महाभारत · अध्याय 13.246
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.246.1
साङ्ख्यज्ञाने नियुक्तानां यथावत्कीर्तितं मया ।
योगधर्मं पुनः कृत्स्नं कीर्तयिष्यामि ते शृणु ॥ १३.२४६.१ ॥
साङ्ख्यज्ञानात नियुक्त असणाऱ्यांना मी यथावत सांगितले आहे. आता योगधर्म पुन्हा संपूर्णपणे तुला सांगतो, ऐक.
13.246.2
स च योगो द्विधा भिन्नो ब्रह्मिदेवर्षिसम्मतः ।
समानमुभयत्रापि वृत्तं शास्त्रप्रचोदितम् ॥ १३.२४६.२ ॥
तो योग दोन प्रकारे विभागलेला आहे, जो ब्राह्मण, देव आणि ऋषींना मान्य आहे. दोन्हीकडे आचरण समान आहे, जे शास्त्राने सांगितले आहे.
13.246.3
च चाष्टगुणमैश्वर्यमधिकृत्य विधीयते ।
सायुज्यं सर्वदेवानां योगधर्मं परं श्रिताः ॥ १३.२४६.३ ॥
अष्टगुणी ऐश्वर्य लक्ष्य करून विधान केले आहे; सर्व देवांशी सायुज्य, परम योगधर्माचा आश्रय घेणारे प्राप्त करतात.
13.246.4
ज्ञानं सर्वस्य योगस्य मूलमित्यवधारय ।
व्रतोपवासनियमैस्तत्सर्वं चापि बृंहयेत् ॥ १३.२४६.४ ॥
ज्ञान हेच सर्व योगाचे मूळ आहे हे जाण. व्रत, उपवास आणि नियमांनी ते सर्व वाढवावे.
13.246.5
ऐकात्म्यं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः ।
आत्मनो वेदितं प्राज्ञे ज्ञानमेतत्तु योगिनाम् ॥ १३.२४६.५ ॥
बुद्धी, मन आणि इंद्रियांची सर्वथा एकात्मता; आत्म्याचे ज्ञान — हेच प्राज्ञांनी जाणलेले योग्यांचे ज्ञान.
13.246.6
अर्चयेद्ब्राह्मणानग्निं देवतायतनानि च ।
वर्जयेदशिवं भावं सर्वसत्त्वमुपाश्रितः ॥ १३.२४६.६ ॥
ब्राह्मण, अग्नी आणि देवालये यांची पूजा करावी; सर्व प्राण्यांचा आश्रय घेऊन अशुभ भाव सोडावा.
13.246.7
दानमध्ययनं श्रुद्धा व्रतानि नियमास्तथा ।
सत्यमाहारशुद्धिश्च शौचमिन्द्रियनिग्रहः।
एतैश्च वर्धते तेजः पापं चाप्यवधूयते ॥ १३.२४६.७ ॥
दान, अध्ययन, श्रद्धा, व्रते आणि नियम, तसेच सत्य, आहारशुद्धी, शौच आणि इंद्रियनिग्रह—यांनी तेज वाढते आणि पापही झडून जाते.
13.246.8
निर्धूतपापस्तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
अमोधो निर्मलो दान्तः पश्चाद्योगं समाचरेत् ॥ १३.२४६.८ ॥
पाप झडलेला, तेजस्वी, अल्पाहारी, जितेंद्रिय, अमोघ, निर्मल आणि संयमी होऊन नंतर योगाचरण करावे.
13.246.9
अवरुध्यात्मनः पूर्वं मत्स्यघात इवामिषम् ।
एकान्ते विजने देशे सर्वतः संवृते शुचौ।
कल्पयेदासनं तत्र स्वास्तीर्णं मृदुभिः कुशैः ॥ १३.२४६.९ ॥
प्रथम मासेमार जसा आमिष रोखतो तसे स्वतःला रोखावे. एकांती, निर्जन, सर्व बाजूंनी झाकलेल्या, शुचि स्थानी मऊ दर्भांनी नीट पसरलेले आसन तयार करावे.
13.246.10
उपविश्यासने तस्मिन्नृजुकायशिरोधरः ।
अव्यग्रः सुखमासीनः स्वाङ्गानि न विकम्पयेत्।
सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३.२४६.१० ॥
त्या आसनावर बसून, शरीर व मस्तक सरळ ठेवून, अव्यग्र व सुखाने आसीन होऊन स्वतःचे अवयव हलवू नये; नाकाच्या अग्राकडे पाहत दिशांकडे पाहू नये.
13.246.11
मनोऽवस्थापनं देवि योगस्योपनिषद्भवेत् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मनोऽवस्थापयेत्सदा ॥ १३.२४६.११ ॥
हे देवी, मन स्थिर करणे हेच योगाचे रहस्य आहे. म्हणून सर्व प्रयत्नाने सदैव मन स्थिर ठेवावे.
13.246.12
त्वक्छ्रोत्रं च ततो जिह्वा घ्राणं चक्षुश्च संहरेत् ।
पञ्चेन्द्रियाणि सन्धाय मनसि स्थापयेद्बुधः ॥ १३.२४६.१२ ॥
त्वचा, श्रवण, नंतर जिव्हा, घ्राण आणि चक्षू यांना आवरावे. बुद्धिमान पुरुषाने पाच इंद्रिये एकत्र करून मनात स्थिर करावीत.
13.246.13
सर्वं चापोह्य सङ्कल्पमात्मनि स्थापयेन्मनः ।
यदैतान्यवतिष्ठन्ते मनःषष्ठानि चात्मनि ॥ १३.२४६.१३ ॥
सर्व संकल्प सोडून मनाला आत्म्यात स्थिर करावे. मन सहावे असलेली ही इंद्रिये आत्म्यात स्थिर राहतात तेव्हा.
13.246.14
प्राणापानौ तदा तस्य युगपत्तिष्ठतो वशे ।
प्राणे हि वशमापन्ने योगसिद्धिर्ध्रुवा भवेत् ॥ १३.२४६.१४ ॥
तेव्हा त्याचे प्राण आणि अपान एकाच वेळी वशात स्थिर राहतात. प्राण वशात आला की योगसिद्धी निश्चित होते.
13.246.15
शरीरं चिन्तयेत्सर्वं विपाट्य च समीपतः ।
अन्तर्देहगतिं चापि प्राणानां परिचिन्तयेत् ॥ १३.२४६.१५ ॥
शरीर पूर्णपणे, जवळून चिरून पाहिल्याप्रमाणे चिंतन करावे. शरीरातील अंतर्गत प्राणांच्या गतीचेही चांगले चिंतन करावे.
13.246.16
ततो मूर्धानमग्निं च शरीरं परिपालयेत् ।
प्राणो मूर्धनि च श्वासो वर्तमाने विचेष्टते ॥ १३.२४६.१६ ॥
नंतर मूर्धा आणि अग्नीने शरीराचे चांगले रक्षण करावे. प्राण मूर्धात असतो आणि श्वास असताना तो कार्य करतो.
13.246.17
सज्जस्तु सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहङ्कारो भूतानि विषयांश्च सः ॥ १३.२४६.१७ ॥
तो सर्वभूतांचा आत्मा, सनातन पुरुष सदैव उपस्थित आहे. मन, बुद्धी, अहंकार, भूते आणि विषयही तोच आहे.
13.246.18
बस्तिर्मूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं च सदाऽपानः प्रवर्तते ॥ १३.२४६.१८ ॥
बस्ती, मूळ, गुदा आणि अग्नी यांचा आश्रय घेऊन, मूत्र व मल वाहून अपान सदैव कार्य करतो.
13.246.19
अतः प्रवृत्तिर्देहषु कर्म चापानसंयुतम् ।
उदीरयन्सर्वधातूनन्त ऊर्ध्वं प्रवर्तते।
उदान इति तं विद्युरध्यात्मकुशला जनाः ॥ १३.२४६.१९ ॥
म्हणून देहांमध्ये अपानाशी संयुक्त कर्म चालते. आतील सर्व धातूंना प्रेरणा देऊन जो वर प्रवर्तित होतो, त्याला अध्यात्मकुशल लोक उदान म्हणून जाणतात.
13.246.20
सन्धौसन्धौ स निर्विष्टः सर्वचेष्टाप्रवर्तकः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १३.२४६.२० ॥
प्रत्येक सांध्यात व्याप्त राहून, सर्व चेष्टांना प्रवर्तित करणारा तो आहे. मनुष्यांच्या शरीरात त्याला व्यान म्हटले जाते.
13.246.21
धातुष्वग्नौ च विततः समानोऽग्निः समीरणः ।
स एव सर्वचेष्टानामन्तकाले निवर्तकः ॥ १३.२४६.२१ ॥
धातूंमध्ये आणि अग्नीमध्ये व्याप्त असलेला समान हा अग्नी आणि वायू आहे. अंतकाळी सर्व चेष्टा मागे घेणारा तोच आहे.
13.246.22
प्राणानां सन्निपातेषु संसर्गाद्यः प्रजायते ।
ऊष्मा सोग्निरिति ज्ञेयः सोन्नं पचति देहिनाम् ॥ १३.२४६.२२ ॥
प्राणांच्या संयोगात, संसर्गाने जी उष्मा निर्माण होते, तोच अग्नी असे जाणावे. तो देहधारींचे अन्न पचवतो.
13.246.23
अपानप्राणयोर्मध्ये व्यानोदानावुपाश्रितौ ।
समन्वितः समानेन सम्यक्पचति पावकः ॥ १३.२४६.२३ ॥
अपान व प्राण यांच्या मध्ये व्यान आणि उदान आश्रित आहेत. समानाने युक्त अग्नी चांगल्या प्रकारे पचन करतो.
13.246.24
शरीरमध्ये नाभिः स्यान्नाभ्यामग्निः प्रतिष्ठितः ।
अग्नौ प्राणाश्च संयुक्ताः प्राणेष्वात्मा व्यवस्थितः ॥ १३.२४६.२४ ॥
शरीराच्या मध्यभागी नाभी असते; नाभीत अग्नी प्रतिष्ठित आहे. अग्नीशी प्राण संयुक्त आहेत; प्राणांमध्ये आत्मा स्थित आहे.
13.246.25
पक्वाशयस्त्वधो नाभेरूर्ध्वमामाशयस्तथा ।
नाभिर्मध्ये शरीरस्य सर्वप्राणाश्च संश्रिताः ॥ १३.२४६.२५ ॥
पक्वाशय नाभीच्या खाली आहे, आणि आमाशय वर आहे. शरीराच्या मध्यभागी नाभी आहे; सर्व प्राण तिलाच आश्रित आहेत.
13.246.26
स्थिताः प्राणादयः सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधश्वराः ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणाग्निचोदिताः ॥ १३.२४६.२६ ॥
प्राण इत्यादी सर्व तिरपे, वर आणि खाली संचार करीत स्थित आहेत. दहा प्राण आणि अग्नीने प्रेरित झालेल्या नाड्या अन्नरस वाहून नेतात.
13.246.27
योगिनामेष मार्गस्तु पञ्चस्वेतेषु तिष्ठति ।
जितश्रमः समासीनो मूर्धन्यात्मानमादधेत् ॥ १३.२४६.२७ ॥
योग्यांचा हा मार्ग या पाचांमध्ये स्थित आहे. श्रम जिंकलेल्याने स्थिरपणे बसून आत्म्याला मस्तकावर स्थापित करावे.
13.246.28
मूर्धन्यात्मानमाधाय भ्रुवोर्मध्ये मनस्तथा ।
सन्निरुध्य ततः प्राणानात्मानं चिन्तयेत्परम् ॥ १३.२४६.२८ ॥
आत्म्याला मस्तकावर स्थापित करून, मन भुवयांच्या मध्यभागी ठेवून, नंतर प्राणांचा निरोध करून परम आत्म्याचे चिंतन करावे.
13.246.29
प्राणे त्वपानं युञ्जीत प्राणांश्चापानकर्मणि ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरो भवेत् ॥ १३.२४६.२९ ॥
प्राणात अपानाला आणि अपानाच्या कार्यात प्राणांना जोडावे. प्राण आणि अपानाच्या गती रोखून प्राणायामात तत्पर राहावे.
13.246.30
एवमन्तः प्रयुञ्जीत पञ्च प्राणान्परस्परम् ।
विजने सम्मिताहारो मुनस्तूष्णीं निरुच्छ्वसन् ॥ १३.२४६.३० ॥
अशा प्रकारे आतल्या आत पाच प्राणांना परस्परांशी योजावे. एकांतात, मिताहार करणाऱ्या मुनीने मौन राखून, श्वास हळूच सोडत (अभ्यास करावा).
13.246.31
अश्रान्तश्चिन्तयेद्योगी उत्थाय च पुनःपुनः ।
तिष्ठन्गच्छन्स्वपंस्चापि युञ्जीतैवमतन्द्रितः ॥ १३.२४६.३१ ॥
योग्याने थकवा न घेता चिंतन करावे; पुन्हापुन्हा उठून. उभे राहताना, चालताना, झोपतानाही अशा प्रकारे आळस न करता (साधनेत) गुंतलेला असावा.
13.246.32
एवं नियुञ्जतस्तस्य योगिनो युक्तचेतसः ।
प्रसीदति मनः क्षिप्रं प्रसन्ने दृश्यते परम् ॥ १३.२४६.३२ ॥
अशा प्रकारे सराव करणाऱ्या, एकाग्रचित्त त्या योग्याचे मन लवकरच प्रसन्न होते; मन प्रसन्न झाल्यावर परम तत्त्व दिसते.
13.246.33
विधूम इव दीप्तोऽग्निरादित्य इव रश्मिवान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे पुरुषो दृश्यतेऽव्ययः ॥ १३.२४६.३३ ॥
धूररहित प्रज्वलित अग्नीसारखा, किरणांनी युक्त सूर्यासारखा, आकाशातील विजेच्या अग्नीसारखा—अशा प्रकारे अव्यय पुरुष दिसतो.
13.246.34
दृष्ट्वा तदात्मनो ज्योतिरैश्वर्याष्टगुणैर्युतः ।
प्राप्नोति परमं स्थानं स्पृहणीयं सुरैरपि ॥ १३.२४६.३४ ॥
आपल्या आत्म्याचे ते तेज पाहून, ऐश्वर्याच्या आठ गुणांनी युक्त होऊन, देवांनाही हवेसे वाटणारे परम स्थान तो प्राप्त करतो.
13.246.35
इमान्योगस्य दोषांश्च दशैव परिचक्षते ।
दोषैर्विघ्ने वरारोहे योगिनां कविभिः स्मृताः ॥ १३.२४६.३५ ॥
योगाचे हे दोष आणि दहाच, ज्ञानी सांगतात. हे सुंदर-मांडीच्या स्त्रिये, योग्यांचे विघ्न या दोषांमुळे होते असे विद्वानांनी स्मरले आहे.
13.246.36
कामः क्रोधो भयं स्वप्नः स्नेहमत्यशनं तथा ।
वैचित्यं व्याधिरालस्यं लोभं च दशमं स्मृतम् ॥ १३.२४६.३६ ॥
काम, क्रोध, भय, निद्रा, स्नेह, अतिभोजन, तसेच, चित्तचंचलता, रोग, आळस आणि लोभ — यांना दहावा म्हटले आहे.
13.246.37
एतैस्तेषां भवेद्विघ्नो दशभिर्देवकारितैः ।
तस्मादेतानपास्यादौ युञ्जीत च परं मनः ॥ १३.२४६.३७ ॥
या दहा देवनिर्मित अडथळ्यांमुळे योग्यांना विघ्न येते. म्हणून प्रथम यांचा त्याग करून मन परमात्म्यात लावावे.
13.246.38
इमानपि गुणानष्टौ योगस्य परिचक्षते ।
गुणैस्तैरष्टभिर्द्रव्यमैश्वर्यमधिगम्यते ॥ १३.२४६.३८ ॥
योगाचे हे आठ गुणही सांगितले जातात.
13.246.39
अणिमा महिमा चैव प्राप्तिः प्राकाम्यमेव हि ।
ईशित्वं च वशित्वं च यत्र कामावसायिता ॥ १३.२४६.३९ ॥
अणिमा, महिमा, प्राप्ती, प्राकाम्य; ईशित्व, वशित्व, आणि जेथे इच्छा पूर्ण होते ते.
13.246.40
एतानष्टौ गुणान्प्राप्य कथञ्चिद्योगिनां वराः ।
ईशाः सर्वस्य लोकस्य देवानप्यतिशेरते ॥ १३.२४६.४० ॥
हे आठ गुण कसेबसे प्राप्त करून योग्यांत श्रेष्ठ असलेले, सर्व लोकांचे ईश्वर होऊन देवांनाही मागे टाकतात.
13.246.41
योगोस्ति नैवात्यशिनो न चैकान्तमनश्नतः ।
न चातिस्वप्नशीलस्य नातिजागतरस्तथा ॥ १३.२४६.४१ ॥
अतिभोजन करणाऱ्याला योग नाही, पूर्ण उपाशी राहणाऱ्यालाही नाही; अतिनिद्राशीलाला नाही, अतिजागरणशीलालाही नाही — त्याचप्रमाणे.
13.246.42
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १३.२४६.४२ ॥
आहार आणि विहारात संयमी, कर्मांत संयमित आचरण करणाऱ्या, आणि निद्रा व जागरणात संयमी असणाऱ्याला योग दुःख नाहीसे करणारा होतो.
13.246.43
अनेनैव विधानेन सायुज्यं तत्प्रकल्प्यते ।
सायुज्यं देवसात्कृत्वा प्रयुञ्जीतात्मभक्तितः ॥ १३.२४६.४३ ॥
याच विधीने ते सायुज्य साधले जाते. सायुज्याला दैवत्वात रूपांतरित करून आत्मभक्तीने योगाचा अभ्यास करावा.
13.246.44
अनन्यमनसा देवि नित्यं तद्गतचेतसा ।
सायुज्यं प्राप्यते देवैर्यत्नेन महता चिरात् ॥ १३.२४६.४४ ॥
हे देवी, अनन्य मनाने, सदैव त्याच्यावर चित्त ठेवून, मोठ्या प्रयत्नाने देवसुद्धा दीर्घकाळाने सायुज्य प्राप्त करतात.
13.246.45
हविर्भिरर्चनैर्होमैः प्रणामैर्नित्यचिन्तया ।
अर्चयित्वा यथाशक्ति स्वकं देशं विशन्ति ते ॥ १३.२४६.४५ ॥
हवी, पूजा, होम, प्रणाम आणि नित्य चिंतन यांनी यथाशक्ती पूजन करून ते आपल्या स्वधामात प्रवेश करतात.
13.246.46
सायुज्यानां विशिष्टं च मामकं वैष्णवं तथा ।
मां प्राप्य न निवर्तन्ते विष्णु वा शुभलोचने ॥ १३.२४६.४६ ॥
सायुज्य मिळवणाऱ्यांमध्ये माझे आणि विष्णूचे लोक श्रेष्ठ आहेत. मला किंवा विष्णूला प्राप्त झालेले परत येत नाहीत, हे शुभनेत्रे.
13.246.47
इति ते कथितो देवि योगधर्मः सनातनः ।
न शक्यः प्रष्टुमन्येन योगधर्मस्त्वया विना ॥ १३.२४६.४७ ॥
हे देवी, अशा प्रकारे मी तुला सनातन योगधर्म सांगितला. तुझ्याशिवाय इतर कोणाला हा योगधर्म विचारता येणार नाही.