มหาภารตะ · อัธยายะ 13.244
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.244.1
अनुद्विग्नमतेर्जन्तोरस्मिन्संसारमण्डले ।
शोकव्याधिजरादुःखैर्निर्वाणं नोपपद्यते ॥ १३.२४४.१ ॥
ผู้ที่จิตไม่หวั่นไหวในวัฏสงสารนี้ ย่อมไม่บรรลุนิรวาณะได้ด้วยความทุกข์แห่งโศก โรค ชรา และความทุกข์ทั้งปวง
13.244.2
तस्मादुद्वेगजननं मनोऽवस्थानपं तथा ।
ज्ञानं ते सम्प्रवक्ष्यामि तन्मूलममृतं हि वै ॥ १३.२४४.२ ॥
เพราะฉะนั้น เราจะสอนความรู้แก่เจ้าโดยครบถ้วน ทั้งเรื่องสิ่งที่ก่อให้เกิดความกระวนกระวายใจ และสิ่งที่ทำให้จิตตั้งมั่น รากเหง้าของความรู้นั้นคืออมฤตอย่างแท้จริง
13.244.3
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १३.२४४.३ ॥
เหตุแห่งความโศกนับพันและเหตุแห่งความกลัวนับร้อย ย่อมเข้าสู่คนโง่วันแล้ววันเล่า แต่ไม่เข้าสู่ผู้มีปัญญา
13.244.4
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायञ्शोकस्य पदमाव्रजेत् ॥ १३.२४४.४ ॥
เมื่อทรัพย์ ภรรยา บุตร หรือบิดาสูญหายหรือสิ้นชีวิตไป ผู้ที่คิดครุ่นว่า โอ้ ทุกข์เหลือเกิน ย่อมก้าวเข้าสู่สภาพแห่งความโศก
13.244.5
द्रव्येषु समतीतेषु ये शुभास्तान्न चिन्तयेत् ।
ताननाद्रियमाणस्य शोकबन्धः प्रणश्यति ॥ १३.२४४.५ ॥
เมื่อวัตถุสิ่งของล่วงไปแล้ว ไม่ควรคิดถึงสิ่งที่เคยน่ายินดี เพราะเมื่อผู้ใดไม่ยึดติดกับสิ่งเหล่านั้น บ่วงแห่งความโศกก็ย่อมดับสูญ
13.244.6
सम्प्रयोगादनिष्टस्य विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मानुषा मानसैर्दुःखैः संयुज्यन्तेऽल्पबुद्धयः ॥ १३.२४४.६ ॥
เพราะการต้องประสบสิ่งที่ไม่น่าปรารถนาและการพลัดพรากจากสิ่งที่รัก มนุษย์ผู้มีปัญญาน้อยย่อมถูกผูกมัดด้วยทุกข์ทางใจ
13.244.7
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
सन्तापेन च युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ १३.२४४.७ ॥
ผู้ใดเศร้าโศกถึงผู้ที่ตายไปหรือสิ่งที่สูญหาย และถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว ผู้นั้นย่อมประสบความเร่าร้อน แต่สิ่งนั้นก็ไม่หวนกลับคืนมาหาเขาได้
13.244.8
उत्पन्नमिह मानुष्ये गर्भप्रभृति मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १३.२४४.८ ॥
สำหรับมนุษย์ผู้เกิดในสภาพความเป็นมนุษย์นี้ ตั้งแต่ระยะในครรภ์เป็นต้นมา ทุกข์และสุขหลายประการย่อมมาถึงเขา
13.244.9
तयोरेकतरो मार्गो यद्येनमभिसंनमेत् ।
सुखं प्राप्य न संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत् ॥ १३.२४४.९ ॥
หากทางใดทางหนึ่งในสองทางนี้เข้ามาหาเขา เขาไม่ควรปีติยินดีเมื่อได้รับความสุข และไม่ควรกระวนกระวายเมื่อได้รับความทุกข์
13.244.10
दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र स्नेहः प्रवर्तते ।
अनिष्टेनान्वितं पश्येद्यथा क्षिप्रं विरज्यते ॥ १३.२४४.१० ॥
ผู้ที่ความรักเกิดขึ้นในที่ใด ควรเป็นผู้เห็นโทษในที่นั้น ควรเห็นว่าสิ่งนั้นเกี่ยวข้องกับสิ่งที่ไม่พึงปรารถนา เพื่อจะได้คลายความยึดติดโดยเร็ว
13.244.11
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वज्ज्ञातिसमागमः ॥ १३.२४४.११ ॥
เหมือนท่อนไม้สองท่อนที่มาพบกันในมหาสมุทร เมื่อพบกันแล้วก็แยกจากกันไป การมาพบกันของญาติก็เช่นนั้น
13.244.12
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
स्नेहस्तत्र न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ॥ १३.२४४.१२ ॥
พวกเขาเคยมาจากสภาพที่มองไม่เห็น และเมื่อมาถึงแล้วก็กลับไปสู่สภาพที่มองไม่เห็นอีก ไม่ควรผูกพันกับพวกเขา เพราะการพลัดพรากจากพวกเขาเป็นสิ่งที่แน่นอน
13.244.13
कुटुम्बपुत्रदारांश्च शरीरं धनसञ्चयम् ।
ऐश्वर्यं स्वस्तिता चेति न मुह्येत्तत्र पण्डितः ॥ १३.२४४.१३ ॥
ครอบครัว บุตร ภรรยา ร่างกาย การสะสมทรัพย์ อำนาจ และความมั่นคงปลอดภัย ผู้มีปัญญาไม่ควรหลงใหลในสิ่งเหล่านี้
13.244.14
सुखमेकान्ततो नास्ति शक्रस्यापि त्रिविष्टपे ।
तत्रापि सुमहद्दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १३.२४४.१४ ॥
แม้แต่สำหรับพระอินทร์ในไตรภพ ก็ไม่มีความสุขที่สมบูรณ์แน่นอน แม้ในที่นั้นก็ยังมีทุกข์อันยิ่งใหญ่ และความสุขก็ไม่ได้มาอย่างถาวร
13.244.15
सुखस्यान्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
क्षया निचयाः सर्वे पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ॥ १३.२४४.१५ ॥
ทุกข์เป็นสิ่งตรงข้ามกับสุข และสุขย่อมตามมาหลังทุกข์ การสะสมทั้งปวงย่อมจบลงด้วยความเสื่อมสลาย และความยกย่องทั้งปวงย่อมจบลงด้วยการตกต่ำ
13.244.16
संयोगा मरणान्तं च जीवितम् ।
उच्छ्रयांश्च निपाताश्च दृष्ट्या प्रत्यक्षतस्त्रयम्।
अनित्यमसुखं चेति व्यवस्येत्सर्वमेव च ॥ १३.२४४.१६ ॥
การประชุมพร้อมกันย่อมจบลงด้วยความตาย ชีวิตก็เช่นกัน ความเจริญรุ่งเรือง ความตกต่ำ และสามสิ่งนี้เห็นได้ชัดด้วยตา จงตัดสินใจว่าทุกสิ่งล้วนไม่เที่ยงและไม่น่าสุข
13.244.17
अर्थानामार्जने दुःखमार्जितानां तु रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थं दुःखभाजनम् ॥ १३.२४४.१७ ॥
การแสวงหาทรัพย์เป็นทุกข์ การรักษาสิ่งที่ได้มาแล้วเป็นทุกข์ การสูญเสียเป็นทุกข์ การใช้จ่ายเป็นทุกข์ ทรัพย์สมบัติเป็นภาชนะแห่งทุกข์ น่าละอายเหลือเกิน
13.244.18
अर्थवन्तं नरं नित्यं पञ्चाभिघ्नन्ति शत्रवः ।
राजा चोरश्च दायादा भूतानि क्षय एव च ॥ १३.२४४.१८ ॥
ผู้มีทรัพย์ย่อมถูกศัตรูห้าประการเบียดเบียนอยู่เสมอ คือ พระราชา โจร ผู้รับมรดก ธาตุทั้งหลาย และความเสื่อมสลายนั่นเอง
13.244.19
अर्थमेव ह्यनर्थस्य मूलमित्यवधारय ।
न ह्यनर्थाः प्रबाधन्ते नरमर्तविवर्जितम् ॥ १३.२४४.१९ ॥
จงรู้ไว้ว่า ทรัพย์นั่นเองเป็นรากเหง้าของความทุกข์ เพราะความทุกข์ย่อมไม่เบียดเบียนมนุษย์ผู้ปราศจากทรัพย์และชีวิตที่ต้องตาย
13.244.20
अर्थप्राप्तिर्महद्दुःखमाकिञ्चिन्यं परं सुखम् ।
उपद्रवेषु चार्थानां दुःखं हि नियतं भवेत् ॥ १३.२४४.२० ॥
การได้มาซึ่งทรัพย์เป็นทุกข์ยิ่งใหญ่ ความไม่มีอะไรเลยเป็นความสุขสูงสุด ในบรรดาภัยพิบัติของทรัพย์ ทุกข์ย่อมแน่นอนอย่างยิ่ง
13.244.21
धनलोभेन तृष्णाया न तृप्तिरुपलभ्यते ।
लब्धाश्रयो विवर्धेत समिद्ध इव पावकः ॥ १३.२४४.२१ ॥
เพราะความโลภในทรัพย์ ตัณหาจึงไม่เคยพบความอิ่มพอ เมื่อได้ที่พึ่งแล้ว มันก็เติบโตขึ้นดั่งไฟที่ถูกจุดให้ลุกโชน
13.244.22
जित्वाऽपि पृथिवीं कृत्स्नां चतुःसागरमेखलाम् ।
सागराणां पुनः पारं जेतुमिच्छत्यसंशयम् ॥ १३.२४४.२२ ॥
แม้พิชิตแผ่นดินทั้งสิ้นที่มีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นสายคาดเอวได้แล้ว เขาก็ยังปรารถนาจะพิชิตฝั่งฟากของมหาสมุทรทั้งหลายอีกเป็นแน่
13.244.23
अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः ।
कोशकारः क्रिमिर्देवि बध्यते हि परिग्रहात् ॥ १३.२४४.२३ ॥
พอเสียทีกับการยึดถือในสิ่งนี้เถิด เพราะการยึดถือย่อมมีโทษ ข้าแต่เทวี หนอนไหมย่อมถูกผูกมัดด้วยการยึดถือรังของตนนั่นเอง
13.244.24
एकोऽपि पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति च ।
एकस्मिन्नेव राष्ट्रे तु स चापि निवसेन्नृपः ॥ १३.२४४.२४ ॥
กษัตริย์เพียงพระองค์เดียวปกครองแผ่นดินทั้งสิ้นภายใต้ร่มแห่งอำนาจเดียว แต่แม้กระนั้นพระองค์ก็ยังประทับอยู่เพียงในแคว้นเดียว
13.244.25
तस्मिन्राष्ट्रेऽपि नगरमेकमेवाधितिष्ठति ।
नगरेऽपि गृहं चैकं भवेत्तस्य निवेशनम् ॥ १३.२४४.२५ ॥
ในแคว้นนั้นพระองค์ก็ประทับอยู่เพียงในนครเดียว และในนครนั้นที่พำนักของพระองค์ก็เป็นเพียงเรือนหลังเดียว
13.244.26
एक एव प्रतिष्ठः स्यादावासस्तद्गृहेऽपि च ।
आवासे शयनं चैकं निशि यत्र प्रलीयते ॥ १३.२४४.२६ ॥
ที่นั่งของพระองค์ก็ควรมีเพียงหนึ่ง และที่พำนักในเรือนนั้นก็มีเพียงหนึ่ง ในที่พำนักนั้นมีเพียงหนึ่งเตียงนอน ซึ่งในยามค่ำคืนพระองค์จะทรงลงสู่การหลับใหล
13.244.27
शयनस्यार्धमेवास्य स्त्रियाश्चार्धं विधीयते ।
तदनेन प्रसङ्गेन स्वल्पेनैव हि युज्यते ॥ १३.२४४.२७ ॥
ครึ่งหนึ่งของเตียงนั้นเป็นของพระองค์เท่านั้น อีกครึ่งหนึ่งถูกกำหนดไว้สำหรับพระมเหสี เพราะฉะนั้นแม้ด้วยความผูกพันเพียงเล็กน้อยนี้ พระองค์ก็ถูกผูกมัดไว้แล้ว
13.244.28
सर्वं ममेति सम्मूढो बलं पश्यति बालिशः ।
एवं सर्वोपयोगेषु स्वल्पमस्य प्रयोजनम् ॥ १३.२४४.२८ ॥
คนโง่ผู้หลงงมงาย คิดว่า ทุกสิ่งเป็นของข้า จึงมองเห็นแต่กำลังของตน เช่นนี้แล้ว ในการใช้สอยทั้งปวง ความต้องการที่แท้จริงของเขาก็มีน้อยนิด
13.244.29
तण्डुलप्रस्थमात्रेण यात्रा स्यात्सर्वदेहिनाम् ।
ततो भूयस्तरो योगो दुःखाय तपनाय च ॥ १३.२४४.२९ ॥
เพียงข้าวสารหนึ่งปรัสถะก็พอสำหรับการดำรงชีวิตของสัตว์ที่มีกายทั้งปวง ความผูกพันที่เกินกว่านั้นนำมาเพียงความทุกข์และความเร่าร้อนเท่านั้น
13.244.30
नास्ति तृष्णासमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १३.२४४.३० ॥
ไม่มีทุกข์ใดเสมอด้วยตัณหา และไม่มีสุขใดเสมอด้วยการสละ เมื่อละกามทั้งปวงแล้ว ผู้นั้นย่อมควรแก่ความเป็นพรหมัน
13.244.31
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ १३.२४४.३१ ॥
ตัณหาที่คนโง่เขลาละได้ยาก ซึ่งไม่แก่ลงแม้คนจะแก่ลง เป็นโรคที่นำไปสู่ความตาย สำหรับผู้ที่ละตัณหานั้นได้ ย่อมมีความสุข
13.244.32
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कुष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १३.२४४.३२ ॥
กามไม่เคยสงบลงด้วยการเสวยกาม เหมือนไฟที่ถูกเติมด้วยเนยใส มันยิ่งลุกโชนขึ้นอีกแล้วอีกเล่า
13.244.33
अलाभेनैव कामानां शोकं त्यजति पण्डितः ।
आयासविटपस्तीव्रः कामाग्निः कर्षणारणिः।
इन्द्रियार्थैश्च सम्मोह्य दहत्यकुशलं जनम् ॥ १३.२४४.३३ ॥
บัณฑิตละความเศร้าโศกได้ด้วยการไม่ได้มาซึ่งกามเท่านั้น ไฟแห่งกามอันรุนแรงมีกิ่งก้านคือความเหนื่อยยาก เปรียบเสมือนไม้ที่ใช้ฟันให้เกิดไฟ เมื่อทำให้คนหลงด้วยวัตถุแห่งอินทรีย์ มันก็เผาผลาญคนที่ไม่ฉลาด
13.244.34
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य पर्याप्तमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १३.२४४.३४ ॥
เมื่อเห็นว่าข้าวเปลือกและข้าวบาร์เลย์ ทองคำ สัตว์เลี้ยง และสตรีในโลกนี้ ไม่พอแม้สำหรับคนเพียงคนเดียว ผู้นั้นย่อมไม่หลงงมงาย
13.244.35
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १३.२४४.३५ ॥
ความสุขแห่งกามในโลก และความสุขอันยิ่งใหญ่แห่งสวรรค์ ไม่มีค่าแม้เพียงหนึ่งในสิบหกส่วนของความสุขที่เกิดจากการดับตัณหา
13.244.36
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु नैव धीरो नियोजयेत् ।
मनःषष्ठानि संयम्य नित्यमात्मनि योजयेत ॥ १३.२४४.३६ ॥
ผู้มั่นคงไม่ควรส่งอินทรีย์ไปสู่วัตถุแห่งอินทรีย์ เมื่อข่มอินทรีย์ทั้งหลายโดยมีใจเป็นที่หก ก็ควรส่งมันไปสู่อาตมันเสมอ
13.244.37
इन्द्रियाणां विसर्गेण दोषमृच्छत्यसंशयम् ।
संनियम्य नु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १३.२४४.३७ ॥
เมื่อปล่อยให้อินทรีย์ทั้งหลายเป็นอิสระ ย่อมประสบโทษเป็นแน่ ครั้นข่มอินทรีย์เหล่านั้นให้สงบโดยสิ้นเชิงแล้ว จึงควรบรรลุความสำเร็จ
13.244.38
षण्णामात्मनि युक्तानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति ।
न च पापैर्न चानर्थैः संयुज्येत विचक्षणः ॥ १३.२४४.३८ ॥
ผู้มีปัญญาที่บรรลุความเป็นใหญ่เหนือหกอย่างซึ่งผูกพันอยู่กับอาตมัน จะไม่ถูกผูกพันทั้งกับบาปและกับความเสื่อมเสีย
13.244.39
अप्रमत्तः सदा रक्षेदिन्द्रियाणि विचक्षणः ।
अरक्षितेषु तेष्वाशु नरो नरकमेति हि ॥ १३.२४४.३९ ॥
ผู้มีปัญญาควรเฝ้ารักษาอินทรีย์ด้วยความไม่ประมาทเสมอ เพราะเมื่ออินทรีย์เหล่านั้นไม่ได้รับการรักษา คนก็ย่อมรีบไปสู่นรก
13.244.40
हृदि काममयश्चित्रो मोहसञ्चयसम्भवः ।
अज्ञानरूढमूलस्तु विवित्सापरिषेचनः ॥ १३.२४४.४० ॥
ในหัวใจมีต้นไม้ที่สร้างจากกาม หลากหลายรูป เกิดจากกองความหลง รากของมันหยั่งลึกอยู่ในอวิชชา และความปรารถนาจะรู้เป็นสิ่งหล่อเลี้ยงมัน
13.244.41
रोषलोभमहास्कन्धः पुरा दुष्कृतसारवान् ।
आयासविटपस्तीव्रशोकपुष्पो भयाङ्कुरः ॥ १३.२४४.४१ ॥
ความโกรธและความโลภคือลำต้นใหญ่ของมัน ในกาลก่อนมันเต็มไปด้วยแก่นของการกระทำชั่ว ความเหน็ดเหนื่อยคือกิ่งก้าน ความโศกอย่างรุนแรงคือดอก และความกลัวคือหน่ออ่อน
13.244.42
नानासङ्कल्पपत्राढ्यः प्रमादात्परिवर्धितः ।
महतीभिः पिपासाभिः समन्तात्परिवेष्टितः ॥ १३.२४४.४२ ॥
มันเต็มไปด้วยใบของความคิดปรุงแต่งนานา เจริญเติบโตขึ้นเพราะความประมาท และถูกห่อหุ้มรอบด้านด้วยความกระหายอันใหญ่หลวง
13.244.43
संरोहत्यकृतप्रज्ञे पादपः कामसम्भवः ।
नैव रोहति तत्वज्ञे रूढो वा छिद्यते पुनः ॥ १३.२४४.४३ ॥
ในผู้ที่มีปัญญายังไม่สุก ต้นไม้แห่งกามที่เกิดจากความปรารถนาย่อมงอกขึ้น แต่ในผู้ที่รู้ความจริง มันไม่งอก และหากมันเติบโตขึ้นแล้ว ก็จะถูกตัดลงอีก
13.244.44
कृच्छ्रोपायेष्वनित्येषु निःसारेषु फलेषु च ।
दुःखादिषु दुरन्तेषु कामयोगेषु का रतिः ॥ १३.२४४.४४ ॥
ในวิธีการที่ได้มาด้วยความยากลำบาก ในผลไม้ที่ไม่เที่ยงและไร้แก่น และในการผูกพันกับกามที่เริ่มด้วยความทุกข์และจบลงด้วยความทุกข์ จะมีความยินดีอยู่ที่ไหนเล่า
13.244.45
इन्द्रियेषु च जीर्यत्सु च्छिद्यमाने तताऽऽयुषि ।
पुरस्ताच्च स्थिते मृत्यौ किं सुखं पश्यतासुखे ॥ १३.२४४.४५ ॥
เมื่อประสาทสัมผัสเสื่อมโทรมลง และชีวิตกำลังถูกตัดขาดไป เมื่อความตายยืนอยู่เบื้องหน้า ท่านเห็นความสุขอะไรในความไม่สุขนี้เล่า
13.244.46
व्याधिभिः पीड्यमानस्य नित्यं शारीरमानसैः ।
नरस्याकृतकृत्यस्य किं सुखं मरणे सति ॥ १३.२४४.४६ ॥
สำหรับคนที่ถูกโรคภัยทั้งทางกายและทางใจเบียดเบียนอยู่เสมอ ผู้มีกิจที่ยังทำไม่สำเร็จ จะมีความสุขอะไรเมื่อความตายมาถึงแล้ว
13.244.47
सञ्चिन्वानं तमेवार्थं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवारण्ये मृत्युरादाय गच्छति ॥ १३.२४४.४७ ॥
ความตายฉุดคร่าและพาไปคนที่สะสมทรัพย์ไม่รู้จักพอในกามทั้งหลาย เหมือนเสือในป่าที่คาบเอาสัตว์ไปฉะนั้น
13.244.48
जन्ममृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यमानस्तु पापान्नोद्विजते जनः ॥ १३.२४४.४८ ॥
ผู้คนถูกทุกข์แห่งการเกิด ความตาย และความแก่ถาโถมอยู่เสมอ และถูกเผาอยู่ในสังสารวัฏ แต่ก็ไม่สะดุ้งหวาดหวั่นต่อบาปเลย
13.244.49
केनोपायेन मर्त्यानां निवर्त्येते जरान्तकौ ।
यद्यस्ति भगवन्मह्यमेतदाचक्ष्व माचिरम् ॥ १३.२४४.४९ ॥
ด้วยวิธีใดเล่า ความแก่และความตายของมนุษย์จึงจะถูกหันกลับไปได้ ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า หากมีวิธีเช่นนั้นสำหรับข้าพเจ้า ขอทรงบอกโดยไม่ชักช้า
13.244.50
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा ।
रसायनप्रयोगैर्वा केनात्येति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५० ॥
ด้วยการบำเพ็ญตบะอันยิ่งใหญ่ ด้วยการกระทำ ด้วยการศึกษาเล่าเรียน หรือด้วยการใช้ยาอายุวัฒนะ ด้วยวิธีใดในบรรดานี้ที่มนุษย์จะเอาชนะความแก่และความตายได้
13.244.51
नैतदस्ति महाभागे जरामृत्युनिवर्तनम् ।
सर्वलोकेषु जानीहि मोक्षादन्यत्र भामिनि ॥ १३.२४४.५१ ॥
ไม่มีวิธีเช่นนั้นที่จะหันกลับความแก่และความตายได้ ข้าแต่ผู้มีโชคอันยิ่งใหญ่ ขอทรงทราบเถิดว่า ในโลกทั้งปวงนี้ไม่มีทางอื่นใดนอกจากการหลุดพ้น ข้าแต่หญิงผู้รุ่งเรือง
13.244.52
न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसाऽपि वा ।
मरणं नातितरते विना मुक्त्या शरीरिणः ॥ १३.२४४.५२ ॥
ไม่ว่าด้วยทรัพย์ ด้วยอาณาจักร หรือแม้ด้วยการบำเพ็ญตบะอันเข้มงวด ผู้มีร่างกายย่อมไม่ข้ามพ้นความตายได้ หากปราศจากการหลุดพ้น ก็ไม่อาจเอาชนะความตายได้
13.244.53
अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
न तरन्ति जरामृत्यू निर्वाणाधिगमाद्विना ॥ १३.२४४.५३ ॥
พิธีอัศวเมธนับพันครั้ง และพิธีวาชเปยะนับร้อยครั้ง ก็ไม่อาจนำพ้นความแก่และความตายได้ หากปราศจากการบรรลุนิรวาณะ
13.244.54
ऐस्वर्यं धनधान्यं च विद्यालाभस्तपस्तथा ।
रसायनप्रयोगाद्वै न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५४ ॥
ความเป็นใหญ่ ทรัพย์และธัญญาหาร การได้ความรู้ ตบะ และเช่นเดียวกันการใช้ยาอายุวัฒนะ ไม่มีสิ่งใดในบรรดานี้ที่ทำให้มนุษย์ข้ามพ้นความแก่และความตายได้
13.244.55
दानयज्ञतपःशीलरसायनविदोऽपि वा ।
स्वाध्यायनिरता वाऽपि न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५५ ॥
แม้ผู้ที่รู้จักการให้ทาน การบูชายัญ ตบะ ความประพฤติดี และยาอายุวัฒนะ หรือผู้ที่มุ่งมั่นในการสาธยายพระเวท ก็ไม่อาจข้ามพ้นความแก่และความตายได้
13.244.56
देवदानवगन्धर्वकिन्नरोरगराक्षसान् ।
स्ववशे कुरुते कालो न कालस्यास्त्यगोचरः ॥ १३.२४४.५६ ॥
กาลย่อมนำเทวดา ทานวะ คนธรรพ์ กินนร นาคา และรากษสมาอยู่ใต้อำนาจของตน ไม่มีสิ่งใดที่อยู่นอกเหนือการเงื้อมมือของกาล
13.244.57
न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः क्षपाः ।
स्रेयं प्रपद्यते ध्यानमजस्रं ध्रुवमव्ययम् ॥ १३.२४४.५७ ॥
วันทั้งหลายย่อมไม่หวนคืนมา เดือนทั้งหลายก็ไม่หวนคืน และราตรีทั้งหลายก็ไม่กลับมาอีก การทำสมาธิอันสูงสุดย่อมบรรลุสิ่งที่มั่นคง ไม่เสื่อมสลาย และไม่มีวันจบสิ้นอยู่เสมอ
13.244.58
स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव ।
आयुरादाय मर्त्यानामहोरात्रेषु सन्ततम् ॥ १३.२४४.५८ ॥
เหมือนกระแสน้ำของแม่น้ำที่ไหลไปและไม่หวนกลับ ฉันนั้นกาลก็พรากเอาอายุของมนุษย์ไป และไหลไปอย่างต่อเนื่องตลอดทั้งวันและคืน
13.244.59
जीवितं सर्वभूतानामक्षयः क्षपयन्नसौ ।
आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १३.२४४.५९ ॥
ชีวิตของสรรพสัตว์ไม่คงอยู่ชั่วนิรันดร์ พระอาทิตย์นั้นย่อมลดชีวิตนั้นลง ตกลับไปแล้วขึ้นมาอีกซ้ำแล้วซ้ำเล่า
13.244.60
यस्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं भवेत् ।
गाधोदके मत्स्य इव किन्नु तस्य कुमारता ॥ १३.२४४.६० ॥
เมื่อราตรีใดผ่านไป อายุของบุคคลก็สั้นลงยิ่งกว่าเดิม เหมือนปลาในน้ำลึก แล้ววัยเด็กของเขาจะเหลืออยู่อีกเท่าไร
13.244.61
मरणं हि शरीरस्य नियतं ध्रुवमेव च ।
तिष्ठन्नपि क्षणं सर्वः कालस्यैति वशं पुनः ॥ १३.२४४.६१ ॥
ความตายของร่างกายเป็นสิ่งแน่นอนและคงที่ แม้ผู้ที่ยืนอยู่ได้ชั่วขณะหนึ่ง ทุกคนก็ย่อมกลับตกอยู่ใต้อำนาจของกาลเวลาอีกครั้ง
13.244.62
न म्रियेरन्न जीर्येरन्यदि स्युः सर्वदेहिनः ।
न चानिष्टं प्रवर्तेत शोको वा प्राणिनं क्वचित् ॥ १३.२४४.६२ ॥
หากสรรพสัตว์ที่มีร่างกายทั้งหมดไม่ตายและไม่แก่ เหตุร้ายก็จะไม่เกิดขึ้น และความโศกก็จะไม่เกิดแก่สัตว์มีชีวิตใดเลย
13.244.63
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो भूतेषु तिष्ठति ।
अप्रमत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ॥ १३.२४४.६३ ॥
กาลเวลาดำรงอยู่ท่ามกลางสรรพสัตว์ที่ประมาท โดยตนเองไม่ประมาท ผู้ที่ถึงความพินาศโดยกาลเวลาที่ไม่ประมาท ย่อมไม่พ้นไปได้
13.244.64
श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
कोपि तद्वेद यत्रासौ मृत्युना नाभिवीक्षितः ॥ १३.२४४.६४ ॥
พึงทำงานของวันพรุ่งนี้ในวันนี้ และทำงานของช่วงบ่ายก่อนถึงช่วงบ่าย ใครเล่าจะรู้ว่าที่ใดที่ความตายยังมิได้เล็งเห็นเขา
13.244.65
वर्षास्विदं करिष्यामि इदं ग्रीष्मवसन्तयोः ।
इति बालश्चिन्तयति अन्तरायं न बुध्यति ॥ १३.२४४.६५ ॥
“ในฤดูฝนฉันจะทำสิ่งนี้ ในฤดูร้อนและฤดูใบไม้ผลิจะทำสิ่งนั้น” เด็กคิดเช่นนี้ และไม่รู้ถึงอุปสรรคที่คั่นกลาง
13.244.66
इदं मे स्यादिदं मे स्यादित्येवं मनसा नराः ।
अनवाप्तेषु कामेषु ह्रियन्ते मरणं प्रति ॥ १३.२४४.६६ ॥
มนุษย์ที่คิดในใจว่า “ขอให้สิ่งนี้เป็นของฉัน ขอให้สิ่งนี้เป็นของฉัน” ย่อมถูกพัดพาไปสู่ความตาย ขณะที่ความปรารถนาของตนยังไม่สำเร็จ
13.244.67
कालपाशेन बद्धानामहन्यहनि जीर्यताम् ।
का श्रद्धा प्राणिनां मार्गे विषमे भ्रमतां सदा ॥ १३.२४४.६७ ॥
สัตว์ทั้งหลายที่ถูกผูกด้วยบ่วงแห่งกาลเวลา ย่อมแก่ลงวันแล้ววันเล่า และพวกเขาที่พเนจรอยู่บนเส้นทางขรุขระเสมอ จะมีความไว้วางใจอะไรได้
13.244.68
युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् ।
फलानामिव पक्वानां सदा हि पतनाद्भयम् ॥ १३.२४४.६८ ॥
พึงมีความประพฤติชอบธรรมตั้งแต่ยังหนุ่มสาว เพราะชีวิตไม่มีเครื่องหมายบอกการสิ้นสุด เหมือนผลไม้สุกที่มีความกลัวการหล่นอยู่เสมอ
13.244.69
मर्त्यस्य किं धनैर्दारैः पुत्रैर्भोगैः प्रियैरपि ।
एकाह्ना सर्वमुत्सृज्य मृत्योस्तु वशमन्वियात्। ॥ १३.२४४.६९ ॥
ทรัพย์สิน ภรรยา บุตร ความสุขสบาย และแม้แต่คนรักที่ตนรักจะมีประโยชน์อะไรแก่มนุษย์ผู้ต้องตาย เขาต้องละทิ้งทุกสิ่งในวันเดียว แล้วไปอยู่ใต้อำนาจของความตาย
13.244.70
जायामानांश्च सम्प्रेक्ष्य म्रियमाणांस्तथैव च ।
न संवेगोस्ति चेत्पुंसः काष्ठलोसमो हि सः ॥ १३.२४४.७० ॥
หากชายผู้ใดเห็นผู้อื่นเกิดและตายอยู่ แต่ไม่รู้สึกสะเทือนใจเลย เขาก็เหมือนท่อนไม้หรือก้อนดินนั่นเอง
13.244.71
विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यद्गच्छति सर्वमेवं ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १३.२४४.७१ ॥
ญาติพี่น้องและวงมิตรสหายจะมีประโยชน์อะไรแก่ผู้ที่ชีวิตเป็นสิ่งที่พินาศได้และไม่เที่ยงแท้ เขาจากไปโดยละทิ้งทุกสิ่ง เมื่อจากไปในชั่วขณะหนึ่งแล้ว ย่อมไม่หวนกลับมา
13.244.72
एवं चिन्तयतो नित्यं सर्वार्थानामनित्यताम् ।
उद्वेगो जायते शीघ्रं निर्वाणस्य पुरस्सरः ॥ १३.२४४.७२ ॥
สำหรับผู้ที่คิดพิจารณาอยู่เสมอถึงความไม่เที่ยงของสิ่งทั้งปวง ความสังเวชย่อมเกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว ซึ่งเป็นผู้นำหน้าของนิพพาน
13.244.73
तेनोद्वेगेन चाप्यस्य विमर्शो जायते पुनः ।
विमर्शो नाम वैराग्यं सर्वद्रव्येषु जायते ॥ १३.२४४.७३ ॥
ด้วยความสังเวชนั้น การไตร่ตรองก็เกิดขึ้นในตนอีกครั้ง การไตร่ตรองนั้นเรียกว่าวิราคะ ซึ่งเกิดขึ้นต่อสรรพสิ่งทั้งปวง
13.244.74
वैराग्येण परां शान्तिं लभन्ते मानवाः शुभे ।
मोक्षस्योपनिषद्दिव्यं वैराग्यमिति निश्चितम् ॥ १३.२४४.७४ ॥
ด้วยวิราคะ มนุษย์ย่อมบรรลุความสงบอันสูงสุด โอ้ผู้เป็นมงคล วิราคะนั้นได้รับการยืนยันว่าเป็นคำสอนลับอันทิพย์ของโมกษะ
13.244.75
एतत्ते कथितं देवि वैराग्योत्पादनं वचः ।
एवं सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य मुच्यन्ते हि मुमुक्षवः ॥ १३.२४४.७५ ॥
ถ้อยคำที่ก่อให้เกิดวิราคะนี้ โอ้เทวี ได้ถูกกล่าวแก่เจ้าแล้ว เมื่อคิดพิจารณาอยู่เช่นนี้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า ผู้ปรารถนาโมกษะย่อมพ้นไปได้จริง