મહાભારત · અધ્યાય 13.246
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.246.1
साङ्ख्यज्ञाने नियुक्तानां यथावत्कीर्तितं मया ।
योगधर्मं पुनः कृत्स्नं कीर्तयिष्यामि ते शृणु ॥ १३.२४६.१ ॥
સાંખ્યજ્ઞાનમાં નિયુક્ત લોકોને મેં યથાવત કહ્યું છે. હવે યોગધર્મ ફરીથી સંપૂર્ણપણે તને કહું છું, સાંભળ.
13.246.2
स च योगो द्विधा भिन्नो ब्रह्मिदेवर्षिसम्मतः ।
समानमुभयत्रापि वृत्तं शास्त्रप्रचोदितम् ॥ १३.२४६.२ ॥
તે યોગ બે પ્રકારે વિભાજિત છે, જે બ્રાહ્મણો, દેવો અને ઋષિઓને માન્ય છે. બંનેમાં આચરણ સમાન છે, જે શાસ્ત્રે વિહિત કર્યું છે.
13.246.3
च चाष्टगुणमैश्वर्यमधिकृत्य विधीयते ।
सायुज्यं सर्वदेवानां योगधर्मं परं श्रिताः ॥ १३.२४६.३ ॥
અષ્ટગુણ ઐશ્વર્યને લક્ષ્ય બનાવીને વિધાન કરાયું છે; સર્વ દેવો સાથે સાયુજ્ય, પરમ યોગધર્મનો આશ્રય લેનારા પામે છે.
13.246.4
ज्ञानं सर्वस्य योगस्य मूलमित्यवधारय ।
व्रतोपवासनियमैस्तत्सर्वं चापि बृंहयेत् ॥ १३.२४६.४ ॥
જ્ઞાન જ સર્વ યોગનું મૂળ છે એમ સમજ. વ્રત, ઉપવાસ અને નિયમોથી એ બધું વધારવું જોઈએ.
13.246.5
ऐकात्म्यं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः ।
आत्मनो वेदितं प्राज्ञे ज्ञानमेतत्तु योगिनाम् ॥ १३.२४६.५ ॥
બુદ્ધિ, મન અને ઇન્દ્રિયોની સર્વથા એકાત્મતા; આત્માનું જ્ઞાન — આ જ પ્રાજ્ઞ દ્વારા જાણાયેલું યોગીઓનું જ્ઞાન છે.
13.246.6
अर्चयेद्ब्राह्मणानग्निं देवतायतनानि च ।
वर्जयेदशिवं भावं सर्वसत्त्वमुपाश्रितः ॥ १३.२४६.६ ॥
બ્રાહ્મણો, અગ્નિ અને દેવાલયોની પૂજા કરવી; સર્વ પ્રાણીઓનો આશ્રય લઈ અશુભ ભાવ છોડવો.
13.246.7
दानमध्ययनं श्रुद्धा व्रतानि नियमास्तथा ।
सत्यमाहारशुद्धिश्च शौचमिन्द्रियनिग्रहः।
एतैश्च वर्धते तेजः पापं चाप्यवधूयते ॥ १३.२४६.७ ॥
દાન, અધ્યયન, શ્રદ્ધા, વ્રતો અને નિયમો, તેમજ સત્ય, આહારશુદ્ધિ, શૌચ અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ—એનાથી તેજ વધે છે અને પાપ ખરી પડે છે.
13.246.8
निर्धूतपापस्तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
अमोधो निर्मलो दान्तः पश्चाद्योगं समाचरेत् ॥ १३.२४६.८ ॥
પાપ ખરી પડેલો, તેજસ્વી, અલ્પાહારી, જિતેન્દ્રિય, અમોઘ, નિર્મળ અને દાંત થઈને પછી યોગનું આચરણ કરે.
13.246.9
अवरुध्यात्मनः पूर्वं मत्स्यघात इवामिषम् ।
एकान्ते विजने देशे सर्वतः संवृते शुचौ।
कल्पयेदासनं तत्र स्वास्तीर्णं मृदुभिः कुशैः ॥ १३.२४६.९ ॥
પ્રથમ માછીમાર જેમ આમિષને રોકે તેમ પોતાને રોકવો. એકાંત, નિર્જન, ચારે બાજુથી ઢંકાયેલા, પવિત્ર સ્થાને કોમળ કુશથી સારી રીતે પાથરેલું આસન બનાવવું.
13.246.10
उपविश्यासने तस्मिन्नृजुकायशिरोधरः ।
अव्यग्रः सुखमासीनः स्वाङ्गानि न विकम्पयेत्।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३.२४६.१० ॥
તે આસન પર બેસીને, શરીર અને મસ્તક સીધાં રાખીને, અવ્યગ્ર અને સુખપૂર્વક બેઠેલો પોતાનાં અંગો ન હલાવે; પોતાના નાકના અગ્ર ભાગને જોતો, દિશાઓ તરફ ન જુએ.
13.246.11
मनोऽवस्थापनं देवि योगस्योपनिषद्भवेत् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मनोऽवस्थापयेत्सदा ॥ १३.२४६.११ ॥
હે દેવી, મનને સ્થિર કરવું એ જ યોગનું રહસ્ય છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી સદા મનને સ્થિર કરવું.
13.246.12
त्वक्छ्रोत्रं च ततो जिह्वा घ्राणं चक्षुश्च संहरेत् ।
पञ्चेन्द्रियाणि सन्धाय मनसि स्थापयेद्बुधः ॥ १३.२४६.१२ ॥
ત્વચા, શ્રવણ, પછી જીભ, ઘ્રાણ અને ચક્ષુને સંકેલવી. બુદ્ધિમાને પાંચ ઇન્દ્રિયોને એકઠી કરી મનમાં સ્થાપવી.
13.246.13
सर्वं चापोह्य सङ्कल्पमात्मनि स्थापयेन्मनः ।
यदैतान्यवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि ॥ १३.२४६.१३ ॥
સર્વ સંકલ્પોનો ત્યાગ કરી મનને આત્મામાં સ્થાપવું. મન છઠ્ઠું હોય એવી આ ઇન્દ્રિયો આત્મામાં સ્થિર રહે ત્યારે.
13.246.14
प्राणापानौ तदा तस्य युगपत्तिष्ठतो वशे ।
प्राणे हि वशमापन्ने योगसिद्धिर्ध्रुवा भवेत् ॥ १३.२४६.१४ ॥
ત્યારે તેના પ્રાણ અને અપાન એકસાથે વશમાં સ્થિર રહે છે. પ્રાણ વશ થતાં યોગસિદ્ધિ નિશ્ચિત થાય છે.
13.246.15
शरीरं चिन्तयेत्सर्वं विपाट्य च समीपतः ।
अन्तर्देहगतिं चापि प्राणानां परिचिन्तयेत् ॥ १३.२४६.१५ ॥
શરીરને સંપૂર્ણપણે, જાણે નજીકથી ચીરીને જોતા હોય તેમ ધ્યાનમાં લાવવું. શરીરની અંદરની પ્રાણોની ગતિનું પણ સારી રીતે ચિંતન કરવું.
13.246.16
ततो मूर्धानमग्निं च शरीरं परिपालयेत् ।
प्राणो मूर्धनि च श्वासो वर्तमाने विचेष्टते ॥ १३.२४६.१६ ॥
પછી મસ્તક અને અગ્નિ વડે શરીરનું સારી રીતે રક્ષણ કરવું. પ્રાણ મસ્તકમાં હોય છે અને શ્વાસ હોય ત્યારે તે ગતિ કરે છે.
13.246.17
सज्जस्तु सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहङ्कारो भूतानि विषयांश्च सः ॥ १३.२४६.१७ ॥
તે સર્વ ભૂતોનો આત્મા, સનાતન પુરુષ સદા હાજર છે. મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, ભૂતો અને વિષયો પણ તે જ છે.
13.246.18
बस्तिर्मूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं च सदाऽपानः प्रवर्तते ॥ १३.२४६.१८ ॥
બસ્તિ, મૂળ, ગુદા અને અગ્નિમાં આશ્રિત થઈને, મૂત્ર અને મળ વહન કરતો અપાન સદા પ્રવર્તે છે.
13.246.19
अतः प्रवृत्तिर्देहषु कर्म चापानसंयुतम् ।
उदीरयन्सर्वधातूनन्त ऊर्ध्वं प्रवर्तते।
उदान इति तं विद्युरध्यात्मकुशला जनाः ॥ १३.२४६.१९ ॥
તેથી દેહોમાં અપાન સાથે જોડાયેલું કર્મ ચાલે છે. અંદર બધા ધાતુઓને પ્રેરિત કરીને ઉપર પ્રવર્તે છે, તેને અધ્યાત્મ કુશળ લોકો ઉદાન જાણે છે.
13.246.20
सन्धौसन्धौ स निर्विष्टः सर्वचेष्टाप्रवर्तकः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १३.२४६.२० ॥
દરેક સાંધામાં વ્યાપીને, બધી ચેષ્ટાઓને પ્રવર્તાવનાર તે છે. મનુષ્યોના શરીરમાં તેને વ્યાન કહેવામાં આવે છે.
13.246.21
धातुष्वग्नौ च विततः समानोऽग्निः समीरणः ।
स एव सर्वचेष्टानामन्तकाले निवर्तकः ॥ १३.२४६.२१ ॥
ધાતુઓમાં અને અગ્નિમાં વ્યાપેલો સમાન એ અગ્નિ અને વાયુ છે. અંતકાળે બધી ચેષ્ટાઓને પાછી વાળનાર તે જ છે.
13.246.22
प्राणानां सन्निपातेषु संसर्गाद्यः प्रजायते ।
ऊष्मा सोग्निरिति ज्ञेयः सोन्नं पचति देहिनाम् ॥ १३.२४६.२२ ॥
પ્રાણોના સંયોગમાં, સંસર્ગથી જે ઊષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે તે અગ્નિ છે એમ જાણવું. તે દેહધારીઓનું અન્ન પચાવે છે.
13.246.23
अपानप्राणयोर्मध्ये व्यानोदानावुपाश्रितौ ।
समन्वितः समानेन सम्यक्पचति पावकः ॥ १३.२४६.२३ ॥
અપાન અને પ્રાણની વચ્ચે વ્યાન અને ઉદાન આશ્રિત છે. સમાન સાથે જોડાયેલો અગ્નિ સારી રીતે પચાવે છે.
13.246.24
शरीरमध्ये नाभिः स्यान्नाभ्यामग्निः प्रतिष्ठितः ।
अग्नौ प्राणाश्च संयुक्ताः प्राणेष्वात्मा व्यवस्थितः ॥ १३.२४६.२४ ॥
શરીરની મધ્યમાં નાભિ છે; નાભિમાં અગ્નિ પ્રતિષ્ઠિત છે. અગ્નિ સાથે પ્રાણો જોડાયેલા છે; પ્રાણોમાં આત્મા સ્થિત છે.
13.246.25
पक्वाशयस्त्वधो नाभेरूर्ध्वमामाशयस्तथा ।
नाभिर्मध्ये शरीरस्य सर्वप्राणाश्च संश्रिताः ॥ १३.२४६.२५ ॥
પક્વાશય નાભિની નીચે છે, અને આમાશય ઉપર છે. શરીરની મધ્યમાં નાભિ છે; સર્વ પ્રાણો તેના પર આશ્રિત છે.
13.246.26
स्थिताः प्राणादयः सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधश्वराः ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणाग्निचोदिताः ॥ १३.२४६.२६ ॥
પ્રાણ વગેરે સર્વ તિરછા, ઉપર અને નીચે ગતિ કરતા સ્થિત છે. દસ પ્રાણો અને અગ્નિથી પ્રેરિત નાડીઓ અન્નરસ વહન કરે છે.
13.246.27
योगिनामेष मार्गस्तु पञ्चस्वेतेषु तिष्ठति ।
जितश्रमः समासीनो मूर्धन्यात्मानमादधेत् ॥ १३.२४६.२७ ॥
યોગીઓનો આ માર્ગ આ પાંચમાં સ્થિત છે. થાક જીતનારે દૃઢપણે બેસીને આત્માને મસ્તક પર સ્થાપિત કરવો.
13.246.28
मूर्धन्यात्मानमाधाय भ्रुवोर्मध्ये मनस्तथा ।
सन्निरुध्य ततः प्राणानात्मानं चिन्तयेत्परम् ॥ १३.२४६.२८ ॥
આત્માને મસ્તક પર સ્થાપિત કરી, મનને ભ્રમરોની મધ્યમાં રાખી, પછી પ્રાણોનો નિરોધ કરી પરમાત્માનું ચિંતન કરવું.
13.246.29
प्राणे त्वपानं युञ्जीत प्राणांश्चापानकर्मणि ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरो भवेत् ॥ १३.२४६.२९ ॥
પ્રાણમાં અપાનને અને અપાનના કર્મમાં પ્રાણોને જોડવા. પ્રાણ અને અપાનની ગતિઓ રોકીને પ્રાણાયામમાં તત્પર રહેવું.
13.246.30
एवमन्तः प्रयुञ्जीत पञ्च प्राणान्परस्परम् ।
विजने सम्मिताहारो मुनस्तूष्णीं निरुच्छ्वसन् ॥ १३.२४६.३० ॥
આ રીતે અંદર પાંચ પ્રાણોને પરસ્પર જોડવા. એકાંતમાં, મિતાહાર કરનાર મુનિએ મૌન રાખીને, શ્વાસ અવાજ વિના છોડતાં (અભ્યાસ કરવો).
13.246.31
अश्रान्तश्चिन्तयेद्योगी उत्थाय च पुनःपुनः ।
तिष्ठन्गच्छन्स्वपंस्चापि युञ्जीतैवमतन्द्रितः ॥ १३.२४६.३१ ॥
યોગીએ થાક્યા વિના ચિંતન કરવું; વારંવાર ઊઠીને. ઊભા રહેતાં, ચાલતાં, સૂતાં પણ આ રીતે આળસ વિના (અભ્યાસમાં) લાગેલો રહેવો.
13.246.32
एवं नियुञ्जतस्तस्य योगिनो युक्तचेतसः ।
प्रसीदति मनः क्षिप्रं प्रसन्ने दृश्यते परम् ॥ १३.२४६.३२ ॥
આ રીતે અભ્યાસ કરતા, એકાગ્ર ચિત્તવાળા તે યોગીનું મન ઝડપથી પ્રસન્ન થાય છે; મન પ્રસન્ન થતાં પરમ તત્ત્વ દેખાય છે.
13.246.33
विधूम इव दीप्तोऽग्निरादित्य इव रश्मिवान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे पुरुषो दृश्यतेऽव्ययः ॥ १३.२४६.३३ ॥
ધૂમાડા વિનાની પ્રજ્વલિત અગ્નિ જેવો, કિરણોવાળા સૂર્ય જેવો, આકાશમાં વીજળીની અગ્નિ જેવો—આ રીતે અવ્યય પુરુષ દેખાય છે.
13.246.34
दृष्ट्वा तदात्मनो ज्योतिरैश्वर्याष्टगुणैर्युतः ।
प्राप्नोति परमं स्थानं स्पृहणीयं सुरैरपि ॥ १३.२४६.३४ ॥
પોતાના આત્માનું એ તેજ જોઈને, ઐશ્વર્યના આઠ ગુણોથી યુક્ત થઈને, દેવોને પણ ઇચ્છનીય એવું પરમ સ્થાન તે પામે છે.
13.246.35
इमान्योगस्य दोषांश्च दशैव परिचक्षते ।
दोषैर्विघ्ने वरारोहे योगिनां कविभिः स्मृताः ॥ १३.२४६.३५ ॥
યોગના આ દોષો અને દસને જ્ઞાનીઓ વર્ણવે છે. હે સુંદર જાંઘોવાળી, યોગીઓના વિઘ્નો આ દોષોથી થાય છે એમ કવિઓએ કહ્યું છે.
13.246.36
कामः क्रोधो भयं स्वप्नः स्नेहमत्यशनं तथा ।
वैचित्यं व्याधिरालस्यं लोभं च दशमं स्मृतम् ॥ १३.२४६.३६ ॥
કામ, ક્રોધ, ભય, નિદ્રા, સ્નેહ, અતિભોજન, તેમ જ, ચિત્તચંચળતા, રોગ, આળસ અને લોભ — આને દસમું કહેવાયું છે.
13.246.37
एतैस्तेषां भवेद्विघ्नो दशभिर्देवकारितैः ।
तस्मादेतानपास्यादौ युञ्जीत च परं मनः ॥ १३.२४६.३७ ॥
આ દસ દેવનિર્મિત અવરોધોથી યોગીઓને વિઘ્ન થાય છે. તેથી પહેલાં આમને ત્યજીને મનને પરમમાં જોડવું જોઈએ.
13.246.38
इमानपि गुणानष्टौ योगस्य परिचक्षते ।
गुणैस्तैरष्टभिर्द्रव्यमैश्वर्यमधिगम्यते ॥ १३.२४६.३८ ॥
યોગના આ આઠ ગુણ પણ કહેવાય છે.
13.246.39
अणिमा महिमा चैव प्राप्तिः प्राकाम्यमेव हि ।
ईशित्वं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता ॥ १३.२४६.३९ ॥
અણિમા, મહિમા, પ્રાપ્તિ, પ્રાકામ્ય; ઈશિત્વ, વશિત્વ, અને જ્યાં ઇચ્છા સિદ્ધ થાય તે.
13.246.40
एतानष्टौ गुणान्प्राप्य कथञ्चिद्योगिनां वराः ।
ईशाः सर्वस्य लोकस्य देवानप्यतिशेरते ॥ १३.२४६.४० ॥
આ આઠ ગુણ કોઈક રીતે પામીને યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, સમગ્ર લોકના ઈશ્વર બનીને દેવોને પણ વટાવી જાય છે.
13.246.41
योगोस्ति नैवात्यशिनो न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य नातिजागतरस्तथा ॥ १३.२४६.४१ ॥
અતિ ભોજન કરનારને યોગ નથી, સંપૂર્ણ ઉપવાસીને પણ નથી; અતિનિદ્રાશીલને નથી, અતિજાગરણશીલને પણ નથી — તેમ જ.
13.246.42
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १३.२४६.४२ ॥
આહાર અને વિહારમાં સંયમી, કર્મોમાં સંયમિત આચરણ કરનાર, અને નિદ્રા તથા જાગરણમાં સંયમી માણસ માટે યોગ દુઃખ હરનાર બને છે.
13.246.43
अनेनैव विधानेन सायुज्यं तत्प्रकल्प्यते ।
सायुज्यं देवसात्कृत्वा प्रयुञ्जीतात्मभक्तितः ॥ १३.२४६.४३ ॥
આ જ વિધિથી તે સાયુજ્ય સિદ્ધ થાય છે. સાયુજ્યને દૈવત્વમાં પરિણમાવીને આત્મભક્તિથી યોગનો અભ્યાસ કરવો.
13.246.44
अनन्यमनसा देवि नित्यं तद्गतचेतसा ।
सायुज्यं प्राप्यते देवैर्यत्नेन महता चिरात् ॥ १३.२४६.४४ ॥
હે દેવી, અનન્ય મનથી, સદા તેમાં જ ચિત્ત લગાવીને, મહાન પ્રયત્નથી દેવતાઓ પણ લાંબા સમય પછી સાયુજ્ય પામે છે.
13.246.45
हविर्भिरर्चनैर्होमैः प्रणामैर्नित्यचिन्तया ।
अर्चयित्वा यथाशक्ति स्वकं देशं विशन्ति ते ॥ १३.२४६.४५ ॥
હવિ, પૂજન, હોમ, પ્રણામ અને નિત્ય ચિંતનથી યથાશક્તિ અર્ચન કરીને તેઓ પોતાના ધામમાં પ્રવેશે છે.
13.246.46
सायुज्यानां विशिष्टं च मामकं वैष्णवं तथा ।
मां प्राप्य न निवर्तन्ते विष्णु वा शुभलोचने ॥ १३.२४६.४६ ॥
સાયુજ્ય પામનારાઓમાં મારું અને વિષ્ણુનું લોક શ્રેષ્ઠ છે. મને કે વિષ્ણુને પામીને તેઓ પાછા ફરતા નથી, હે શુભનેત્રા.
13.246.47
इति ते कथितो देवि योगधर्मः सनातनः ।
न शक्यः प्रष्टुमन्येन योगधर्मस्त्वया विना ॥ १३.२४६.४७ ॥
હે દેવી, આ રીતે મેં તને સનાતન યોગધર્મ કહ્યો. તારા વિના બીજું કોઈ આ યોગધર્મ પૂછી શકે તેમ નથી.