७ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
13.244.38
षण्णामात्मनि युक्तानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति ।
न च पापैर्न चानर्थैः संयुज्येत विचक्षणः ॥ १३.२४४.३८ ॥
ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਛੇ (ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ) ਉੱਤੇ ਜੋ ਅਧਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਆਣਾ ਪੁਰਸ਼ ਨਾ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਨਾ ਅਨਰਥਾਂ ਨਾਲ।
13.244.39
अप्रमत्तः सदा रक्षेदिन्द्रियाणि विचक्षणः ।
अरक्षितेषु तेष्वाशु नरो नरकमेति हि ॥ १३.२४४.३९ ॥
ਸਿਆਣੇ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿ ਕੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਅਰਕ੍ਸ਼ਿਤ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜਲਦੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.244.40
हृदि काममयश्चित्रो मोहसञ्चयसम्भवः ।
अज्ञानरूढमूलस्तु विवित्सापरिषेचनः ॥ १३.२४४.४० ॥
ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਾਮ-ਮਯ, ਵਿਚਿੱਤਰ, ਮੋਹ ਦੇ ਢੇਰ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਖ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਗੱਡੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਇਸਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀ ਹੈ।
13.244.41
रोषलोभमहास्कन्धः पुरा दुष्कृतसारवान् ।
आयासविटपस्तीव्रशोकपुष्पो भयाङ्कुरः ॥ १३.२४४.४१ ॥
ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਲੋਭ ਇਸਦਾ ਵੱਡਾ ਤਣਾ ਹੈ; ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਕਠਿਨ ਮਿਹਨਤ ਇਸ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਹਨ; ਤੀਬਰ ਸ਼ੋਕ ਇਸਦੇ ਫੁੱਲ ਹਨ; ਭੈ ਇਸਦੇ ਅੰਕੁਰ ਹਨ।
13.244.42
नानासङ्कल्पपत्राढ्यः प्रमादात्परिवर्धितः ।
महतीभिः पिपासाभिः समन्तात्परिवेष्टितः ॥ १३.२४४.४२ ॥
ਅਨੇਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਰੂਪੀ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾਲ ਵਧਿਆ; ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ।
13.244.43
संरोहत्यकृतप्रज्ञे पादपः कामसम्भवः ।
नैव रोहति तत्वज्ञे रूढो वा छिद्यते पुनः ॥ १३.२४४.४३ ॥
ਅਪਰਿਪੱਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਕਾਮ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਇਹ ਰੁੱਖ ਉੱਗਦਾ ਹੈ। ਤੱਤਵਗਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ; ਉੱਗ ਵੀ ਪਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.244.44
कृच्छ्रोपायेष्वनित्येषु निःसारेषु फलेषु च ।
दुःखादिषु दुरन्तेषु कामयोगेषु का रतिः ॥ १३.२४४.४४ ॥
ਕਠਿਨ ਉਪਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਨਿੱਤ ਤੇ ਨਿਰਸਾਰ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਮ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ ਹੈ?
13.244.45
इन्द्रियेषु च जीर्यत्सु च्छिद्यमाने तताऽऽयुषि ।
पुरस्ताच्च स्थिते मृत्यौ किं सुखं पश्यतासुखे ॥ १३.२४४.४५ ॥
ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਰਜਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਮਰ ਕੱਟੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੌਤ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ ਵੇਖਦੇ ਹੋ?
13.244.46
व्याधिभिः पीड्यमानस्य नित्यं शारीरमानसैः ।
नरस्याकृतकृत्यस्य किं सुखं मरणे सति ॥ १३.२४४.४६ ॥
ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪੀੜਤ, ਅਧੂਰੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਮੌਤ ਆਉਣ ਤੇ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ ਹੈ?
13.244.47
सञ्चिन्वानं तमेवार्थं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवारण्ये मृत्युरादाय गच्छति ॥ १३.२४४.४७ ॥
ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਨਾ ਰੱਜਣ ਵਾਲੇ, ਧਨ ਜੋੜਦੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੌਤ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
13.244.48
जन्ममृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यमानस्तु पापान्नोद्विजते जनः ॥ १३.२४४.४८ ॥
ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਘਿਰਿਆ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਝੁਲਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ।
13.244.49
केनोपायेन मर्त्यानां निवर्त्येते जरान्तकौ ।
यद्यस्ति भगवन्मह्यमेतदाचक्ष्व माचिरम् ॥ १३.२४४.४९ ॥
ਕਿਹੜੇ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਟਾਲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਹੈ ਤਾਂ ਦੇਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸੋ।
13.244.50
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा ।
रसायनप्रयोगैर्वा केनात्येति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५० ॥
ਵੱਡੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ, ਕਰਮ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਰਸਾਇਣ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਾਲ — ਕਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ?
13.244.51
नैतदस्ति महाभागे जरामृत्युनिवर्तनम् ।
सर्वलोकेषु जानीहि मोक्षादन्यत्र भामिनि ॥ १३.२४४.५१ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ਵਾਲਾ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਮਿਨੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।
13.244.52
न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसाऽपि वा ।
मरणं नातितरते विना मुक्त्या शरीरिणः ॥ १३.२४४.५२ ॥
ਧਨ ਨਾਲ, ਰਾਜ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੁਕਤੀ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ।
13.244.53
अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
न तरन्ति जरामृत्यू निर्वाणाधिगमाद्विना ॥ १३.२४४.५३ ॥
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਜਪੇਯ ਯੱਗ ਵੀ ਨਿਰਵਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ।
13.244.54
ऐस्वर्यं धनधान्यं च विद्यालाभस्तपस्तथा ।
रसायनप्रयोगाद्वै न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५४ ॥
ਐਸ਼ਵਰਜ, ਧਨ-ਧਾਨ, ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਤਪ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਾਇਣ ਪ੍ਰਯੋਗ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
13.244.55
दानयज्ञतपःशीलरसायनविदोऽपि वा ।
स्वाध्यायनिरता वाऽपि न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५५ ॥
ਦਾਨ, ਯੱਗ, ਤਪ, ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
13.244.56
देवदानवगन्धर्वकिन्नरोरगराक्षसान् ।
स्ववशे कुरुते कालो न कालस्यास्त्यगोचरः ॥ १३.२४४.५६ ॥
ਕਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ, ਉਰਗਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ।
13.244.57
न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः क्षपाः ।
स्रेयं प्रपद्यते ध्यानमजस्रं ध्रुवमव्ययम् ॥ १३.२४४.५७ ॥
ਦਿਨ ਮੁੜਦੇ ਨਹੀਂ, ਮਹੀਨੇ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਤਾਂ ਫਿਰ ਮੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਿਆਨ ਨਿਰੰਤਰ, ਅਟੱਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.244.58
स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव ।
आयुरादाय मर्त्यानामहोरात्रेषु सन्ततम् ॥ १३.२४४.५८ ॥
ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਮੁੜਦੇ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲੈ ਕੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
13.244.59
जीवितं सर्वभूतानामक्षयः क्षपयन्नसौ ।
आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १३.२४४.५९ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਕਸ਼ੈ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਉਹ ਆਦਿੱਤ ਇਸਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
13.244.60
यस्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं भवेत् ।
गाधोदके मत्स्य इव किन्नु तस्य कुमारता ॥ १३.२४४.६० ॥
ਜਿਸ ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਉਮਰ ਹੋਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੱਛੀ ਵਾਂਗ; ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਬਾਲਪਨ ਕਿੱਥੇ?
13.244.61
मरणं हि शरीरस्य नियतं ध्रुवमेव च ।
तिष्ठन्नपि क्षणं सर्वः कालस्यैति वशं पुनः ॥ १३.२४४.६१ ॥
ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਤੇ ਧਰੁਵ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਸਭ ਫਿਰ ਕਾਲ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.244.62
न म्रियेरन्न जीर्येरन्यदि स्युः सर्वदेहिनः ।
न चानिष्टं प्रवर्तेत शोको वा प्राणिनं क्वचित् ॥ १३.२४४.६२ ॥
ਜੇ ਸਾਰੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨਾ ਮਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਬੁੱਢੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਨਿਸ਼ਟ ਨਾ ਵਾਪਰਦਾ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।
13.244.63
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो भूतेषु तिष्ठति ।
अप्रमत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ॥ १३.२४४.६३ ॥
ਕਾਲ ਅਪ੍ਰਮੱਤ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਮੱਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਪ੍ਰਮੱਤ ਕਾਲ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਛੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ।
13.244.64
श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
कोपि तद्वेद यत्रासौ मृत्युना नाभिवीक्षितः ॥ १३.२४४.६४ ॥
ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਕੰਮ ਅੱਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰਬਾਹਨ ਦਾ ਕੰਮ ਅਪਰਾਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਅਜੇ ਮੌਤ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ?
13.244.65
वर्षास्विदं करिष्यामि इदं ग्रीष्मवसन्तयोः ।
इति बालश्चिन्तयति अन्तरायं न बुध्यति ॥ १३.२४४.६५ ॥
'ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਰਾਂਗਾ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ'—ਐਸਾ ਬਾਲਕ ਸੋਚਦਾ ਹੈ; ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਰੁਕਾਵਟ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।
13.244.66
इदं मे स्यादिदं मे स्यादित्येवं मनसा नराः ।
अनवाप्तेषु कामेषु ह्रियन्ते मरणं प्रति ॥ १३.२४४.६६ ॥
'ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੋਵੇ'—ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਮਨੁੱਖ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਤ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.244.67
कालपाशेन बद्धानामहन्यहनि जीर्यताम् ।
का श्रद्धा प्राणिनां मार्गे विषमे भ्रमतां सदा ॥ १३.२४४.६७ ॥
ਕਾਲ ਦੇ ਫੰਦੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ, ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਬੁੱਢੇ ਹੁੰਦੇ, ਵਿਸ਼ਮ ਰਾਹ ਤੇ ਸਦਾ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਭਰੋਸਾ?
13.244.68
युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् ।
फलानामिव पक्वानां सदा हि पतनाद्भयम् ॥ १३.२४४.६८ ॥
ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ; ਪੱਕੇ ਫਲਾਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਡਰ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
13.244.69
मर्त्यस्य किं धनैर्दारैः पुत्रैर्भोगैः प्रियैरपि ।
एकाह्ना सर्वमुत्सृज्य मृत्योस्तु वशमन्वियात्। ॥ १३.२४४.६९ ॥
ਮਰਨਹਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਧਨ, ਪਤਨੀਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਭੋਗਾਂ ਅਤੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.244.70
जायामानांश्च सम्प्रेक्ष्य म्रियमाणांस्तथैव च ।
न संवेगोस्ति चेत्पुंसः काष्ठलोसमो हि सः ॥ १३.२४४.७० ॥
ਜੰਮਦਿਆਂ ਤੇ ਮਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਗ ਨਾ ਜਾਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਵਰਗਾ ਹੈ।
13.244.71
विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यद्गच्छति सर्वमेवं ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १३.२४४.७१ ॥
ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੰਧੂਆਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਕੀ ਲਾਭ? ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
13.244.72
एवं चिन्तयतो नित्यं सर्वार्थानामनित्यताम् ।
उद्वेगो जायते शीघ्रं निर्वाणस्य पुरस्सरः ॥ १३.२४४.७२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਦਵੇਗ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਵਾਣ ਦਾ ਅਗਰਦੂਤ ਹੈ।
13.244.73
तेनोद्वेगेन चाप्यस्य विमर्शो जायते पुनः ।
विमर्शो नाम वैराग्यं सर्वद्रव्येषु जायते ॥ १३.२४४.७३ ॥
ਉਸ ਉਦਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਵਿਚਾਰ ਜਨਮਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਸਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰਾਗ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
13.244.74
वैराग्येण परां शान्तिं लभन्ते मानवाः शुभे ।
मोक्षस्योपनिषद्दिव्यं वैराग्यमिति निश्चितम् ॥ १३.२४४.७४ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੈਰਾਗ ਹੀ ਮੋਖ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
13.244.75
एतत्ते कथितं देवि वैराग्योत्पादनं वचः ।
एवं सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य मुच्यन्ते हि मुमुक्षवः ॥ १३.२४४.७५ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਵੈਰਾਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਬਚਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ ਜ਼ਰੂਰ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।