ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 13.244
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.244.1
अनुद्विग्नमतेर्जन्तोरस्मिन्संसारमण्डले ।
शोकव्याधिजरादुःखैर्निर्वाणं नोपपद्यते ॥ १३.२४४.१ ॥
ଏହି ସଂସାରଚକ୍ରରେ ଉଦ୍ବେଗହୀନ ମନ ଥିବା ଜୀବକୁ ମଧ୍ୟ ଶୋକ, ରୋଗ, ଜରା ଓ ଦୁଃଖ ଯୋଗୁଁ ନିର୍ବାଣ ମିଳେ ନାହିଁ।
13.244.2
तस्मादुद्वेगजननं मनोऽवस्थानपं तथा ।
ज्ञानं ते सम्प्रवक्ष्यामि तन्मूलममृतं हि वै ॥ १३.२४४.२ ॥
ତେଣୁ ମନରେ ଉଦ୍ବେଗ ଜନ୍ମାଉଥିବା ଓ ତାକୁ ସ୍ଥିର ରଖୁଥିବା ଜ୍ଞାନ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ତାହାର ମୂଳ ଅମୃତ।
13.244.3
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १३.२४४.३ ॥
ଶୋକର ହଜାର ସ୍ଥାନ ଓ ଭୟର ଶହେ ସ୍ଥାନ ଦିନକୁ ଦିନ ମୂର୍ଖଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ।
13.244.4
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायञ्शोकस्य पदमाव्रजेत् ॥ १३.२४४.४ ॥
ଧନ, ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର ବା ପିତା ନଷ୍ଟ ହେଲେ କିମ୍ବା ମରିଗଲେ, 'ଆହା, କେତେ ଦୁଃଖ!' ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ମନୁଷ୍ୟ ଶୋକର ସ୍ଥିତିରେ ପହଞ୍ଚେ।
13.244.5
द्रव्येषु समतीतेषु ये शुभास्तान्न चिन्तयेत् ।
ताननाद्रियमाणस्य शोकबन्धः प्रणश्यति ॥ १३.२४४.५ ॥
ଦ୍ରବ୍ୟ ଅତୀତ ହେଲେ ଯାହା ଶୁଭ ଥିଲା ତାହାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କୁ ଅନାଦର କରୁଥିବା ଲୋକର ଶୋକବନ୍ଧନ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
13.244.6
सम्प्रयोगादनिष्टस्य विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मानुषा मानसैर्दुःखैः संयुज्यन्तेऽल्पबुद्धयः ॥ १३.२४४.६ ॥
ଅପ୍ରିୟ ସହ ସଂଯୋଗ ଓ ପ୍ରିୟ ଠାରୁ ବିୟୋଗ ଯୋଗୁଁ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମାନସିକ ଦୁଃଖରେ ଆବଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
13.244.7
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
सन्तापेन च युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ १३.२४४.७ ॥
ମୃତ କିମ୍ବା ହଜିଯାଇଥିବା, ଅତୀତ ପାଇଁ ଯିଏ ଶୋକ କରେ, ସେ ସନ୍ତାପରେ ଡୁବେ; ତାହା ତା'ପାଖକୁ ଫେରେ ନାହିଁ।
13.244.8
उत्पन्नमिह मानुष्ये गर्भप्रभृति मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १३.२४४.८ ॥
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଜନ୍ମିତ ମାନବକୁ ଗର୍ଭରୁ ହିଁ ନାନା ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଆସି ଘେରନ୍ତି।
13.244.9
तयोरेकतरो मार्गो यद्येनमभिसंनमेत् ।
सुखं प्राप्य न संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत् ॥ १३.२४४.९ ॥
ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ପଥ ଯଦି ତା'ପାଖକୁ ଆସେ, ତେବେ ସୁଖ ପାଇ ହର୍ଷିତ ହେବ ନାହିଁ, ଏବଂ ଦୁଃଖ ପାଇ ସନ୍ତପ୍ତ ହେବ ନାହିଁ।
13.244.10
दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र स्नेहः प्रवर्तते ।
अनिष्टेनान्वितं पश्येद्यथा क्षिप्रं विरज्यते ॥ १३.२४४.१० ॥
ଯେଉଁଠି ସ୍ନେହ ପ୍ରବର୍ତ୍ତେ, ସେଠାରେ ଦୋଷ ଦେଖିବାକୁ ହେବ; ଅନିଷ୍ଟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି ଦେଖିବ, ଯେପରି ଶୀଘ୍ର ବିରକ୍ତ ହୁଏ।
13.244.11
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वज्ज्ञातिसमागमः ॥ १३.२४४.११ ॥
ଯେପରି ମହାସାଗରରେ ଦୁଇ କାଠ ଖଣ୍ଡ ମିଳିତ ହୁଅନ୍ତି, ମିଳି ପୁଣି ପୃଥକ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କର ମିଳନ।
13.244.12
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
स्नेहस्तत्र न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ॥ १३.२४४.१२ ॥
ଅଦର୍ଶନରୁ ଆସି ପୁଣି ଅଦର୍ଶନକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ବିଚ୍ଛେଦ ନିଶ୍ଚିତ।
13.244.13
कुटुम्बपुत्रदारांश्च शरीरं धनसञ्चयम् ।
ऐश्वर्यं स्वस्तिता चेति न मुह्येत्तत्र पण्डितः ॥ १३.२४४.१३ ॥
ପରିବାର, ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଶରୀର, ଧନସଞ୍ଚୟ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ କଲ୍ୟାଣ—ଏସବୁରେ ପଣ୍ଡିତ ମୋହିତ ହେବେ ନାହିଁ।
13.244.14
सुखमेकान्ततो नास्ति शक्रस्यापि त्रिविष्टपे ।
तत्रापि सुमहद्दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १३.२४४.१४ ॥
ତ୍ରିଲୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ନାହିଁ; ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅଛି, ସୁଖ ସର୍ବଦା ମିଳେ ନାହିଁ।
13.244.15
सुखस्यान्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
क्षया निचयाः सर्वे पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ॥ १३.२४४.१५ ॥
ସୁଖ ପରେ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଦୁଃଖ ପରେ ସୁଖ। ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ କ୍ଷୟରେ ଶେଷ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଉତ୍ଥାନ ପତନରେ ଶେଷ ହୁଏ।
13.244.16
संयोगा मरणान्तं च जीवितम् ।
उच्छ्रयांश्च निपाताश्च दृष्ट्या प्रत्यक्षतस्त्रयम्।
अनित्यमसुखं चेति व्यवस्येत्सर्वमेव च ॥ १३.२४४.१६ ॥
ସଂଯୋଗ ମରଣରେ ଶେଷ ହୁଏ, ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ସେପରି। ଉତ୍ଥାନ, ପତନ—ଏହି ତିନିଟିକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସବୁ ଅନିତ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖମୟ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ।
13.244.17
अर्थानामार्जने दुःखमार्जितानां तु रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थं दुःखभाजनम् ॥ १३.२४४.१७ ॥
ଧନ ଉପାର୍ଜନରେ ଦୁଃଖ; ଉପାର୍ଜିତକୁ ରକ୍ଷଣରେ ଦୁଃଖ; ନାଶରେ ଦୁଃଖ, ବ୍ୟୟରେ ଦୁଃଖ। ଦୁଃଖର ପାତ୍ର ସେ ଧନକୁ ଧିକ୍।
13.244.18
अर्थवन्तं नरं नित्यं पञ्चाभिघ्नन्ति शत्रवः ।
राजा चोरश्च दायादा भूतानि क्षय एव च ॥ १३.२४४.१८ ॥
ଧନବାନ ମଣିଷକୁ ସର୍ବଦା ପାଞ୍ଚ ଶତ୍ରୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି: ରାଜା, ଚୋର, ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ, ପ୍ରାକୃତିକ ବିପତ୍ତି ଓ କ୍ଷୟ।
13.244.19
अर्थमेव ह्यनर्थस्य मूलमित्यवधारय ।
न ह्यनर्थाः प्रबाधन्ते नरमर्तविवर्जितम् ॥ १३.२४४.१९ ॥
ଧନ ହିଁ ଅନର୍ଥର ମୂଳ, ଏହା ଜାଣ। ଧନ ଓ ମରଣଶୀଳ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଥିବା ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅନର୍ଥ ପୀଡ଼ା ଦିଏ ନାହିଁ।
13.244.20
अर्थप्राप्तिर्महद्दुःखमाकिञ्चिन्यं परं सुखम् ।
उपद्रवेषु चार्थानां दुःखं हि नियतं भवेत् ॥ १३.२४४.२० ॥
ଧନ ପ୍ରାପ୍ତି ମହା ଦୁଃଖ; କିଛି ନଥିବା ପରମ ସୁଖ। ଧନର ଉପଦ୍ରବରେ ଦୁଃଖ ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ।
13.244.21
धनलोभेन तृष्णाया न तृप्तिरुपलभ्यते ।
लब्धाश्रयो विवर्धेत समिद्ध इव पावकः ॥ १३.२४४.२१ ॥
ଧନଲୋଭରେ ତୃଷ୍ଣାର ତୃପ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ଆଶ୍ରୟ ପାଇଲେ ତାହା ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ବଢ଼େ।
13.244.22
जित्वाऽपि पृथिवीं कृत्स्नां चतुःसागरमेखलाम् ।
सागराणां पुनः पारं जेतुमिच्छत्यसंशयम् ॥ १३.२४४.२२ ॥
ଚାରି ସମୁଦ୍ରରେ ମେଖଳିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଜିତିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଃସନ୍ଦେହ ସମୁଦ୍ରର ପାରକୁ ଜିତିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ।
13.244.23
अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः ।
कोशकारः क्रिमिर्देवि बध्यते हि परिग्रहात् ॥ १३.२४४.२३ ॥
ଏଠାରେ ପରିଗ୍ରହ ଯଥେଷ୍ଟ; ପରିଗ୍ରହ ଦୋଷଯୁକ୍ତ। ହେ ଦେବୀ, ରେଶମ କୀଟ ନିଜ ପରିଗ୍ରହରେ ହିଁ ବନ୍ଧା ପଡ଼େ।
13.244.24
एकोऽपि पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति च ।
एकस्मिन्नेव राष्ट्रे तु स चापि निवसेन्नृपः ॥ १३.२४४.२४ ॥
ଗୋଟିଏ ରାଜା ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଏକଚ୍ଛତ୍ର ଶାସନ କରେ; ତଥାପି ସେ ରାଜା ଗୋଟିଏ ରାଷ୍ଟ୍ରରେ ହିଁ ବାସ କରେ।
13.244.25
तस्मिन्राष्ट्रेऽपि नगरमेकमेवाधितिष्ठति ।
नगरेऽपि गृहं चैकं भवेत्तस्य निवेशनम् ॥ १३.२४४.२५ ॥
ସେହି ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଗୋଟିଏ ହିଁ ନଗରରେ ବାସ କରେ; ସେହି ନଗରରେ ମଧ୍ୟ ତାର ବାସସ୍ଥାନ ଗୋଟିଏ ଗୃହ ହୁଏ।
13.244.26
एक एव प्रतिष्ठः स्यादावासस्तद्गृहेऽपि च ।
आवासे शयनं चैकं निशि यत्र प्रलीयते ॥ १३.२४४.२६ ॥
ତାର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ହେଉ; ସେହି ଗୃହରେ ବାସ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ହେଉ। ସେହି ବାସରେ ଗୋଟିଏ ହିଁ ଶୟ୍ୟା ରହୁ, ଯେଉଁଠାରେ ରାତ୍ରିରେ ସେ ଲୀନ ହୁଏ।
13.244.27
शयनस्यार्धमेवास्य स्त्रियाश्चार्धं विधीयते ।
तदनेन प्रसङ्गेन स्वल्पेनैव हि युज्यते ॥ १३.२४४.२७ ॥
ତାର ଶୟ୍ୟାର ଅଧା ହିଁ ତାର; ବାକି ଅଧା ତାର ପତ୍ନୀ ପାଇଁ ବିହିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ଏହି ଆସକ୍ତିରେ ସେ ଅଳ୍ପ ସହିତ ହିଁ ବନ୍ଧା ପଡ଼େ।
13.244.28
सर्वं ममेति सम्मूढो बलं पश्यति बालिशः ।
एवं सर्वोपयोगेषु स्वल्पमस्य प्रयोजनम् ॥ १३.२४४.२८ ॥
'ସବୁ ମୋର' ଏହି ମୋହରେ ପଡ଼ିଥିବା ମୂର୍ଖ ନିଜ ବଳକୁ ହିଁ ଦେଖେ। ଏହିପରି ସବୁ ଉପଯୋଗରେ ତାର ପ୍ରୟୋଜନ ଅଳ୍ପ।
13.244.29
तण्डुलप्रस्थमात्रेण यात्रा स्यात्सर्वदेहिनाम् ।
ततो भूयस्तरो योगो दुःखाय तपनाय च ॥ १३.२४४.२९ ॥
ଗୋଟିଏ ତଣ୍ଡୁଲପ୍ରସ୍ଥ ମାପର ଚାଉଳରେ ହିଁ ଦେହଧାରୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ଜୀବନଯାତ୍ରା ଚାଲିପାରେ। ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ ସଂଯୋଗ କେବଳ ଦୁଃଖ ଓ ସନ୍ତାପ ପାଇଁ।
13.244.30
नास्ति तृष्णासमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १३.२४४.३० ॥
ତୃଷ୍ଣା ସମାନ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ତ୍ୟାଗ ସମାନ କୌଣସି ସୁଖ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ କାମନା ପରିତ୍ୟାଗ କରି ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
13.244.31
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ १३.२४४.३१ ॥
ଦୁର୍ମତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ତ୍ୟାଗ କରିବା କଷ୍ଟକର, ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯାହା ପ୍ରାଣନାଶକ ରୋଗ, ସେହି ତୃଷ୍ଣାକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସୁଖ ମିଳେ।
13.244.32
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कुष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १३.२४४.३२ ॥
କାମନା କେବେ ହେଲେ ଭୋଗ ଉପଭୋଗରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଘିଅରେ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ପୁନଃ ବଢ଼େ, ସେପରି ତାହା ଆହୁରି ବଢ଼େ।
13.244.33
अलाभेनैव कामानां शोकं त्यजति पण्डितः ।
आयासविटपस्तीव्रः कामाग्निः कर्षणारणिः।
इन्द्रियार्थैश्च सम्मोह्य दहत्यकुशलं जनम् ॥ १३.२४४.३३ ॥
ପଣ୍ଡିତ କାମନାଗୁଡ଼ିକର ଅପ୍ରାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଶ୍ରମରୂପ ଶାଖାଯୁକ୍ତ, ତୀବ୍ର କାମାଗ୍ନି ମନ୍ଥନ-ଅରଣି ପରି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ମୋହିତ କରି ଅକୁଶଳ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଦହନ କରେ।
13.244.34
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य पर्याप्तमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १३.२४४.३४ ॥
ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ବ୍ରୀହି, ଯବ, ସୁନା, ପଶୁ, ସ୍ତ୍ରୀ ଅଛନ୍ତି — ଏସବୁ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ, ଏହା ଦେଖି ମନୁଷ୍ୟ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
13.244.35
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १३.२४४.३५ ॥
ଜଗତରେ ଯେଉଁ କାମସୁଖ ଅଛି ଓ ଯେଉଁ ଦିବ୍ୟ ମହାସୁଖ ଅଛି — ତାହା ତୃଷ୍ଣାକ୍ଷୟର ସୁଖର ଷୋଳଭାଗର ଏକଭାଗ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
13.244.36
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु नैव धीरो नियोजयेत् ।
मनःषष्ठानि संयम्य नित्यमात्मनि योजयेत ॥ १३.२४४.३६ ॥
ଧୀର ପୁରୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ନିୟୋଜିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମନ ଯାହାର ଷଷ୍ଠ, ସେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମ କରି ସର୍ବଦା ଆତ୍ମାରେ ନିୟୋଜିତ କରିବା ଉଚିତ।
13.244.37
इन्द्रियाणां विसर्गेण दोषमृच्छत्यसंशयम् ।
संनियम्य नु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १३.२४४.३७ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ମୁକ୍ତ ଛାଡ଼ିବାରୁ ନିଃସନ୍ଦେହ ଦୋଷ ଆସେ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବେ ସଂଯମ କରି ତା'ପରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ।
13.244.38
षण्णामात्मनि युक्तानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति ।
न च पापैर्न चानर्थैः संयुज्येत विचक्षणः ॥ १३.२४४.३८ ॥
ଆତ୍ମାରେ ଯୁକ୍ତ ଛଅ (ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ) ଉପରେ ଯେ ଅଧିକାର ପାଏ, ସେ ବିଚକ୍ଷଣ ପୁରୁଷ ପାପ କିମ୍ବା ଅନର୍ଥ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
13.244.39
अप्रमत्तः सदा रक्षेदिन्द्रियाणि विचक्षणः ।
अरक्षितेषु तेष्वाशु नरो नरकमेति हि ॥ १३.२४४.३९ ॥
ବିଚକ୍ଷଣ ପୁରୁଷ ସର୍ବଦା ସାବଧାନ ରହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଅରକ୍ଷିତ ରହିଲେ ମଣିଷ ଶୀଘ୍ର ନରକକୁ ଯାଏ।
13.244.40
हृदि काममयश्चित्रो मोहसञ्चयसम्भवः ।
अज्ञानरूढमूलस्तु विवित्सापरिषेचनः ॥ १३.२४४.४० ॥
ହୃଦୟରେ କାମମୟ, ବିଚିତ୍ର, ମୋହର ସଞ୍ଚୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ବୃକ୍ଷ ଅଛି; ଏହାର ମୂଳ ଅଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପୋତା ଅଛି, ଆଉ ଜାଣିବାର ଇଚ୍ଛା ଏହାକୁ ସିଞ୍ଚନ କରେ।
13.244.41
रोषलोभमहास्कन्धः पुरा दुष्कृतसारवान् ।
आयासविटपस्तीव्रशोकपुष्पो भयाङ्कुरः ॥ १३.२४४.४१ ॥
କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଏହାର ମହାସ୍କନ୍ଧ; ପୂର୍ବରୁ ଦୁଷ୍କର୍ମର ସାର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ; ପରିଶ୍ରମ ଏହାର ଡାଳ; ତୀବ୍ର ଶୋକ ଏହାର ଫୁଲ; ଭୟ ଏହାର ଅଙ୍କୁର।
13.244.42
नानासङ्कल्पपत्राढ्यः प्रमादात्परिवर्धितः ।
महतीभिः पिपासाभिः समन्तात्परिवेष्टितः ॥ १३.२४४.४२ ॥
ନାନା ସଂକଳ୍ପରୂପ ପତ୍ରରେ ସମୃଦ୍ଧ; ପ୍ରମାଦରୁ ବଢ଼ିଥିବା; ଚାରିଆଡ଼ୁ ମହତୀ ପିପାସାରେ ବେଷ୍ଟିତ।
13.244.43
संरोहत्यकृतप्रज्ञे पादपः कामसम्भवः ।
नैव रोहति तत्वज्ञे रूढो वा छिद्यते पुनः ॥ १३.२४४.४३ ॥
ଅପରିପକ୍ୱ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାମରୁ ଜାତ ଏହି ବୃକ୍ଷ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ। ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞଙ୍କଠାରେ ଏହା ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଅଙ୍କୁରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ କଟାଯାଏ।
13.244.44
कृच्छ्रोपायेष्वनित्येषु निःसारेषु फलेषु च ।
दुःखादिषु दुरन्तेषु कामयोगेषु का रतिः ॥ १३.२४४.४४ ॥
କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଉପାୟରେ, ଅନିତ୍ୟ ଓ ନିଃସାର ଫଳରେ, ଦୁଃଖରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଶେଷ ହେଉଥିବା କାମଭୋଗରେ କ'ଣ ଆନନ୍ଦ ଅଛି?
13.244.45
इन्द्रियेषु च जीर्यत्सु च्छिद्यमाने तताऽऽयुषि ।
पुरस्ताच्च स्थिते मृत्यौ किं सुखं पश्यतासुखे ॥ १३.२४४.४५ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି, ଆୟୁ ଛିନ୍ନ ହେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହୋଇଛି; ଏହି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ କେଉଁ ସୁଖ ଦେଖୁଛ?
13.244.46
व्याधिभिः पीड्यमानस्य नित्यं शारीरमानसैः ।
नरस्याकृतकृत्यस्य किं सुखं मरणे सति ॥ १३.२४४.४६ ॥
ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ରୋଗରେ ସର୍ବଦା ପୀଡ଼ିତ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖିଥିବା ମନୁଷ୍ୟର ମରଣ ଆସିଲେ କେଉଁ ସୁଖ?
13.244.47
सञ्चिन्वानं तमेवार्थं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवारण्ये मृत्युरादाय गच्छति ॥ १३.२४४.४७ ॥
କାମନାରେ କଦାପି ତୃପ୍ତ ନ ହୋଇ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରୁଥିବା ସେହି ମନୁଷ୍ୟକୁ, ବନରେ ବାଘ ପଶୁକୁ ଧରି ନେଇଯାଏ ପରି, ମୃତ୍ୟୁ ଧରି ନେଇଯାଏ।
13.244.48
जन्ममृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यमानस्तु पापान्नोद्विजते जनः ॥ १३.२४४.४८ ॥
ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଜରାର ଦୁଃଖରେ ସତତ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ସଂସାରରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପରୁ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
13.244.49
केनोपायेन मर्त्यानां निवर्त्येते जरान्तकौ ।
यद्यस्ति भगवन्मह्यमेतदाचक्ष्व माचिरम् ॥ १३.२४४.४९ ॥
କେଉଁ ଉପାୟରେ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କର ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଫେରାଯାଇପାରିବ? ହେ ଭଗବନ୍, ଯଦି ମୋ ପାଇଁ ଏହିପରି ଉପାୟ ଥାଏ ତେବେ ବିଳମ୍ବ ନ କରି କୁହନ୍ତୁ।
13.244.50
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा ।
रसायनप्रयोगैर्वा केनात्येति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५० ॥
ମହାନ ତପସ୍ୟାରେ, କର୍ମରେ, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନରେ, କିମ୍ବା ରସାୟନ ପ୍ରୟୋଗରେ — କେଉଁଥିରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ?
13.244.51
नैतदस्ति महाभागे जरामृत्युनिवर्तनम् ।
सर्वलोकेषु जानीहि मोक्षादन्यत्र भामिनि ॥ १३.२४४.५१ ॥
ହେ ମହାଭାଗେ, ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଫେରାଇ ଦେବା ଏପରି ଉପାୟ ନାହିଁ। ହେ ଭାମିନୀ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ମୋକ୍ଷ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ପଥ ନାହିଁ ବୋଲି ଜାଣ।
13.244.52
न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसाऽपि वा ।
मरणं नातितरते विना मुक्त्या शरीरिणः ॥ १३.२४४.५२ ॥
ଧନରେ, ରାଜ୍ୟରେ, କିମ୍ବା ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ; ମୁକ୍ତି ବିନା ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପାର ହୁଏ ନାହିଁ।
13.244.53
अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
न तरन्ति जरामृत्यू निर्वाणाधिगमाद्विना ॥ १३.२४४.५३ ॥
ହଜାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଶହେ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଣ ପ୍ରାପ୍ତି ବିନା ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପାର କରାଇ ନ ପାରେ।
13.244.54
ऐस्वर्यं धनधान्यं च विद्यालाभस्तपस्तथा ।
रसायनप्रयोगाद्वै न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५४ ॥
ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଧନଧାନ୍ୟ, ବିଦ୍ୟାଲାଭ, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ସେହିପରି ରସାୟନ ପ୍ରୟୋଗ — ଏସବୁରେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ।
13.244.55
दानयज्ञतपःशीलरसायनविदोऽपि वा ।
स्वाध्यायनिरता वाऽपि न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५५ ॥
ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପ, ଶୀଳ ଓ ରସାୟନ ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉ, କିମ୍ବା ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରତ ହେଉ, ସେମାନେ ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପାର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
13.244.56
देवदानवगन्धर्वकिन्नरोरगराक्षसान् ।
स्ववशे कुरुते कालो न कालस्यास्त्यगोचरः ॥ १३.२४४.५६ ॥
କାଳ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ଉରଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ନିଜ ବଶରେ ରଖେ; କାଳ ପାଇଁ ଅଗୋଚର କିଛି ନାହିଁ।
13.244.57
न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः क्षपाः ।
स्रेयं प्रपद्यते ध्यानमजस्रं ध्रुवमव्ययम् ॥ १३.२४४.५७ ॥
ଦିନ ଫେରେ ନାହିଁ, ମାସ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ରାତ୍ରି ପୁନର୍ବାର ଫେରେ ନାହିଁ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧ୍ୟାନ ଅବିରତ, ସ୍ଥିର, ଅବ୍ୟୟ ବସ୍ତୁକୁ ପାଏ।
13.244.58
स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव ।
आयुरादाय मर्त्यानामहोरात्रेषु सन्ततम् ॥ १३.२४४.५८ ॥
ନଦୀର ସ୍ରୋତ ବହେ, ଫେରେ ନାହିଁ; ସେହିପରି ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ଆୟୁ ନେଇ ଦିନ-ରାତ୍ରି ଅବିରତ ବହିଯାଏ।
13.244.59
जीवितं सर्वभूतानामक्षयः क्षपयन्नसौ ।
आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १३.२४४.५९ ॥
ସର୍ବଭୂତଙ୍କ ଜୀବନ ଅକ୍ଷୟ ନୁହେଁ; ସେହି ଆଦିତ୍ୟ ତାହାକୁ କ୍ଷୟ କରି ଅସ୍ତ ଯାଏ ଓ ପୁନଃ ପୁନଃ ଉଦିତ ହୁଏ।
13.244.60
यस्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं भवेत् ।
गाधोदके मत्स्य इव किन्नु तस्य कुमारता ॥ १३.२४४.६० ॥
ଯେଉଁ ରାତ୍ରି ଗଲେ ଆୟୁ ଆହୁରି ଅଳ୍ପ ହୁଏ, ଗଭୀର ଜଳର ମାଛ ପରି; ତେବେ ତାହାର ବାଲ୍ୟ କେଉଁଠି?
13.244.61
मरणं हि शरीरस्य नियतं ध्रुवमेव च ।
तिष्ठन्नपि क्षणं सर्वः कालस्यैति वशं पुनः ॥ १३.२४४.६१ ॥
ଶରୀରର ମରଣ ନିଶ୍ଚିତ ଓ ଧ୍ରୁବ। କ୍ଷଣେ ଠିଆ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତେ ପୁଣି କାଳର ବଶରେ ଯାଆନ୍ତି।
13.244.62
न म्रियेरन्न जीर्येरन्यदि स्युः सर्वदेहिनः ।
न चानिष्टं प्रवर्तेत शोको वा प्राणिनं क्वचित् ॥ १३.२४४.६२ ॥
ଯଦି ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ନ ମରନ୍ତି ଓ ନ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ କୌଣସି ଅନିଷ୍ଟ ଘଟିବ ନାହିଁ, କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ଶୋକ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ ନାହିଁ।
13.244.63
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो भूतेषु तिष्ठति ।
अप्रमत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ॥ १३.२४४.६३ ॥
କାଳ ଅପ୍ରମତ୍ତ ରହି ପ୍ରମତ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହେ; ଅପ୍ରମତ୍ତ କାଳର କ୍ଷୟ ପାଇଲେ କେହି ମୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
13.244.64
श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
कोपि तद्वेद यत्रासौ मृत्युना नाभिवीक्षितः ॥ १३.२४४.६४ ॥
ଆସନ୍ତାକାଲିର କାର୍ଯ୍ୟ ଆଜି କରିବା ଉଚିତ, ପୂର୍ବାହ୍ନର କାର୍ଯ୍ୟ ଅପରାହ୍ନ ପୂର୍ବରୁ। କିଏ ଜାଣେ ସେ କେଉଁଠି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇ ନାହିଁ?
13.244.65
वर्षास्विदं करिष्यामि इदं ग्रीष्मवसन्तयोः ।
इति बालश्चिन्तयति अन्तरायं न बुध्यति ॥ १३.२४४.६५ ॥
'ବର୍ଷାରେ ଏହା କରିବି, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଓ ବସନ୍ତରେ ଏହା'—ଏପରି ଭାବେ ଶିଶୁ ଚିନ୍ତା କରେ; ମଝିରେ ଆସୁଥିବା ବାଧା ସେ ବୁଝେ ନାହିଁ।
13.244.66
इदं मे स्यादिदं मे स्यादित्येवं मनसा नराः ।
अनवाप्तेषु कामेषु ह्रियन्ते मरणं प्रति ॥ १३.२४४.६६ ॥
'ଏହା ମୋତେ ହେଉ, ଏହା ମୋତେ ହେଉ'—ମନରେ ଏପରି ଭାବନ୍ତି ଯେଉଁ ମଣିଷମାନେ, କାମନା ପୂରଣ ନ ହେଲେ ହିଁ ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଆଡ଼କୁ ନିଆଯାଆନ୍ତି।
13.244.67
कालपाशेन बद्धानामहन्यहनि जीर्यताम् ।
का श्रद्धा प्राणिनां मार्गे विषमे भ्रमतां सदा ॥ १३.२४४.६७ ॥
କାଳପାଶରେ ବନ୍ଧା, ଦିନକୁ ଦିନ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବା, ବିଷମ ପଥରେ ସଦା ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କି ଶ୍ରଦ୍ଧା?
13.244.68
युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् ।
फलानामिव पक्वानां सदा हि पतनाद्भयम् ॥ १३.२४४.६८ ॥
ଯୌବନରେ ହିଁ ଧର୍ମଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ; କାରଣ ଜୀବନର କୌଣସି ସଙ୍କେତ ନାହିଁ। ପାଚିଲା ଫଳ ପରି ପତନର ଭୟ ସଦା ରହେ।
13.244.69
मर्त्यस्य किं धनैर्दारैः पुत्रैर्भोगैः प्रियैरपि ।
एकाह्ना सर्वमुत्सृज्य मृत्योस्तु वशमन्वियात्। ॥ १३.२४४.६९ ॥
ମର୍ତ୍ୟ ମଣିଷର ଧନ, ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, ଭୋଗ ଓ ପ୍ରିୟଜନରେ କି ଲାଭ? ଗୋଟିଏ ଦିନରେ ସବୁ ଛାଡ଼ି ସେ ମୃତ୍ୟୁର ବଶରେ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ।
13.244.70
जायामानांश्च सम्प्रेक्ष्य म्रियमाणांस्तथैव च ।
न संवेगोस्ति चेत्पुंसः काष्ठलोसमो हि सः ॥ १३.२४४.७० ॥
ଜନ୍ମୁଥିବା ଓ ମରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଯଦି ମଣିଷର ସଂବେଗ ନ ଜାଗେ, ତେବେ ସେ କାଠ କିମ୍ବା ମାଟିର ଢେଳା ସଦୃଶ।
13.244.71
विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यद्गच्छति सर्वमेवं ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १३.२४४.७१ ॥
ନଶ୍ୱର ଓ ଅସ୍ଥିର ଜୀବନ ଥିବା ଲୋକର ବନ୍ଧୁ ଓ ମିତ୍ରଙ୍କ ସଂଗ୍ରହରେ କି ଲାଭ? ସବୁ ଛାଡ଼ି ସେ ଚାଲିଯାଏ; କ୍ଷଣରେ ଗଲା ଲୋକ ଆଉ ଫେରେ ନାହିଁ।
13.244.72
एवं चिन्तयतो नित्यं सर्वार्थानामनित्यताम् ।
उद्वेगो जायते शीघ्रं निर्वाणस्य पुरस्सरः ॥ १३.२४४.७२ ॥
ଏହିପରି ସଦା ସବୁ ପଦାର୍ଥର ଅନିତ୍ୟତା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଲୋକର ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ବେଗ ଜାଗେ, ଯାହା ନିର୍ବାଣର ଅଗ୍ରଦୂତ।
13.244.73
तेनोद्वेगेन चाप्यस्य विमर्शो जायते पुनः ।
विमर्शो नाम वैराग्यं सर्वद्रव्येषु जायते ॥ १३.२४४.७३ ॥
ସେହି ଉଦ୍ବେଗ ଯୋଗୁଁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣି ବିମର୍ଶ ଜନ୍ମେ। ସେହି ବିମର୍ଶ ହିଁ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
13.244.74
वैराग्येण परां शान्तिं लभन्ते मानवाः शुभे ।
मोक्षस्योपनिषद्दिव्यं वैराग्यमिति निश्चितम् ॥ १३.२४४.७४ ॥
ହେ ଶୁଭେ, ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମାନବମାନେ ପରମ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ବୈରାଗ୍ୟ ହିଁ ମୋକ୍ଷର ଦିବ୍ୟ ଉପନିଷଦ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
13.244.75
एतत्ते कथितं देवि वैराग्योत्पादनं वचः ।
एवं सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य मुच्यन्ते हि मुमुक्षवः ॥ १३.२४४.७५ ॥
ହେ ଦେବି, ବୈରାଗ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଥିବା ଏହି ବଚନ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଏହିପରି ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତନ କରି ମୁମୁକ୍ଷୁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।