महाभारत · अध्याय 13.265
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.265.1
दुर्वाससः प्रसादात्ते शंकरांशस्य माघव ।
अवाप्तमिह विज्ञानं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ १३.२६५.१ ॥
हे माधवा, दुर्वासांच्या प्रसादाने आणि शंकराच्या अंशाने तुम्ही येथे जे ज्ञान मिळवले, ते मला समजावून सांगणे योग्य आहे.
13.265.2
महाभाग्यं च यत्तस्य नामानि च महात्मनः ।
तत्त्वमो ज्ञातुमिच्छामि सर्वं मतिमतांवर ॥ १३.२६५.२ ॥
हे बुद्धिमंतांमध्ये श्रेष्ठा, त्या महात्म्याचे महान सौभाग्य आणि त्याची नावे, हे सर्व तत्त्व मला जाणून घ्यायचे आहे.
13.265.3
हन्ति ते कीर्तयिष्यामि नमस्कृत्य कपर्दिने ।
यदवाप्तं मया राजञ्श्रेयो यच्चार्जितं यशः ॥ १३.२६५.३ ॥
हे राजा, जटाधारी शिवाला नमस्कार करून मी तुला सांगेन; मी जे कल्याण मिळवले आणि जे यश संपादन केले.
13.265.4
प्रयतः प्रातरुत्थाय यस्त्वधीयेद्विशाम्पते ।
प्राञ्जलिः शतरुद्रीयं नास्य किञ्चनि दुर्लभम् ॥ १३.२६५.४ ॥
हे प्रजापती, जो संयमाने पहाटे उठून हात जोडून शतरुद्रीयाचे पठण करतो, त्याला काहीही दुर्लभ नाही.
13.265.5
शिवः सर्वकतो रुद्रः स्रष्टा यस्त्वं शृणुष्व मे ।
प्रजापतिस्तमसृजत्तमसोऽन्ते महातपाः।
शङ्करस्त्वसृजत्तात प्रजाः स्थावरजङ्गमाः ॥ १३.२६५.५ ॥
सर्वांचा कर्ता शिव, रुद्र, निर्माता — त्याविषयी तू ऐक. महातपस्वी प्रजापतीने अंधाराच्या शेवटी त्याला निर्माण केले. हे तात, शंकरानेच स्थावर-जंगम प्रजा निर्माण केल्या.
13.265.6
नास्ति किञ्चित्परं भूतं महादेवाद्विशाम्पते ।
इह त्रिष्वपि लोकेषु भूतानां प्रभवो हि सः ॥ १३.२६५.६ ॥
हे प्रजापती, महादेवापेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही प्राणी नाही. या तिन्ही लोकांतही तोच प्राण्यांचा उगम आहे.
13.265.7
न चैवोत्सहते स्थातुं कश्चिदग्रे महात्मनः ।
न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ १३.२६५.७ ॥
त्या महात्म्यासमोर उभे राहण्याचे धाडस कोणामध्येही नाही; त्रिलोकात त्यांच्या बरोबरीचा कोणी प्राणी नाही.
13.265.8
गन्धेनापि हि सङ्ग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः ।
विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपनेते च पतन्ति च ॥ १३.२६५.८ ॥
युद्धात संतापलेल्या त्याच्या गंधानेच शत्रू बेशुद्ध होतात, बहुतेक मरण पावतात, थरथरून पडतात.
13.265.9
घोरं च निनदं तस्य पर्जन्यनिनदोपम् ।
श्रुत्वा विशीर्येद्धृदयं देवानामपि संयुगे।
यं चाक्ष्णा घोररूपेण पश्येद्दग्धः पतेदधः ॥ १३.२६५.९ ॥
त्याची भयंकर गर्जना मेघगर्जनेसारखी आहे; युद्धात ती ऐकली तर देवांचेही हृदय फुटेल. ज्याला तो भयंकर रूपाने डोळ्याने पाहतो तो दग्ध होऊन खाली पडतो.
13.265.10
न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न पन्नगाः ।
कुपिते सुखमेधन्ते तस्मिन्नपि गुहागताः ॥ १३.२६५.१० ॥
जगात देव, असुर, गंधर्व, नाग, गुहेत राहणारे सुद्धा, तो संतापला असता सुखाने वाढत नाहीत.
13.265.11
प्रजापतेश्च दक्षस्य यजतो वितते क्रतौ ।
विव्याध कुपितो यज्ञं निर्भयस्तु भवस्तदा ॥ १३.२६५.११ ॥
प्रजापती दक्षाच्या विस्तृत यज्ञात तो यजन करत असताना, तेव्हा संतापलेल्या निर्भय भवाने (शिवाने) यज्ञाला विद्ध केले.
13.265.12
धनुषा वाणमुत्सृज्य सुघोरं विननाद च ॥ १३.२६५.१२ ॥
धनुष्यातून बाण सोडून त्याने अत्यंत भयंकर गर्जना केली.
13.265.13
ते न शर्म कुतः शान्ति विषादं लेभिरे सुराः ।
विद्धे च सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे ॥ १३.२६५.१३ ॥
यज्ञ अचानक विद्ध झाला आणि महेश्वर कुपित झाले, तेव्हा देवांना आश्रय किंवा शांती मिळाली नाही; ते विषादात पडले.
13.265.14
तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाः ।
बभूवुरवशाः पार्थ विषेदुश्च सुरासुराः ॥ १३.२६५.१४ ॥
त्या धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या घोषाने सर्व लोक व्याकूळ झाले; हे पार्था, ते असहाय्य झाले; सुर आणि असुर विषादात बुडाले.
13.265.15
आपश्चुक्षुभिरे चैव चकम्पे च वसुन्धरः ।
व्यद्रवग्निरयश्चापि द्यौः पफाल च सर्वशः ॥ १३.२६५.१५ ॥
पाणी खवळले, पृथ्वी कंपित झाली, अग्नी विखुरून पळाले आणि आकाश सर्व बाजूंनी फाटले.
13.265.16
अन्धेन तमसा लोकाः प्रावृता न चकाशिरे ।
प्रनष्टा ज्योतिषां भाश्च सह सूर्येण भारत ॥ १३.२६५.१६ ॥
अंधाराने आच्छादलेले लोक प्रकाशले नाहीत; हे भारता, सूर्यासह ज्योतिर्गणांचे तेजही नष्ट झाले.
13.265.17
भृशं भीतास्ततः शान्तिं चत्रुः स्वस्त्ययनानि च ।
ऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्च हितैषिमः ॥ १३.२६५.१७ ॥
तेव्हा अत्यंत घाबरलेल्या ऋषींनी सर्व भूतांच्या आणि स्वतःच्या कल्याणाची इच्छा धरून शांती आणि स्वस्त्ययन केले.
13.265.18
ततः सोऽभ्यद्रवद्देवान्रुद्रो रौद्रपराक्रमः ।
भगस्य नयने क्रुद्धः प्रहारेण व्यशातयत् ॥ १३.२६५.१८ ॥
तेव्हा भयंकर पराक्रमी रुद्र देवांवर धावून गेला; क्रुद्ध होऊन एका प्रहाराने भगाचे दोन्ही डोळे फोडले.
13.265.19
पूषणं चाभिदुद्राव घोरेण वपुषाऽन्वितः ।
पुरोडाशं भक्षयतो दशनान्वै व्यशातयत् ॥ १३.२६५.१९ ॥
भयंकर रूपाने त्याने पूषनावरही हल्ला केला; पुरोडाश खाणाऱ्याचे दात त्याने पाडले.
13.265.20
ततः प्रणेमुर्देवास्ते वेपमानाः स्म शङ्करम् ।
पुनश्च सन्दधे रुद्रो दीप्तं सुनिशितं शरम् ॥ १३.२६५.२० ॥
तेव्हा थरथरणाऱ्या देवांनी शंकराला नमस्कार केला; आणि रुद्राने पुन्हा तेजस्वी, अतिशय तीक्ष्ण बाण सांधला.
13.265.21
रुद्रस्य विक्रमं दृष्ट्वा भीता देवाः सहर्षिभिः ।
ततः प्रसादयामासुः शर्वं ते विबुधोत्तमाः ॥ १३.२६५.२१ ॥
रुद्राचा पराक्रम पाहून भयभीत झालेल्या देवांनी ऋषींसह त्या श्रेष्ठ देवांनी शर्वाला प्रसन्न केले.
13.265.22
जेषुश्च शतरुद्रीयं देवाः कृत्वाञ्जलिं तदा ।
संस्तूयमानस्त्रिदशैः प्रससाद महेश्वरः ॥ १३.२६५.२२ ॥
तेव्हा देवांनी अंजली बांधून शतरुद्रीयाचे पठण केले; देवांनी स्तुती केलेला महेश्वर प्रसन्न झाला.
13.265.23
रुद्रस्य भागं यज्ञे च विशिष्टं ते त्वकल्पयन् ।
भयेन त्रिदशा राजञ्शरणं च प्रपेदिरे ॥ १३.२६५.२३ ॥
यज्ञात रुद्रासाठी देवांनी एक विशेष भाग ठरवला; हे राजा, भयामुळे देव त्याला शरण गेले.
13.265.24
तेन चैव हि तुष्टेन स यज्ञः सन्धितोऽभवत् ।
यद्यच्चापहृतं तत्र तत्तथैवान्वजीवयत् ॥ १३.२६५.२४ ॥
त्याच्या संतोषामुळेच तो यज्ञ पुन्हा जुळला; तेथे जे जे हरण केले गेले होते, ते त्याने तसेच पुनर्जीवित केले.
13.265.25
असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवतां दिवि ।
आयसं राजतं चैव सौवर्णमपि चापरम् ॥ १३.२६५.२५ ॥
स्वर्गात पराक्रमी असुरांची तीन नगरे होती — एक लोखंडाचे, एक चांदीचे आणि एक सोन्याचे.
13.265.26
नाशकत्तानि मघवा भेत्तुं सर्वायुधैरपि ।
अथ सर्वेऽमरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः ॥ १३.२६५.२६ ॥
सर्व शस्त्रांनीही इंद्राला ती भेदता आली नाहीत. तेव्हा पीडित झालेले सर्व अमर रुद्राला शरण गेले.
13.265.27
तत ऊचुर्महात्मानो देवाः सर्वे समागताः ।
रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु ॥ १३.२६५.२७ ॥
तेव्हा जमलेले सर्व महात्मे देव म्हणाले — "हे रुद्रा, सर्व कर्मांत प्राणी भयंकर होतील."
13.265.28
जहि दैत्यान्सह पुरैर्लोकांस्त्रायस्व मानद ।
स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा कृत्वा विष्णुं शरोत्तमम् ॥ १३.२६५.२८ ॥
"हे मानदा, दैत्यांना त्यांच्या नगरांसह मार आणि लोकांचे रक्षण कर." असे सांगितल्यावर त्याने "तथास्तु" म्हणून विष्णूला उत्तम बाण केले.
13.265.29
शल्यमग्निं तथा कृत्वा पुङ्खं वैवस्वतं यमम् ।
ओङ्कारं च धनुः सर्वाञ्ज्यां च सावित्रिमुत्तमां ॥ १३.२६५.२९ ॥
अग्नीला बाणाचे टोक, वैवस्वत यमाला पुंख, ओंकाराला धनुष्य, सर्वांना व उत्तम सावित्रीला प्रत्यंचा केले.
13.265.30
ब्रह्माणं सारथिं कृत्वा विनियुज्य च सर्वशः ।
त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तेन तानि बिभेद सः ॥ १३.२६५.३० ॥
ब्रह्मदेवाला सारथी करून, सर्व योग्य रीतीने जोडून, त्रिपर्वा व त्रिशल्य अशा त्या बाणाने त्याने ती नगरे भेदली.
13.265.31
शरेणादित्यवर्णेन कालाग्निसमतेजसा ।
तेऽसुराः सपुरास्तत्र दग्धा रुद्रेण भारत ॥ १३.२६५.३१ ॥
सूर्यासारख्या वर्णाच्या आणि कालाग्नीसमान तेजाच्या बाणाने, हे भारता, रुद्राने तेथे त्या असुरांना त्यांच्या नगरांसह जाळून टाकले.
13.265.32
तं चैवाङ्कगतं दृष्ट्वा बालं पञ्चशिखं पुनः ।
उमा जिज्ञासमाना वै कोऽयमित्यब्रवीत्तदा ॥ १३.२६५.३२ ॥
मांडीवर बसलेल्या पाच शिखांच्या त्या बालकाला पुन्हा पाहून, जाणून घेण्याची इच्छा असलेली उमा तेव्हा म्हणाली, "हा कोण आहे?"
13.265.33
असूयतश्च शक्रस्य वज्रेणि प्रहरिष्यतः ।
सवज्रं स्तम्भयामास तं बाहुं परिघोपमम् ॥ १३.२६५.३३ ॥
मत्सराने वज्राने प्रहार करू पाहणाऱ्या शक्राचा, परिघासारखा तो बाहू त्याने वज्रासह स्तंभित केला.
13.265.34
न संयुयुधिरे चैव देवास्तं भुवनेश्वरम् ।
सप्रजापतयः सर्वे तस्मिन्मुमुहुरीश्वरे ॥ १३.२६५.३४ ॥
देवांनी त्या भुवनेश्वराशी युद्ध केले नाही; प्रजापतींसह सर्वजण त्या ईश्वरासमोर मोहित झाले.
13.265.35
ततो ध्यात्वा च भगवान्ब्रह्मा तममितौजसम् ।
अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तमुमापतिम् ॥ १३.२६५.३५ ॥
मग भगवान ब्रह्मदेवाने ध्यान करून, त्या अमित तेजस्वीला "हाच श्रेष्ठ" असे जाणून त्या उमापतीला वंदन केले.
13.265.36
ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराः ।
बभूव स तदा बालः प्रययौ तु यथापुरम् ॥ १३.२६५.३६ ॥
मग त्या देवांनी उमा व रुद्र यांना प्रसन्न केले; तेव्हा तो बालक पूर्वीप्रमाणे होऊन निघून गेला.
13.265.37
स चापि ब्राह्मणो भूत्वा दुर्वासा नाम वीर्यवान् ।
द्वारवत्यां मम गृहे चिरं कालमुपावसन् ॥ १३.२६५.३७ ॥
तो वीर्यवान दुर्वास ब्राह्मण बनून द्वारवतीत माझ्या घरी दीर्घकाळ राहिला.
13.265.38
विप्रकारान्प्रयुङ्क्ते स्म सुबहून्मम वेश्मनि ।
तानुदारतया चाहं चक्षमे चातिदुःसहान् ॥ १३.२६५.३८ ॥
त्याने माझ्या घरी अनेक ब्राह्मण-अपराध केले; उदारतेमुळे मी ते अत्यंत असह्य असूनही सहन केले.
13.265.39
स वै रुद्रः स च शिवः सोग्निः सर्वः स सर्वजित् ।
स चैवेन्द्रश्च वायुश्च सोऽस्विनौ स च विद्युतः ॥ १३.२६५.३९ ॥
तोच रुद्र, तोच शिव, तोच अग्नी, तोच सर्व, सर्वजित; तोच इंद्र आणि वायूही; तोच दोन अश्विनी आणि तोच वीजही.
13.265.40
स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यो वरुणश्च सः ।
स कालः सोन्तको मृत्युः स यमो रात्र्यहानि च ॥ १३.२६५.४० ॥
तोच चंद्र, तोच ईशान; तोच सूर्य आणि वरुणही; तोच काल, तोच अंतक, तोच मृत्यू, तोच यम, आणि रात्री व दिवसही तोच.
13.265.41
मासार्धमासा ऋतवः सन्ध्ये संवत्सरश्च सः ।
सधाता स विधाता च विश्वकर्मा स सर्ववित् ॥ १३.२६५.४१ ॥
महिने, पंधरवडे, ऋतू, संध्या आणि संवत्सरही तोच; तोच धाता, विधाता, विश्वकर्मा आणि सर्ववित.
13.265.42
नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव दिशोऽथ प्रदिशस्तथा ।
विश्वमूर्तिरमेयात्मा भगवान्परमद्युतिः ॥ १३.२६५.४२ ॥
नक्षत्रे, ग्रह, दिशा आणि उपदिशाही तोच; विश्वमूर्ती, अमेय आत्मा, भगवान, परम तेजस्वी तोच.
13.265.43
एकधा च द्विधा चैव बहुधा च स एव हि ।
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा ॥ १३.२६५.४३ ॥
तोच एका प्रकाराने, दोन प्रकारांनी आणि अनेक प्रकारांनीही आहे; शंभर प्रकारांनी, हजार प्रकारांनी आणि तसेच लाख प्रकारांनीही तोच आहे.
13.265.44
ईदृशः स महादेवो भूयश्च भगवानतः ।
न हि शक्या गुणा वक्तुमपि वर्षशतैरपि ॥ १३.२६५.४४ ॥
असा तो महादेव आहे, आणि त्याहूनही तो भगवान आहे; त्याचे गुण शंभर वर्षांतही सांगता येत नाहीत.