మహాభారతం · అధ్యాయం 13.244
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.244.1
अनुद्विग्नमतेर्जन्तोरस्मिन्संसारमण्डले ।
शोकव्याधिजरादुःखैर्निर्वाणं नोपपद्यते ॥ १३.२४४.१ ॥
ఈ సంసార చక్రంలో ఉద్వేగం లేని మనసు కలవాడికి కూడా, శోకం, రోగం, ముసలితనం మరియు దుఃఖాల వల్ల నిర్వాణం లభించదు.
13.244.2
तस्मादुद्वेगजननं मनोऽवस्थानपं तथा ।
ज्ञानं ते सम्प्रवक्ष्यामि तन्मूलममृतं हि वै ॥ १३.२४४.२ ॥
కాబట్టి, మనసులో ఉద్వేగాన్ని కలిగించేదీ, దాన్ని స్థిరపరచేదీ అయిన జ్ఞానాన్ని నీకు చెబుతాను; దాని మూలం అమృతమే.
13.244.3
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ १३.२४४.३ ॥
శోకానికి వేల స్థానాలు, భయానికి వందల స్థానాలు ప్రతిరోజూ మూర్ఖుడిలోనే ప్రవేశిస్తాయి; జ్ఞానిలో కాదు.
13.244.4
नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहो दुःखमिति ध्यायञ्शोकस्य पदमाव्रजेत् ॥ १३.२४४.४ ॥
ధనం, భార్య, కొడుకు లేదా తండ్రి నశించినా, మరణించినా, 'అయ్యో, ఎంత దుఃఖం!' అని తలచుతూ మనిషి శోకస్థితికి చేరుకుంటాడు.
13.244.5
द्रव्येषु समतीतेषु ये शुभास्तान्न चिन्तयेत् ।
ताननाद्रियमाणस्य शोकबन्धः प्रणश्यति ॥ १३.२४४.५ ॥
వస్తువులు గతించిన తర్వాత, వేటిని ఆనందకరంగా భావించామో వాటిని తలచుకోకూడదు; వాటిని గౌరవించని వానికి శోకబంధం నశిస్తుంది.
13.244.6
सम्प्रयोगादनिष्टस्य विप्रयोगात्प्रियस्य च ।
मानुषा मानसैर्दुःखैः संयुज्यन्तेऽल्पबुद्धयः ॥ १३.२४४.६ ॥
అప్రియమైన వాటితో కలయిక వల్ల, ప్రియమైన వాటితో వియోగం వల్ల, అల్పబుద్ధి గల మనుషులు మానసిక దుఃఖాలతో బంధింపబడతారు.
13.244.7
मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
सन्तापेन च युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ १३.२४४.७ ॥
చనిపోయిన వాడినో లేదా పోయినదాన్నో, గతించిన దాని కోసం ఎవరు శోకిస్తారో, వారు సంతాపంలో మునుగుతారు; అది వారికి తిరిగి రాదు.
13.244.8
उत्पन्नमिह मानुष्ये गर्भप्रभृति मानवम् ।
विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ १३.२४४.८ ॥
మనుష్య జన్మలో పుట్టిన మానవునికి గర్భం నుండే వివిధ దుఃఖాలు, సుఖాలు వచ్చి చేరుతాయి.
13.244.9
तयोरेकतरो मार्गो यद्येनमभिसंनमेत् ।
सुखं प्राप्य न संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत् ॥ १३.२४४.९ ॥
ఈ రెండింటిలో ఒక మార్గం ఇతనిని చేరితే, సుఖం పొంది ఉప్పొంగకూడదు; దుఃఖం పొంది తపించకూడదు.
13.244.10
दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र स्नेहः प्रवर्तते ।
अनिष्टेनान्वितं पश्येद्यथा क्षिप्रं विरज्यते ॥ १३.२४४.१० ॥
ఎక్కడ స్నేహం ప్రవర్తిస్తుందో అక్కడ దోషాన్ని చూడాలి; అనిష్టంతో కూడి ఉన్నదానిని చూడాలి, తద్వారా త్వరగా విరక్తుడౌతాడు.
13.244.11
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वज्ज्ञातिसमागमः ॥ १३.२४४.११ ॥
మహాసముద్రంలో రెండు కర్రముక్కలు కలిసి, కలిసి మళ్లీ విడిపోయినట్లే, బంధువుల కలయిక కూడా అంతే.
13.244.12
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
स्नेहस्तत्र न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम् ॥ १३.२४४.१२ ॥
కనబడకుండా వచ్చి మళ్లీ కనబడకుండా పోతారు; వారియందు స్నేహం పెట్టకూడదు, ఎందుకంటే వారితో వియోగం నిశ్చయం.
13.244.13
कुटुम्बपुत्रदारांश्च शरीरं धनसञ्चयम् ।
ऐश्वर्यं स्वस्तिता चेति न मुह्येत्तत्र पण्डितः ॥ १३.२४४.१३ ॥
కుటుంబం, కుమారులు, భార్యలు, శరీరం, ధన సంచయం, ఐశ్వర్యం, క్షేమం—వీటిలో పండితుడు మోహంలో పడకూడదు.
13.244.14
सुखमेकान्ततो नास्ति शक्रस्यापि त्रिविष्टपे ।
तत्रापि सुमहद्दुःखं न नित्यं लभते सुखम् ॥ १३.२४४.१४ ॥
త్రిలోకాలలో ఇంద్రునికి కూడా పూర్తి, శాశ్వత సుఖం లేదు; అక్కడ కూడా గొప్ప దుఃఖం ఉంది, సుఖం నిత్యంగా లభించదు.
13.244.15
सुखस्यान्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
क्षया निचयाः सर्वे पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ॥ १३.२४४.१५ ॥
సుఖానికి వెనుక దుఃఖం, దుఃఖానికి వెనుక సుఖం. సమస్త సంచయాలు క్షయంతో ముగుస్తాయి; సమస్త ఉన్నతులు పతనంతో ముగుస్తాయి.
13.244.16
संयोगा मरणान्तं च जीवितम् ।
उच्छ्रयांश्च निपाताश्च दृष्ट्या प्रत्यक्षतस्त्रयम्।
अनित्यमसुखं चेति व्यवस्येत्सर्वमेव च ॥ १३.२४४.१६ ॥
కూడికలు మరణంతో ముగుస్తాయి, జీవితమూ అంతే. ఉన్నతి, పతనం ఈ మూడూ ప్రత్యక్షంగా చూడదగినవి. సమస్తమూ అనిత్యమూ, అసుఖమూ అని నిశ్చయించుకోవాలి.
13.244.17
अर्थानामार्जने दुःखमार्जितानां तु रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थं दुःखभाजनम् ॥ १३.२४४.१७ ॥
ధనం సంపాదించడంలో దుఃఖం; సంపాదించినదాన్ని కాపాడటంలో దుఃఖం; నాశనంలో దుఃఖం; ఖర్చులో దుఃఖం. దుఃఖానికి పాత్రమైన ఆ ధనానికి ధిక్కారం.
13.244.18
अर्थवन्तं नरं नित्यं पञ्चाभिघ्नन्ति शत्रवः ।
राजा चोरश्च दायादा भूतानि क्षय एव च ॥ १३.२४४.१८ ॥
ధనవంతుడైన మనిషిని ఎల్లప్పుడూ ఐదుగురు శత్రువులు బాధిస్తారు: రాజు, దొంగ, వారసులు, ప్రకృతి విపత్తులు, క్షయం.
13.244.19
अर्थमेव ह्यनर्थस्य मूलमित्यवधारय ।
न ह्यनर्थाः प्रबाधन्ते नरमर्तविवर्जितम् ॥ १३.२४४.१९ ॥
ధనమే అనర్థానికి మూలమని తెలుసుకో. ధనమూ మరణశీల జీవితమూ లేని మనిషిని అనర్థాలు బాధించవు.
13.244.20
अर्थप्राप्तिर्महद्दुःखमाकिञ्चिन्यं परं सुखम् ।
उपद्रवेषु चार्थानां दुःखं हि नियतं भवेत् ॥ १३.२४४.२० ॥
ధనప్రాప్తి గొప్ప దుఃఖం; ఏమీ లేకపోవడమే పరమ సుఖం. ధనాల ఉపద్రవాలలో దుఃఖం తప్పక కలుగుతుంది.
13.244.21
धनलोभेन तृष्णाया न तृप्तिरुपलभ्यते ।
लब्धाश्रयो विवर्धेत समिद्ध इव पावकः ॥ १३.२४४.२१ ॥
ధనలోభంతో తృష్ణకు తృప్తి లభించదు. ఆధారం దొరికితే అది మండే అగ్నిలా పెరుగుతుంది.
13.244.22
जित्वाऽपि पृथिवीं कृत्स्नां चतुःसागरमेखलाम् ।
सागराणां पुनः पारं जेतुमिच्छत्यसंशयम् ॥ १३.२४४.२२ ॥
నాలుగు సముద్రాలు మేఖలగా కలిగిన సమస్త భూమిని జయించినా, అతడు సందేహం లేకుండా సముద్రాల అవతలి తీరాన్ని కూడా జయించాలనుకుంటాడు.
13.244.23
अलं परिग्रहेणेह दोषवान्हि परिग्रहः ।
कोशकारः क्रिमिर्देवि बध्यते हि परिग्रहात् ॥ १३.२४४.२३ ॥
ఇక్కడ పరిగ్రహం చాలు; పరిగ్రహం దోషభరితమైనది. దేవీ, పట్టుపురుగు తన పరిగ్రహం వల్లనే బంధింపబడుతుంది.
13.244.24
एकोऽपि पृथिवीं कृत्स्नामेकच्छत्रां प्रशास्ति च ।
एकस्मिन्नेव राष्ट्रे तु स चापि निवसेन्नृपः ॥ १३.२४४.२४ ॥
ఒకే రాజు సమస్త భూమిని ఏకచ్ఛత్రంగా పాలిస్తాడు; అయినా ఆ రాజు ఒకే రాజ్యంలోనే నివసిస్తాడు.
13.244.25
तस्मिन्राष्ट्रेऽपि नगरमेकमेवाधितिष्ठति ।
नगरेऽपि गृहं चैकं भवेत्तस्य निवेशनम् ॥ १३.२४४.२५ ॥
ఆ రాజ్యంలో కూడా అతడు ఒకే నగరంలో నివసిస్తాడు; ఆ నగరంలో కూడా అతని నివాసం ఒకే గృహమే.
13.244.26
एक एव प्रतिष्ठः स्यादावासस्तद्गृहेऽपि च ।
आवासे शयनं चैकं निशि यत्र प्रलीयते ॥ १३.२४४.२६ ॥
అతని స్థానమూ ఒక్కటే; ఆ గృహంలో నివాసమూ ఒక్కటే. ఆ నివాసంలో ఒకే శయ్య ఉంటుంది, అందులో రాత్రివేళ అతడు లీనమవుతాడు.
13.244.27
शयनस्यार्धमेवास्य स्त्रियाश्चार्धं विधीयते ।
तदनेन प्रसङ्गेन स्वल्पेनैव हि युज्यते ॥ १३.२४४.२७ ॥
అతని శయ్యలో సగమే అతనిది; మిగిలిన సగం అతని భార్యకు నిర్ణయించబడింది. కాబట్టి ఈ అనుబంధంతో అతడు స్వల్పంగానే బంధించబడతాడు.
13.244.28
सर्वं ममेति सम्मूढो बलं पश्यति बालिशः ।
एवं सर्वोपयोगेषु स्वल्पमस्य प्रयोजनम् ॥ १३.२४४.२८ ॥
'అంతా నాది' అని మోహంలో పడిన మూర్ఖుడు తన బలాన్నే చూస్తాడు. ఈ విధంగా అన్ని ఉపయోగాలలోనూ అతనికి అవసరం స్వల్పమే.
13.244.29
तण्डुलप्रस्थमात्रेण यात्रा स्यात्सर्वदेहिनाम् ।
ततो भूयस्तरो योगो दुःखाय तपनाय च ॥ १३.२४४.२९ ॥
ఒక తండులప్రస్థ మాత్రం ధాన్యంతోనే దేహధారులందరి జీవనయాత్ర సాగుతుంది. అంతకంటే ఎక్కువ సంబంధం దుఃఖానికీ తాపానికీ మాత్రమే.
13.244.30
नास्ति तृष्णासमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १३.२४४.३० ॥
తృష్ణతో సమానమైన దుఃఖం లేదు; త్యాగంతో సమానమైన సుఖం లేదు. అన్ని కోరికలనూ విడిచి మనిషి బ్రహ్మభావానికి అర్హుడవుతాడు.
13.244.31
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम् ॥ १३.२४४.३१ ॥
దుర్మతులు విడువలేనిదీ, ముసలివాడైనా ముసలితనం పొందనిదీ, ప్రాణాంతకమైన రోగమైనదీ అయిన ఆ తృష్ణను విడిచిపెట్టేవానికి సుఖం కలుగుతుంది.
13.244.32
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कुष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥ १३.२४४.३२ ॥
కోరిక ఎన్నడూ విషయ భోగాల వల్ల శాంతించదు; నెయ్యితో అగ్ని మరింత పెరిగినట్లు అది మళ్లీ మళ్లీ వృద్ధి చెందుతుంది.
13.244.33
अलाभेनैव कामानां शोकं त्यजति पण्डितः ।
आयासविटपस्तीव्रः कामाग्निः कर्षणारणिः।
इन्द्रियार्थैश्च सम्मोह्य दहत्यकुशलं जनम् ॥ १३.२४४.३३ ॥
జ్ఞాని కోరికలు లభించకపోవడం వల్లే దుఃఖాన్ని విడుస్తాడు. శ్రమ అనే కొమ్మలు కలిగిన తీవ్ర కామాగ్ని, మథించే అరణి వంటిది; ఇంద్రియ విషయాలతో మోహింపజేసి అకుశలుడైన మనిషిని దహిస్తుంది.
13.244.34
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य पर्याप्तमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ १३.२४४.३४ ॥
భూమిపై ఉన్న వరి, యవలు, బంగారం, పశువులు, స్త్రీలు — ఇవి ఒక్కడికే కూడా చాలవు అని చూసి మనిషి మోహంలో పడడు.
13.244.35
यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम् ॥ १३.२४४.३५ ॥
లోకంలో ఉన్న కామసుఖం, దివ్యమైన గొప్ప సుఖం — ఇవన్నీ తృష్ణ క్షయమయ్యే సుఖంలో పదహారవ భాగానికైనా సరిపోవు.
13.244.36
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु नैव धीरो नियोजयेत् ।
मनःषष्ठानि संयम्य नित्यमात्मनि योजयेत ॥ १३.२४४.३६ ॥
ధీరుడు ఇంద్రియాలను ఇంద్రియ విషయాలలో పెట్టకూడదు; మనస్సును ఆరవదిగా కలిగిన ఇంద్రియాలను నిగ్రహించి, నిత్యం ఆత్మలోనే నియోగించాలి.
13.244.37
इन्द्रियाणां विसर्गेण दोषमृच्छत्यसंशयम् ।
संनियम्य नु तान्येव ततः सिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १३.२४४.३७ ॥
ఇంద్రియాలను స్వేచ్ఛగా వదిలివేయడం వల్ల నిస్సందేహంగా దోషం కలుగుతుంది; వాటినే చక్కగా నియంత్రించిన తర్వాత సిద్ధిని పొందాలి.
13.244.38
षण्णामात्मनि युक्तानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति ।
न च पापैर्न चानर्थैः संयुज्येत विचक्षणः ॥ १३.२४४.३८ ॥
ఆత్మలో నిలిపిన ఆరింటిపై (ఇంద్రియాలు, మనస్సు) ఆధిపత్యం పొందినవాడు, వివేకవంతుడు పాపాలతోనూ అనర్థాలతోనూ కలవడు.
13.244.39
अप्रमत्तः सदा रक्षेदिन्द्रियाणि विचक्षणः ।
अरक्षितेषु तेष्वाशु नरो नरकमेति हि ॥ १३.२४४.३९ ॥
వివేకవంతుడు ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తుడై ఇంద్రియాలను రక్షించాలి; అవి రక్షింపబడనప్పుడు మనిషి త్వరగా నరకానికి చేరతాడు.
13.244.40
हृदि काममयश्चित्रो मोहसञ्चयसम्भवः ।
अज्ञानरूढमूलस्तु विवित्सापरिषेचनः ॥ १३.२४४.४० ॥
హృదయంలో కామమయమైన, విచిత్రమైన, మోహసంచయం నుండి పుట్టిన ఈ వృక్షం ఉంది; దీని వేరు అజ్ఞానంలో గట్టిగా నాటుకుంది; తెలుసుకోవాలనే కోరిక దానికి నీరు పోస్తుంది.
13.244.41
रोषलोभमहास्कन्धः पुरा दुष्कृतसारवान् ।
आयासविटपस्तीव्रशोकपुष्पो भयाङ्कुरः ॥ १३.२४४.४१ ॥
కోపం, లోభం దీని గొప్ప కాండం; పూర్వకాలం నుండి దుష్కర్మల సారంతో నిండినది; శ్రమయే దీని కొమ్మలు; తీవ్ర శోకమే దీని పుష్పాలు; భయమే దీని చిగుళ్లు.
13.244.42
नानासङ्कल्पपत्राढ्यः प्रमादात्परिवर्धितः ।
महतीभिः पिपासाभिः समन्तात्परिवेष्टितः ॥ १३.२४४.४२ ॥
అనేక సంకల్పాలనే ఆకులతో నిండినది; ప్రమాదంతో పెరిగినది; అన్ని వైపులా గొప్ప తృష్ణలతో చుట్టబడినది.
13.244.43
संरोहत्यकृतप्रज्ञे पादपः कामसम्भवः ।
नैव रोहति तत्वज्ञे रूढो वा छिद्यते पुनः ॥ १३.२४४.४३ ॥
అపరిపక్వ ప్రజ్ఞ గలవానిలో కామం వల్ల పుట్టిన ఈ వృక్షం మొలుస్తుంది. తత్త్వజ్ఞునిలో అది మొలవదు; మొలిచినా మళ్ళీ నరికివేయబడుతుంది.
13.244.44
कृच्छ्रोपायेष्वनित्येषु निःसारेषु फलेषु च ।
दुःखादिषु दुरन्तेषु कामयोगेषु का रतिः ॥ १३.२४४.४४ ॥
కష్టసాధ్య ఉపాయాలలో, అనిత్యమూ నిస్సారమైన ఫలాలలో, దుఃఖంతో మొదలై దుఃఖంతో ముగిసే కామభోగాలలో ఏమి ఆనందం ఉంది?
13.244.45
इन्द्रियेषु च जीर्यत्सु च्छिद्यमाने तताऽऽयुषि ।
पुरस्ताच्च स्थिते मृत्यौ किं सुखं पश्यतासुखे ॥ १३.२४४.४५ ॥
ఇంద్రియాలు క్షీణిస్తున్నాయి, ఆయుష్షు తెగిపోతోంది, మృత్యువు ఎదురుగా నిలిచి ఉంది; ఈ దుఃఖస్థితిలో మీరు ఏ సుఖాన్ని చూస్తున్నారు?
13.244.46
व्याधिभिः पीड्यमानस्य नित्यं शारीरमानसैः ।
नरस्याकृतकृत्यस्य किं सुखं मरणे सति ॥ १३.२४४.४६ ॥
శారీరక, మానసిక వ్యాధులచే నిరంతరం పీడింపబడుతూ, కర్తవ్యాలు పూర్తికాని మనిషికి, మరణం వచ్చినప్పుడు ఏ సుఖం ఉంది?
13.244.47
सञ्चिन्वानं तमेवार्थं कामानामवितृप्तकम् ।
व्याघ्रः पशुमिवारण्ये मृत्युरादाय गच्छति ॥ १३.२४४.४७ ॥
కామాలతో ఎన్నడూ తృప్తి చెందక సంపదను కూడబెట్టుకునే ఆ మనిషిని, అడవిలో పులి జంతువును పట్టుకుపోయినట్లు మృత్యువు పట్టుకుపోతుంది.
13.244.48
जन्ममृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः ।
संसारे पच्यमानस्तु पापान्नोद्विजते जनः ॥ १३.२४४.४८ ॥
జన్మ, మృత్యు, జరా దుఃఖాలచే నిరంతరం వెంటాడబడుతూ, సంసారంలో వేగిపోతూ కూడా మనిషి పాపానికి భయపడడు.
13.244.49
केनोपायेन मर्त्यानां निवर्त्येते जरान्तकौ ।
यद्यस्ति भगवन्मह्यमेतदाचक्ष्व माचिरम् ॥ १३.२४४.४९ ॥
ఏ ఉపాయంతో మర్త్యుల వృద్ధాప్యాన్ని, మరణాన్ని తిప్పికొట్టగలరు? ఓ భగవంతుడా, అలాంటి ఉపాయం ఉంటే నాకు వెంటనే చెప్పండి.
13.244.50
तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा ।
रसायनप्रयोगैर्वा केनात्येति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५० ॥
గొప్ప తపస్సుతోనా, కర్మతోనా, శాస్త్రజ్ఞానంతోనా, లేక రసాయన ప్రయోగాలతోనా — దేనితో మనిషి వృద్ధాప్యాన్ని, మరణాన్ని దాటిపోతాడు?
13.244.51
नैतदस्ति महाभागे जरामृत्युनिवर्तनम् ।
सर्वलोकेषु जानीहि मोक्षादन्यत्र भामिनि ॥ १३.२४४.५१ ॥
ఓ మహాభాగ్యవతీ, వృద్ధాప్యాన్ని, మరణాన్ని తిప్పికొట్టే ఉపాయం ఇది కాదు. ఓ భామినీ, అన్ని లోకాలలో మోక్షం తప్ప మరో మార్గం లేదని తెలుసుకో.
13.244.52
न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसाऽपि वा ।
मरणं नातितरते विना मुक्त्या शरीरिणः ॥ १३.२४४.५२ ॥
ధనంతోనూ, రాజ్యంతోనూ, కఠిన తపస్సుతోనూ కూడా దేహధారి మరణాన్ని దాటలేడు; ముక్తి లేకుండా అతడు మరణాన్ని అధిగమించడు.
13.244.53
अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
न तरन्ति जरामृत्यू निर्वाणाधिगमाद्विना ॥ १३.२४४.५३ ॥
వేల అశ్వమేధ యాగాలు, వందల వాజపేయ యాగాలు కూడా నిర్వాణ సాధన లేకుండా వృద్ధాప్యాన్ని, మరణాన్ని దాటించలేవు.
13.244.54
ऐस्वर्यं धनधान्यं च विद्यालाभस्तपस्तथा ।
रसायनप्रयोगाद्वै न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५४ ॥
ఐశ్వర్యం, ధనధాన్యాలు, విద్యాలాభం, తపస్సు, అలాగే రసాయన ప్రయోగాలు — వీటితో కూడా మనుషులు వృద్ధాప్యాన్ని, మరణాన్ని దాటలేరు.
13.244.55
दानयज्ञतपःशीलरसायनविदोऽपि वा ।
स्वाध्यायनिरता वाऽपि न तरन्ति जरान्तकौ ॥ १३.२४४.५५ ॥
దానం, యజ్ఞం, తపస్సు, శీలం, రసాయనాలను తెలిసినవారైనా, లేదా స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నులైనవారైనా, వారు వృద్ధాప్యాన్ని, మరణాన్ని దాటలేరు.
13.244.56
देवदानवगन्धर्वकिन्नरोरगराक्षसान् ।
स्ववशे कुरुते कालो न कालस्यास्त्यगोचरः ॥ १३.२४४.५६ ॥
కాలం దేవతలను, దానవులను, గంధర్వులను, కిన్నరులను, ఉరగులను, రాక్షసులను తన వశంలో ఉంచుతుంది; కాలానికి అగోచరమైనది ఏదీ లేదు.
13.244.57
न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः क्षपाः ।
स्रेयं प्रपद्यते ध्यानमजस्रं ध्रुवमव्ययम् ॥ १३.२४४.५७ ॥
రోజులు తిరిగి రావు, నెలలు కావు, మళ్లీ రాత్రులూ రావు. శ్రేష్ఠమైన ధ్యానం ఎడతెగకుండా, స్థిరమైన, అక్షయమైనదాన్ని పొందుతుంది.
13.244.58
स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिव ।
आयुरादाय मर्त्यानामहोरात्रेषु सन्ततम् ॥ १३.२४४.५८ ॥
నదుల ప్రవాహాలు ప్రవహిస్తూ తిరిగి రావు; అలాగే మానవుల ఆయుష్షును తీసుకుని పగలూ రాత్రులూ నిరంతరం కాలం ప్రవహిస్తుంది.
13.244.59
जीवितं सर्वभूतानामक्षयः क्षपयन्नसौ ।
आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १३.२४४.५९ ॥
సర్వ ప్రాణుల జీవితం అక్షయం కాదు; ఆ ఆదిత్యుడు దానిని క్షీణింపజేస్తూ అస్తమిస్తాడు, మళ్లీ మళ్లీ ఉదయిస్తాడు.
13.244.60
यस्यां रात्र्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं भवेत् ।
गाधोदके मत्स्य इव किन्नु तस्य कुमारता ॥ १३.२४४.६० ॥
ఏ రాత్రి గడిచిపోగానే ఆయుష్షు ఇంకా తక్కువవుతుందో, లోతైన నీటిలో చేపలాగా; మరి అతని బాల్యం ఎలా?
13.244.61
मरणं हि शरीरस्य नियतं ध्रुवमेव च ।
तिष्ठन्नपि क्षणं सर्वः कालस्यैति वशं पुनः ॥ १३.२४४.६१ ॥
శరీరానికి మరణం నిశ్చయమైనది, స్థిరమైనది. క్షణకాలం నిలిచినవారు కూడా మళ్లీ కాలవశమవుతారు.
13.244.62
न म्रियेरन्न जीर्येरन्यदि स्युः सर्वदेहिनः ।
न चानिष्टं प्रवर्तेत शोको वा प्राणिनं क्वचित् ॥ १३.२४४.६२ ॥
దేహధారులందరూ చనిపోకుండా, ముసలితనం పొందకుండా ఉంటే, ఏ అనిష్టమూ జరగదు, ఏ ప్రాణినీ శోకం తాకదు.
13.244.63
अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो भूतेषु तिष्ठति ।
अप्रमत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते ॥ १३.२४४.६३ ॥
కాలం అప్రమత్తంగా ఉంటూ ప్రమత్త ప్రాణుల మధ్య నిలుస్తుంది; అప్రమత్త కాలం చేత నాశాన్ని పొందినవాడు విడుదల పొందడు.
13.244.64
श्वःकार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् ।
कोपि तद्वेद यत्रासौ मृत्युना नाभिवीक्षितः ॥ १३.२४४.६४ ॥
రేపటి పనిని ఈరోజే చేయాలి, పూర్వాహ్న పనిని అపరాహ్నానికి ముందే చేయాలి. అతడు ఎక్కడ ఇంకా మృత్యువు చేత చూడబడలేదో ఎవరు ఎరుగుదురు?
13.244.65
वर्षास्विदं करिष्यामि इदं ग्रीष्मवसन्तयोः ।
इति बालश्चिन्तयति अन्तरायं न बुध्यति ॥ १३.२४४.६५ ॥
'వర్షాకాలంలో ఇది చేస్తాను, వేసవిలో మరియు వసంతంలో ఇది చేస్తాను' అని బాలుడు ఆలోచిస్తాడు; మధ్యలో వచ్చే అడ్డంకిని అతడు గ్రహించడు.
13.244.66
इदं मे स्यादिदं मे स्यादित्येवं मनसा नराः ।
अनवाप्तेषु कामेषु ह्रियन्ते मरणं प्रति ॥ १३.२४४.६६ ॥
'ఇది నాకు కావాలి, ఇది నాకు కావాలి' అని మనసులో అనుకునే మానవులు, కోరికలు తీరకముందే మృత్యువు వైపు ఈడ్చుకుపోబడతారు.
13.244.67
कालपाशेन बद्धानामहन्यहनि जीर्यताम् ।
का श्रद्धा प्राणिनां मार्गे विषमे भ्रमतां सदा ॥ १३.२४४.६७ ॥
కాలపాశంలో బంధింపబడి, రోజురోజుకూ జీర్ణమౌతూ, విషమమార్గంలో ఎల్లప్పుడూ తిరుగుతున్న ప్రాణులకు ఏ నమ్మకం ఉంది?
13.244.68
युवैव धर्मशीलः स्यादनिमित्तं हि जीवितम् ।
फलानामिव पक्वानां सदा हि पतनाद्भयम् ॥ १३.२४४.६८ ॥
యౌవనంలోనే ధర్మశీలుడై ఉండాలి; జీవితానికి ఎటువంటి సంకేతం లేదు. పండిన ఫలాలకు వలె ఎల్లప్పుడూ పడిపోవడం గురించి భయం ఉంటుంది.
13.244.69
मर्त्यस्य किं धनैर्दारैः पुत्रैर्भोगैः प्रियैरपि ।
एकाह्ना सर्वमुत्सृज्य मृत्योस्तु वशमन्वियात्। ॥ १३.२४४.६९ ॥
మర్త్యునికి ధనం, భార్యలు, పుత్రులు, భోగాలు, ప్రియులు వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? ఒకే రోజులో అన్నీ విడిచిపెట్టి అతడు మృత్యువు వశానికి వెళ్ళాలి.
13.244.70
जायामानांश्च सम्प्रेक्ष्य म्रियमाणांस्तथैव च ।
न संवेगोस्ति चेत्पुंसः काष्ठलोसमो हि सः ॥ १३.२४४.७० ॥
పుట్టేవారిని, చనిపోయేవారిని చూసి కూడా మనిషికి సంవేగం కలగకపోతే, అతడు కర్ర లేదా మట్టిముద్ద వంటివాడే.
13.244.71
विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य ।
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च।
विहाय यद्गच्छति सर्वमेवं ।
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ १३.२४४.७१ ॥
నశించేవాడు, అస్థిరమైన జీవితం కలవాడికి బంధువులు, మిత్రులు వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? అన్నీ విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోతాడు; ఒక్క క్షణంలో వెళ్ళిన వాడు తిరిగి రాడు.
13.244.72
एवं चिन्तयतो नित्यं सर्वार्थानामनित्यताम् ।
उद्वेगो जायते शीघ्रं निर्वाणस्य पुरस्सरः ॥ १३.२४४.७२ ॥
ఈ విధంగా ఎల్లప్పుడూ అన్ని విషయాల అనిత్యత్వాన్ని ఆలోచించేవానికి త్వరలోనే ఉద్వేగం కలుగుతుంది; అది నిర్వాణానికి ముందడుగు.
13.244.73
तेनोद्वेगेन चाप्यस्य विमर्शो जायते पुनः ।
विमर्शो नाम वैराग्यं सर्वद्रव्येषु जायते ॥ १३.२४४.७३ ॥
ఆ ఉద్వేగం వల్ల అతనిలో మళ్లీ విమర్శ కలుగుతుంది. ఆ విమర్శనే అన్ని వస్తువుల పట్ల వైరాగ్యం అని పిలుస్తారు.
13.244.74
वैराग्येण परां शान्तिं लभन्ते मानवाः शुभे ।
मोक्षस्योपनिषद्दिव्यं वैराग्यमिति निश्चितम् ॥ १३.२४४.७४ ॥
ఓ శుభురాలా, వైరాగ్యం వల్ల మానవులు పరమ శాంతిని పొందుతారు. వైరాగ్యమే మోక్షానికి దివ్య రహస్యోపదేశం అని నిశ్చయం.
13.244.75
एतत्ते कथितं देवि वैराग्योत्पादनं वचः ।
एवं सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य मुच्यन्ते हि मुमुक्षवः ॥ १३.२४४.७५ ॥
ఓ దేవీ, వైరాగ్యాన్ని కలిగించే ఈ మాటను నీకు చెప్పాను. ఇలా పదే పదే ఆలోచించి ముముక్షువులు నిశ్చయంగా విముక్తి పొందుతారు.