महाभारत · अध्याय 13.264
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.264.1
ब्रूहि ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं त्वं मधुसूदन ।
वेत्ता त्वमस्य चार्थस्य वेद त्वां हि पितामहः ॥ १३.२६४.१ ॥
हे मधुसूदना, ब्राह्मणपूजेचे फल काय आहे ते सांगा. आपण या विषयाचे जाणकार आहात, आणि पितामहही आपल्याला जाणतात.
13.264.2
शृणुष्वावहितो राजन्द्विजानां भरतर्षभ ।
यथातत्त्वेन वदतो गुणान्वै कुरुसत्तम ॥ १३.२६४.२ ॥
हे राजा, भरतर्षभा, लक्षपूर्वक ऐका. हे कुरुश्रेष्ठा, मी यथार्थपणे द्विजांचे गुण सांगतो.
13.264.3
द्वारवत्यां समासीनं पुरा मां कुरुनन्दन ।
प्रद्युम्नः परिपप्रच्छ ब्राह्मणैः परिकोपितः ॥ १३.२६४.३ ॥
हे कुरुनंदना, पूर्वी द्वारकेत मी बसलो असताना, ब्राह्मणांवर कोपलेल्या प्रद्युम्नाने मला विचारले.
13.264.4
किं फलं ब्राह्मणेष्वस्ति पूजायां मधुसूदन ।
ईश्वरत्वं कुतस्तेषामिहैव च परत्र च ॥ १३.२६४.४ ॥
हे मधुसूदना, ब्राह्मणांच्या पूजेत कोणते फळ आहे? त्यांचे ईश्वरत्व इथे आणि परलोकीही कोठून येते?
13.264.5
सदा द्विजातीन्सम्पूज्य किं फलं तत्र मानद ।
एतद्ब्रूहि स्फुटं सर्वं सुमहान्संशयोऽत्र मे ॥ १३.२६४.५ ॥
हे मानदा, नेहमी द्विजांची चांगली पूजा केल्याने तेथे कोणते फळ मिळते? हे सर्व स्पष्ट सांगा; यात मला मोठा संशय आहे.
13.264.6
इत्युक्ते वचने तस्मिन्प्रद्युम्नेन तथा त्वहम् ।
प्रत्यब्रवं महाराज यत्तच्छृणु समाहितः ॥ १३.२६४.६ ॥
हे महाराजा, प्रद्युम्नाने असे बोलल्यावर मी त्याला असे उत्तर दिले. मी जे सांगितले ते एकाग्र मनाने ऐका.
13.264.7
व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां रौक्मिणेय निबोध मे ।
एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः ॥ १३.२६४.७ ॥
हे रौक्मिणेया, ब्राह्मणपूजेत मिळणारे फळ माझ्याकडून जाणून घे. हेच चंद्राचे राजे सुख आणि दुःखाचे स्वामी आहेत.
13.264.8
अस्मिँल्लोके रौक्मिणेय तथाऽमुष्मिंश्च पुत्रक ।
ब्राह्मणप्रमुखं सौम्यं न मेऽत्रास्ति विचारणा ॥ १३.२६४.८ ॥
हे रौक्मिणेया, प्रिय पुत्रा, या लोकात आणि त्या लोकातही ब्राह्मणच प्रमुख आणि कल्याणकारी आहेत. यात माझ्या मनात शंका नाही.
13.264.9
ब्राह्मणप्रभवं सौख्यमायुः कीर्तिर्यशो बलम् ।
लोका लोकेश्वराश्चैव सर्वे ब्राह्मणपूजकाः ॥ १३.२६४.९ ॥
सुख, आयुष्य, कीर्ती, यश आणि बल ब्राह्मणांपासूनच उत्पन्न होते; लोक आणि लोकेश्वर सर्व ब्राह्मणपूजक आहेत.
13.264.10
त्रिवर्गे चापवर्गे च यशःश्रीरोगशान्तिषु ।
देवतापितृपूजासु सन्तोष्याश्चैव नो द्विजाः ॥ १३.२६४.१० ॥
त्रिवर्गात, मोक्षात, यश-श्री आणि रोगशांतीत, देवता व पितृपूजेत द्विज ब्राह्मणच आम्हाला संतुष्ट करण्यास योग्य आहेत.
13.264.11
तान्कथं वै नाद्रियेयमीश्वरोस्मीति पुत्रक ।
मा ते मन्युर्महाबाहो भवत्वत्र द्विजान्प्रति ॥ १३.२६४.११ ॥
'मी ईश्वर आहे' असे मानून मी त्यांचा आदर का करू नये? हे पुत्रा, हे महाबाहो, ब्राह्मणांबद्दल तुझा क्रोध नसावा.
13.264.12
ब्राह्मणा हि महद्भूतमस्मिँल्लोके परत्र च ।
भस्म कुर्यर्जगदिदं क्रुद्धाः प्रत्यक्षदर्शिनः ॥ १३.२६४.१२ ॥
ब्राह्मण या लोकात आणि परलोकातही महान शक्ती आहेत; क्रोधित झाल्यास प्रत्यक्षदर्शी ते हे जग भस्म करू शकतात.
13.264.13
हन्युस्तेऽपि सृजेयुस्च लोकान्लोकेश्वरांस्तथा ।
कथं तेषु न वर्तेरन्सम्यग्ज्ञानात्सुतेजसः ॥ १३.२६४.१३ ॥
ते त्यांना मारू शकतात आणि लोक व लोकेश्वरांचीही निर्मिती करू शकतात. सम्यक ज्ञानामुळे महातेजस्वी झालेले ते त्यांच्याशी कसे वागणार नाहीत?
13.264.14
अवसन्मद्गृहे तात ब्राह्मणो हरिपिङ्गलः ।
चीरवासा बिल्वदण्डी दीर्घश्मश्रुः कृशो महान् ॥ १३.२६४.१४ ॥
प्रिय, माझ्या घरी हरि-पिंगल वर्णाचा एक ब्राह्मण राहत होता. तो वल्कलवस्त्र नेसत असे, बेलाची काठी धारण करीत असे, लांब दाढीचा, कृश आणि महाकाय होता.
13.264.15
दीर्घभ्यश्च मनुष्येभ्यः प्रमाणादधिको भुवि ।
स स्वैरं चरते लोकान्ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ १३.२६४.१५ ॥
पृथ्वीवर उंच माणसांपेक्षाही तो उंचीने अधिक होता. तो इच्छेनुसार दिव्य व मानव लोकांत संचार करीत असे.
13.264.16
इमां गाथां गायमानश्चत्वरेषु सभासु च ।
दुर्वाससं वासयेत्को ब्राह्मणं सत्कृतं गृहे ॥ १३.२६४.१६ ॥
चौकांत व सभांत ही गाथा गात फिरणाऱ्या दुर्वाससा ब्राह्मणाला सत्कारपूर्वक आपल्या घरी कोण ठेवील?
13.264.17
रोषणः सर्वभूतानां सूक्ष्मेऽप्यपकृते कृते ।
परिभाषां च मे श्रुत्वा को नु दद्यात्प्रतिश्रयम् ॥ १३.२६४.१७ ॥
जो सर्व प्राण्यांवर रागावतो, लहानशा अपराधानेही कोपतो, माझी निंदा ऐकूनही — त्याला कोण आश्रय देईल?
13.264.18
यो मां कश्चिद्वासयीत न स मां कोपयेदिति ।
यस्मान्नाद्रियते कश्चित्ततोऽहं समवासयम् ॥ १३.२६४.१८ ॥
कोणी मला आश्रय दिला तर तो मला कोपवणार नाही — असे म्हणून; आणि कोणी त्याचा आदर करीत नसल्यामुळे मी त्याला आश्रय दिला.
13.264.19
स सम्भुङ्क्ते सहस्राणां बहूनामन्नमेकदा ।
एकदा सोल्पकं भुङ्क्ते नचैवैति पुनर्गृहान् ॥ १३.२६४.१९ ॥
तो एकदा हजारो लोकांचे अन्न खातो, तर दुसऱ्यांदा थोडेसेच खातो आणि मग पुन्हा घरी परत येत नाही.
13.264.20
अकस्माच्च प्रहसति तथाऽकस्मात्प्ररोदिति ।
न चास्य वयसा तुल्यः पृथिव्यामभवत्तदा ॥ १३.२६४.२० ॥
तो अचानक हसतो आणि तसाच अचानक रडू लागतो. त्या काळी पृथ्वीवर त्याच्या वयाचा कोणीही नव्हता.
13.264.21
अथ स्वावसथं गत्वा सशय्यास्तरणानि च ।
अदहत्स महातेजास्ततश्चाभ्यपतत्स्वयम् ॥ १३.२६४.२१ ॥
मग तो आपल्या निवासस्थानी जाऊन शय्या आणि तिची अंथरुणे यांसह सर्व जाळून टाकीत असे; तो महातेजस्वी मग स्वतःही पुढे झेपावत असे.
13.264.22
अथ मामब्रवीद्भूयः स मुनिः संशितव्रतः ।
कृष्ण पायसमिच्छामि भोक्तुमित्येव सत्वरः ॥ १३.२६४.२२ ॥
मग त्या संशितव्रत मुनीने मला पुन्हा सांगितले, "हे कृष्णा, मला पायस खायचे आहे" — अशा प्रकारे घाईने.
13.264.23
तदैव तु मया तस्य चित्तज्ञेन गृहे जनः ।
सर्वाण्यन्नानि पानानि भक्ष्याश्चोच्चावचास्तथा ॥ १३.२६४.२३ ॥
तेव्हाच मी, त्याचे मन जाणणारा असल्याने, घरातील लोकांकडून सर्व प्रकारचे अन्न, पेये आणि उच्चनीच प्रकारचे भक्ष्य पदार्थ तयार करवून घेतले.
13.264.24
भवन्तु सत्कृतानीह पूर्वमेव प्रयोचितः ।
ततोऽहं ज्वलमानं वै पायसं प्रत्यवेदयम् ॥ १३.२६४.२४ ॥
"येथे सर्व काही आधीच आदराने तयार असू दे" असे मी पूर्वीच आज्ञा दिली होती; मग जळत असलेल्या पायसाची वार्ता मी त्याला दिली.
13.264.25
तं भुक्त्वैव स तु क्षिप्रं ततो वचनमब्रवीत् ।
क्षिप्रमङ्गानि लिम्पस्व पायसेनेति स स्म ह ॥ १३.२६४.२५ ॥
ते खाल्ल्यावर तो लगेच म्हणाला, "लवकर आपल्या अंगांना पायस लावा" असे त्याने सांगितले.
13.264.26
अविमृश्यैव च ततः कृतवानस्मि तत्तथा ।
तेनोच्छिष्टेन गात्राणि शरीरं च समालिपम् ॥ १३.२६४.२६ ॥
विचार न करता मी तसेच केले; त्या उष्ट्याने माझे अवयव आणि शरीर पूर्णपणे लिंपून घेतले.
13.264.27
स ददर्श तदाऽभ्याशे मातरं ते शुभाननाम् ।
तामपि स्मयमानां स पायसेनाभ्यलेपयत् ॥ १३.२६४.२७ ॥
तेव्हा त्याने जवळच तुझी शुभमुखी माता पाहिली; हसत असलेल्या तिलाही त्याने पायसाने लिंपले.
13.264.28
मुनिः पायसदिग्धाङ्गीं रथे तूर्णमयोजयत् ।
तमारुद्य रथं चैव निर्ययौ स गृहान्मम ॥ १३.२६४.२८ ॥
मुनींनी पायसाने माखलेल्या अंगांच्या तिला त्वरेने रथाला जुंपले; त्या रथावर चढून ते माझ्या घरातून निघून गेले.
13.264.29
अग्निवर्णो ज्वलन्धीमान्स द्विजो रथधुर्यवत् ।
प्रतोदेनातुदद्बालां रुक्मिणीं मम पश्यतः ॥ १३.२६४.२९ ॥
अग्नीसारख्या वर्णाचा, तेजस्वी आणि बुद्धिमान तो ब्राह्मण रथाच्या घोड्यासारखा होऊन, माझ्या डोळ्यादेखत बालिका रुक्मिणीला अंकुशाने मारू लागला.
13.264.30
न च मे स्तोकमप्यासीद्दुः खमीर्ष्याकृतं तदा ।
तथा स राजमार्गेणि महता निर्ययौ बहिः ॥ १३.२६४.३० ॥
तेव्हा ईर्ष्येने उत्पन्न झालेले दुःख मला थोडेसुद्धा नव्हते; तो मोठ्या राजमार्गाने बाहेर निघून गेला.
13.264.31
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दाशार्हा जातमन्यवः ।
तत्राजल्पन्मिथः केचित्समाभाष्य परस्परम् ॥ १३.२६४.३१ ॥
ते महदाश्चर्य पाहून दाशार्हवंशीय संतप्त झाले. तेथे काही जण एकमेकांशी बोलत परस्परांना म्हणू लागले.
13.264.32
ब्राह्मणा एव जायेरन्नान्यो वर्णः कथञ्चन ।
को ह्येनां रथमास्थाय जीवेदन्य पुमानिह ॥ १३.२६४.३२ ॥
ब्राह्मणच जन्मावेत, अन्य कोणताही वर्ण कोणत्याही प्रकारे नसावा; कारण या रथावर चढून येथे दुसरा कोणता पुरुष जगू शकेल?
13.264.33
आशीविषविषं तीक्ष्णं ततस्तीक्ष्णतरो द्विजः ।
ब्रह्माहिविषदिग्धस्य नास्ति कश्चिच्चिकित्सकः ॥ १३.२६४.३३ ॥
सर्पविष तीक्ष्ण असते; परंतु द्विज त्याहूनही तीक्ष्ण असतो. ब्रह्म-सर्पाच्या विषाने लिप्त झालेल्याला कोणीही वैद्य नसतो.
13.264.34
तस्मिन्व्रजति दुर्धर्षे प्रास्खलद्रुक्मिणी पथि ।
अमर्षयंस्तथा श्रीमान्स्मितपूर्वमचोदयम् ॥ १३.२६४.३४ ॥
तो दुर्धर्ष चालत असताना वाटेत रुक्मिणी अडखळली. तेव्हा तेजस्वी (कृष्ण) असहिष्णू होऊन प्रथम हसत प्रेरणा देत बोलला.
13.264.35
ततः परमसंक्रुद्धो रथात्प्रस्कन्द्य स द्विजः ।
पदातिरुत्पथेनैव प्राद्रवद्दक्षिणामुखः ॥ १३.२६४.३५ ॥
तेव्हा अत्यंत संतप्त झालेला तो द्विज रथावरून उडी मारून पायी, वाट सोडून दक्षिणेकडे तोंड करून पळाला.
13.264.36
तमुत्पथेन धावन्तमन्वधावं द्विजोत्तमम् ।
तथैव पायसादिग्धः प्रसीद भगवन्निति ॥ १३.२६४.३६ ॥
वाट सोडून पळणाऱ्या त्या उत्तम द्विजाच्या मागे मी धावलो; पायसाने माखलेला मी तसेच म्हणालो, 'हे भगवन्, प्रसन्न व्हा.'
13.264.37
ततो विलोक्य तेजस्वी ब्राह्मणो मामुवाच ह ।
जितः क्रोधस्त्वया कृष्ण प्रकृत्यैव महाभुज ॥ १३.२६४.३७ ॥
तेव्हा तेजस्वी ब्राह्मण मला पाहून म्हणाला: हे कृष्णा, तू स्वभावतःच क्रोधावर विजय मिळवला आहेस, हे महाबाहो.
13.264.38
न तेऽपराधमिह वै दृष्टवानस्मि सुव्रत ।
प्रीतोस्मि तव गोविन्द वृणु कामान्यथेप्सितान् ॥ १३.२६४.३८ ॥
हे सुव्रता, येथे मला तुझा कोणताही अपराध दिसला नाही. हे गोविंदा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुला हवी असलेली इच्छित वरदाने निवड.
13.264.39
प्रसन्नस्य च मे तात पश्य व्युष्टिं यथाविधाम् ॥ १३.२६४.३९ ॥
हे वत्सा, प्रसन्न झालेल्या माझ्याकडून यथोचित समृद्धी पाहा.
13.264.40
यावदेव मनुष्याणामन्ने भावो भविष्यति ।
यथैवान्ने तथा तेषां त्वयि भावो भविष्यति ॥ १३.२६४.४० ॥
जोपर्यंत माणसांचा अन्नावर भाव राहील, तसाच त्यांचा तुझ्यावरही भाव राहील.
13.264.41
यावच्च पुण्या लोकेषु त्वयि कीर्तिर्भविष्यति ।
त्रिषु लोकेषु तावच्च वैशिष्ट्यं प्रतिपत्स्यसे।
सुप्रियः सर्वलोकस्य भविष्यसि जनार्दन ॥ १३.२६४.४१ ॥
लोकांमध्ये तुझी पवित्र कीर्ती जोवर राहील, तोवर त्रिलोकांमध्ये तुला वैशिष्ट्य प्राप्त होईल. हे जनार्दना, तू सर्व लोकांचा अत्यंत प्रिय होशील.
13.264.42
यत्ते भिन्नं च दग्धं च यच्च किञ्चिद्विनाशितम् ।
सर्वं तथैव द्रष्टासि विशिष्टं जनार्दन ॥ १३.२६४.४२ ॥
तुझे जे काही तुटले, जळाले किंवा नष्ट झाले, ते सर्व तसेच तू विशिष्टरूपाने पाहशील, हे जनार्दना.
13.264.43
यावदेतत्प्रलिप्तं ते गात्रेषु मधुसूदन ।
अतो मृत्युभयं नास्ति यावदिच्छसि चाच्युत ॥ १३.२६४.४३ ॥
हे मधुसूदन, जोपर्यंत हा लेप तुझ्या अंगांवर आहे तोपर्यंत मृत्यूचे भय नाही; जोपर्यंत तुला इच्छा आहे, हे अच्युते.
13.264.44
न तु पादतले लिप्ते तस्मात्ते मृत्युरत्र वै ।
नैतन्मे प्रियमित्येवं स मां प्रीतोऽब्रवीत्तदा ॥ १३.२६४.४४ ॥
परंतु पायाच्या तळव्यांना लेप लावलेला नसेल तर तेथेच तुझा मृत्यू होईल. हे मला प्रिय नाही, असे त्यांनी तेव्हा प्रसन्न होऊन मला सांगितले.
13.264.45
इत्युक्तोऽहं शरीरं स्वं ददर्श श्रीसमायुतम्। ॥ १३.२६४.४५ ॥
असे सांगितले गेल्यावर मी माझे शरीर श्रीने युक्त असलेले पाहिले.
13.264.46
रुक्मिणीं चाब्रवीत्प्रीतः सर्वस्त्रीणां वरं यशः ।
कीर्तिं चानुत्तमां लोके समवाप्स्यसि शोभने ॥ १३.२६४.४६ ॥
प्रसन्न होऊन त्यांनी रुक्मिणीला म्हटले: 'हे शोभने, जगात सर्व स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ यश आणि अनुत्तम कीर्ती तुला प्राप्त होईल.'
13.264.47
न त्वां जरा वा रोगो वा वैवर्ण्यं चापि भामिनि ।
स्प्रक्ष्यन्ति पुण्यगन्धा च कृष्णमाराधयिष्यसि ॥ १३.२६४.४७ ॥
हे भामिनी, वार्धक्य, रोग किंवा रंगहीनता तुला स्पर्श करणार नाही; पुण्यगंधाने युक्त होऊन तू कृष्णाची आराधना करशील.
13.264.48
षोडशानां सहस्राणां बधूनां केशवस्य ह ।
वरिष्ठा च सलोक्या च केशवस्य भविष्यसि ॥ १३.२६४.४८ ॥
केशवाच्या सोळा हजार पत्नींमध्ये तू श्रेष्ठ होशील; आणि केशवाच्या लोकात त्याच्यासह राहणारीही होशील.
13.264.49
तव मातरमित्युक्त्वा ततो मां पुनरब्रवीत् ।
प्रस्थितः सुमहातेजा दुर्वासाऽग्निरिव ज्वलन् ॥ १३.२६४.४९ ॥
तुझ्या मातेला असे सांगून ते पुन्हा माझ्याशी बोलले. अत्यंत तेजस्वी दुर्वास अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित होऊन निघून गेले.
13.264.50
एषैव ते बुद्धिरस्तु ब्राह्मणान्प्रति केशव ।
इत्युक्त्वा स तदा पुत्र तत्रैवान्तरधीयत ॥ १३.२६४.५० ॥
हे केशवा, ब्राह्मणांबद्दल तुझी बुद्धी अशीच राहो. असे सांगून, हे पुत्रा, ते तत्क्षणी तेथेच अंतर्धान पावले.
13.264.51
तस्मिन्नन्तर्हिते चाहमुपांशु व्रतमाचरम् ।
यत्किञ्चिद्ब्राह्मणो ब्रूयात्सर्वं कुर्यामिति प्रभो ॥ १३.२६४.५१ ॥
ते अंतर्धान पावल्यावर मी गुप्तपणे एक व्रत आचरले: ब्राह्मण जे काही सांगेल ते सर्व मी करीन, हे प्रभो.
13.264.52
एतद्व्रतमहं कृत्वा मात्रा ते सह पुत्रक ।
ततः परमहृष्टात्मा प्राविशं गृहमेव च ॥ १३.२६४.५२ ॥
हे पुत्रा, हे व्रत आचरून तुझ्या मातेसह अत्यंत आनंदित मनाने मी घरात प्रवेश केला.
13.264.53
प्रविष्टमात्रश्च गृहे सर्वं पश्यामि तन्नवम् ।
यद्भिन्नं यच्च वै दग्धं तेन विप्रेण पुत्रक ॥ १३.२६४.५३ ॥
घरात प्रवेश करताच मला सर्व काही नवीन दिसले — जे फुटले होते आणि जे जळाले होते, ते सर्व त्या ब्राह्मणाच्या प्रभावाने, हे पुत्रा.
13.264.54
ततोऽहं विस्मयं प्राप्तः सर्वं दृष्ट्वा नवं दृढम् ।
अपूजयं च मनसा रौक्मिणेय सदा द्विजान् ॥ १३.२६४.५४ ॥
तेव्हा मी विस्मित झालो — सर्व काही नवीन आणि दृढ पाहून. हे रुक्मिणीपुत्रा, मी मनाने सदैव द्विजांचा सन्मान केला.
13.264.55
इत्यहं रौक्मिणेयस्य पृच्छतो भरतर्षभ ।
माहात्म्यं द्विजमुख्यस्य सर्वमाख्यातवांस्तदा ॥ १३.२६४.५५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, अशा प्रकारे रुक्मिणीपुत्र विचारत असताना मी तेव्हा त्या श्रेष्ठ द्विजाचे सर्व माहात्म्य सांगितले.
13.264.56
तथा त्वमपि कौन्तेय ब्राह्मणान्सततं प्रभो ।
पूजयस्व महाभागान्वाग्भिर्दानैश्च नित्यदा ॥ १३.२६४.५६ ॥
हे कुंतीपुत्रा, हे प्रभो, तसेच तूही सदैव त्या महाभाग्यवान ब्राह्मणांची वाणीने आणि दानांनी नित्य पूजा कर.
13.264.57
एवं व्युष्टिमहं प्राप्तो ब्राह्मणस्य प्रसादजाम् ।
यच्च मामाह भीष्मोऽयं तत्सत्यं भरतर्षभ ॥ १३.२६४.५७ ॥
अशा प्रकारे मला ब्राह्मणाच्या प्रसादापासून उत्पन्न झालेले फळ मिळाले; आणि भीष्म जे मला म्हणाले ते सत्य आहे, हे भरतश्रेष्ठा.