ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.246
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.246.1
साङ्ख्यज्ञाने नियुक्तानां यथावत्कीर्तितं मया ।
योगधर्मं पुनः कृत्स्नं कीर्तयिष्यामि ते शृणु ॥ १३.२४६.१ ॥
ਸਾਂਖਯ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਯਥਾਵਤ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਯੋਗਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣ।
13.246.2
स च योगो द्विधा भिन्नो ब्रह्मिदेवर्षिसम्मतः ।
समानमुभयत्रापि वृत्तं शास्त्रप्रचोदितम् ॥ १३.२४६.२ ॥
ਉਹ ਯੋਗ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਚਰਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
13.246.3
च चाष्टगुणमैश्वर्यमधिकृत्य विधीयते ।
सायुज्यं सर्वदेवानां योगधर्मं परं श्रिताः ॥ १३.२४६.३ ॥
ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ, ਪਰਮ ਯੋਗਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
13.246.4
ज्ञानं सर्वस्य योगस्य मूलमित्यवधारय ।
व्रतोपवासनियमैस्तत्सर्वं चापि बृंहयेत् ॥ १३.२४६.४ ॥
ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਝ ਲੈ। ਵਰਤ, ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.246.5
ऐकात्म्यं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः ।
आत्मनो वेदितं प्राज्ञे ज्ञानमेतत्तु योगिनाम् ॥ १३.२४६.५ ॥
ਬੁੱਧੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਰਬਥਾ ਏਕਾਤਮਤਾ; ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ — ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਗਯ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ।
13.246.6
अर्चयेद्ब्राह्मणानग्निं देवतायतनानि च ।
वर्जयेदशिवं भावं सर्वसत्त्वमुपाश्रितः ॥ १३.२४६.६ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਅਸ਼ੁਭ ਭਾਵ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.246.7
दानमध्ययनं श्रुद्धा व्रतानि नियमास्तथा ।
सत्यमाहारशुद्धिश्च शौचमिन्द्रियनिग्रहः।
एतैश्च वर्धते तेजः पापं चाप्यवधूयते ॥ १३.२४६.७ ॥
ਦਾਨ, ਅਧਿਐਨ, ਸ਼ਰਧਾ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੱਚ, ਆਹਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹਿ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੇਜ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਵੀ ਝੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.246.8
निर्धूतपापस्तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
अमोधो निर्मलो दान्तः पश्चाद्योगं समाचरेत् ॥ १३.२४६.८ ॥
ਪਾਪ ਝੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇਜਸਵੀ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਮੋਘ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸੰਜਮੀ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ।
13.246.9
अवरुध्यात्मनः पूर्वं मत्स्यघात इवामिषम् ।
एकान्ते विजने देशे सर्वतः संवृते शुचौ।
कल्पयेदासनं तत्र स्वास्तीर्णं मृदुभिः कुशैः ॥ १३.२४६.९ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਜਿਵੇਂ ਚਾਰੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕੇ। ਇਕਾਂਤ, ਸੁੰਨਸਾਨ, ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਢਕੀ ਹੋਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਮਲ ਕੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛਾਇਆ ਆਸਨ ਬਣਾਵੇ।
13.246.10
उपविश्यासने तस्मिन्नृजुकायशिरोधरः ।
अव्यग्रः सुखमासीनः स्वाङ्गानि न विकम्पयेत्।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३.२४६.१० ॥
ਉਸ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਸਿਰ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਵਿਆਗ੍ਰ ਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਨਾ ਹਿਲਾਵੇ; ਆਪਣੇ ਨੱਕ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਵੇਖੇ।
13.246.11
मनोऽवस्थापनं देवि योगस्योपनिषद्भवेत् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मनोऽवस्थापयेत्सदा ॥ १३.२४६.११ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਯੋਗ ਦਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.246.12
त्वक्छ्रोत्रं च ततो जिह्वा घ्राणं चक्षुश्च संहरेत् ।
पञ्चेन्द्रियाणि सन्धाय मनसि स्थापयेद्बुधः ॥ १३.२४६.१२ ॥
ਚਮੜੀ, ਸ੍ਰਵਣ, ਫਿਰ ਜੀਭ, ਘ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਚੱਖੂ ਨੂੰ ਸਮੇਟੇ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੰਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਵੇ।
13.246.13
सर्वं चापोह्य सङ्कल्पमात्मनि स्थापयेन्मनः ।
यदैतान्यवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि ॥ १३.२४६.१३ ॥
ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਛੇਵਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
13.246.14
प्राणापानौ तदा तस्य युगपत्तिष्ठतो वशे ।
प्राणे हि वशमापन्ने योगसिद्धिर्ध्रुवा भवेत् ॥ १३.२४६.१४ ॥
ਤਦ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਇਕੱਠੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਯੋਗਸਿੱਧੀ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
13.246.15
शरीरं चिन्तयेत्सर्वं विपाट्य च समीपतः ।
अन्तर्देहगतिं चापि प्राणानां परिचिन्तयेत् ॥ १३.२४६.१५ ॥
ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਨੇੜਿਓਂ ਚੀਰ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹੋਈਏ, ਧਿਆਵੇ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।
13.246.16
ततो मूर्धानमग्निं च शरीरं परिपालयेत् ।
प्राणो मूर्धनि च श्वासो वर्तमाने विचेष्टते ॥ १३.२४६.१६ ॥
ਫਿਰ ਮੂਰਧਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਾਣ ਮੂਰਧਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਾਹ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਹਰਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
13.246.17
सज्जस्तु सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहङ्कारो भूतानि विषयांश्च सः ॥ १३.२४६.१७ ॥
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਸਨਾਤਨ ਪੁਰਖ ਸਦਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
13.246.18
बस्तिर्मूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं च सदाऽपानः प्रवर्तते ॥ १३.२४६.१८ ॥
ਬਸਤੀ, ਮੂਲ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮੂਤਰ ਤੇ ਮਲ ਢੋਂਦਾ ਅਪਾਨ ਸਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
13.246.19
अतः प्रवृत्तिर्देहषु कर्म चापानसंयुतम् ।
उदीरयन्सर्वधातूनन्त ऊर्ध्वं प्रवर्तते।
उदान इति तं विद्युरध्यात्मकुशला जनाः ॥ १३.२४६.१९ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕੰਮ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਉਦਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
13.246.20
सन्धौसन्धौ स निर्विष्टः सर्वचेष्टाप्रवर्तकः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १३.२४६.२० ॥
ਹਰ ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
13.246.21
धातुष्वग्नौ च विततः समानोऽग्निः समीरणः ।
स एव सर्वचेष्टानामन्तकाले निवर्तकः ॥ १३.२४६.२१ ॥
ਧਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਨ ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।
13.246.22
प्राणानां सन्निपातेषु संसर्गाद्यः प्रजायते ।
ऊष्मा सोग्निरिति ज्ञेयः सोन्नं पचति देहिनाम् ॥ १३.२४६.२२ ॥
ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਰਗ ਤੋਂ ਜੋ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੱਗ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅੰਨ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ।
13.246.23
अपानप्राणयोर्मध्ये व्यानोदानावुपाश्रितौ ।
समन्वितः समानेन सम्यक्पचति पावकः ॥ १३.२४६.२३ ॥
ਅਪਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਆਨ ਅਤੇ ਉਦਾਨ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅੱਗ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।
13.246.24
शरीरमध्ये नाभिः स्यान्नाभ्यामग्निः प्रतिष्ठितः ।
अग्नौ प्राणाश्च संयुक्ताः प्राणेष्वात्मा व्यवस्थितः ॥ १३.२४६.२४ ॥
ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾਭੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਸਥਿਤ ਹੈ।
13.246.25
पक्वाशयस्त्वधो नाभेरूर्ध्वमामाशयस्तथा ।
नाभिर्मध्ये शरीरस्य सर्वप्राणाश्च संश्रिताः ॥ १३.२४६.२५ ॥
ਪੱਕਾਸ਼ਯ ਨਾਭੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮਾਸ਼ਯ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾਭੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
13.246.26
स्थिताः प्राणादयः सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधश्वराः ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणाग्निचोदिताः ॥ १३.२४६.२६ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਤਿਰਛੇ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਦਸ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਾੜੀਆਂ ਅੰਨ ਦਾ ਰਸ ਢੋਂਦੀਆਂ ਹਨ।
13.246.27
योगिनामेष मार्गस्तु पञ्चस्वेतेषु तिष्ठति ।
जितश्रमः समासीनो मूर्धन्यात्मानमादधेत् ॥ १३.२४६.२७ ॥
ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਰਾਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਥਕਾਵਟ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਵੇ।
13.246.28
मूर्धन्यात्मानमाधाय भ्रुवोर्मध्ये मनस्तथा ।
सन्निरुध्य ततः प्राणानात्मानं चिन्तयेत्परम् ॥ १३.२४६.२८ ॥
ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।
13.246.29
प्राणे त्वपानं युञ्जीत प्राणांश्चापानकर्मणि ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरो भवेत् ॥ १३.२४६.२९ ॥
ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜੇ। ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਗਤੀ ਰੋਕ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋਵੇ।
13.246.30
एवमन्तः प्रयुञ्जीत पञ्च प्राणान्परस्परम् ।
विजने सम्मिताहारो मुनस्तूष्णीं निरुच्छ्वसन् ॥ १३.२४६.३० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਮਿਤ ਆਹਾਰ ਵਾਲਾ ਮੁਨੀ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਛੱਡਦਿਆਂ (ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ)।
13.246.31
अश्रान्तश्चिन्तयेद्योगी उत्थाय च पुनःपुनः ।
तिष्ठन्गच्छन्स्वपंस्चापि युञ्जीतैवमतन्द्रितः ॥ १३.२४६.३१ ॥
ਯੋਗੀ ਬਿਨਾਂ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ; ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਠ ਕੇ। ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਤੁਰਦਿਆਂ, ਸੌਂਦਿਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਲਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ (ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ) ਲੱਗਾ ਰਹੇ।
13.246.32
एवं नियुञ्जतस्तस्य योगिनो युक्तचेतसः ।
प्रसीदति मनः क्षिप्रं प्रसन्ने दृश्यते परम् ॥ १३.२४६.३२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ, ਇਕਾਗਰ ਚਿੱਤ ਉਸ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
13.246.33
विधूम इव दीप्तोऽग्निरादित्य इव रश्मिवान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे पुरुषो दृश्यतेऽव्ययः ॥ १३.२४६.३३ ॥
ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਅਯ ਪੁਰਸ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
13.246.34
दृष्ट्वा तदात्मनो ज्योतिरैश्वर्याष्टगुणैर्युतः ।
प्राप्नोति परमं स्थानं स्पृहणीयं सुरैरपि ॥ १३.२४६.३४ ॥
ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉਸ ਜੋਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਪਰਮ ਸਥਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
13.246.35
इमान्योगस्य दोषांश्च दशैव परिचक्षते ।
दोषैर्विघ्ने वरारोहे योगिनां कविभिः स्मृताः ॥ १३.२४६.३५ ॥
ਯੋਗ ਦੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦਸ ਹੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਘਾਂ ਵਾਲੀ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਵਿਘਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
13.246.36
कामः क्रोधो भयं स्वप्नः स्नेहमत्यशनं तथा ।
वैचित्यं व्याधिरालस्यं लोभं च दशमं स्मृतम् ॥ १३.२४६.३६ ॥
ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਭੈ, ਨੀਂਦ, ਸਨੇਹ, ਅਤਿ-ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਿੱਤ ਦੀ ਡਾਵਾਂਡੋਲਤਾ, ਰੋਗ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਲੋਭ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸਵਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
13.246.37
एतैस्तेषां भवेद्विघ्नो दशभिर्देवकारितैः ।
तस्मादेतानपास्यादौ युञ्जीत च परं मनः ॥ १३.२४६.३७ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੇ ਦਸ ਅੜਚਨਾਂ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.246.38
इमानपि गुणानष्टौ योगस्य परिचक्षते ।
गुणैस्तैरष्टभिर्द्रव्यमैश्वर्यमधिगम्यते ॥ १३.२४६.३८ ॥
ਯੋਗ ਦੇ ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.246.39
अणिमा महिमा चैव प्राप्तिः प्राकाम्यमेव हि ।
ईशित्वं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता ॥ १३.२४६.३९ ॥
ਅਣਿਮਾ, ਮਹਿਮਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਪ੍ਰਾਕਾਮਯ; ਈਸ਼ਿਤਵ, ਵਸ਼ਿਤਵ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਏ।
13.246.40
एतानष्टौ गुणान्प्राप्य कथञ्चिद्योगिनां वराः ।
ईशाः सर्वस्य लोकस्य देवानप्यतिशेरते ॥ १३.२४६.४० ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
13.246.41
योगोस्ति नैवात्यशिनो न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य नातिजागतरस्तथा ॥ १३.२४६.४१ ॥
ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਬਹੁਤੀ ਨੀਂਦ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਬਹੁਤਾ ਜਾਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ — ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
13.246.42
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १३.२४६.४२ ॥
ਜੋ ਆਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮੀ ਹੈ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮਿਤ ਆਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਤੇ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
13.246.43
अनेनैव विधानेन सायुज्यं तत्प्रकल्प्यते ।
सायुज्यं देवसात्कृत्वा प्रयुञ्जीतात्मभक्तितः ॥ १३.२४६.४३ ॥
ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ-ਪਦ ਬਣਾ ਕੇ, ਆਤਮ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.246.44
अनन्यमनसा देवि नित्यं तद्गतचेतसा ।
सायुज्यं प्राप्यते देवैर्यत्नेन महता चिरात् ॥ १३.२४६.४४ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਅਨੰਨ ਮਨ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਲਾ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
13.246.45
हविर्भिरर्चनैर्होमैः प्रणामैर्नित्यचिन्तया ।
अर्चयित्वा यथाशक्ति स्वकं देशं विशन्ति ते ॥ १३.२४६.४५ ॥
ਹਵਿ, ਪੂਜਾ, ਹੋਮ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ, ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
13.246.46
सायुज्यानां विशिष्टं च मामकं वैष्णवं तथा ।
मां प्राप्य न निवर्तन्ते विष्णु वा शुभलोचने ॥ १३.२४६.४६ ॥
ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਲੋਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁੜਦੇ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਸ਼ੁਭਨੇਤਰੀ।
13.246.47
इति ते कथितो देवि योगधर्मः सनातनः ।
न शक्यः प्रष्टुमन्येन योगधर्मस्त्वया विना ॥ १३.२४६.४७ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਯੋਗਧਰਮ ਦੱਸਿਆ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਹ ਯੋਗਧਰਮ ਪੁੱਛ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।