महाभारत · अध्याय 13.266
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.266.1
युधिष्ठिर महाबाहो महाभाग्यं महात्मनः ।
रुद्राय बहुरूपाय बहुनाम्ने निबोध मे ॥ १३.२६६.१ ॥
हे महाबाहो युधिष्ठिरा, महात्म्याचे महान भाग्य ऐक. बहुरूप आणि बहुनामा रुद्राविषयी माझ्याकडून जाणून घे.
13.266.2
वदन्त्युग्रं महादेवं तथा स्थाणुं महेश्वरम् ।
एकाक्षं त्र्यम्बकं चैव विश्वरूपं शिवं तथा ॥ १३.२६६.२ ॥
त्यांना उग्र, महादेव, स्थाणू, महेश्वर, एकाक्ष, त्र्यंबक, विश्वरूप आणि शिव असे म्हणतात.
13.266.3
द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदुः ।
घोरामन्यां शिवामन्यां ते तनू बहुधा पुनः ॥ १३.२६६.३ ॥
त्या देवाची दोन शरीरे आहेत असे वेदज्ञ ब्राह्मण जाणतात — एक घोर आणि दुसरे शिव; ती दोन्ही शरीरे पुन्हा अनेक प्रकारे विभागलेली आहेत.
13.266.4
उग्रा घोरा तनुर्याऽस्य सोऽग्निर्विद्युत्स भास्करः ।
शिवा सौम्या च या त्वस्य धर्मस्त्वापोथ चन्द्रमाः ॥ १३.२६६.४ ॥
त्याचे जे उग्र आणि घोर शरीर, ते अग्नी, वीज आणि तो सूर्य; आणि जे शिव आणि सौम्य शरीर, ते धर्म, जल आणि चंद्र.
13.266.5
आत्मनोऽर्धं तु तस्याग्निः सोमोऽर्धं पुनरुच्यते ।
ब्रह्मचर्यं चरत्येका शिवा चास्य तनुस्तथा ॥ १३.२६६.५ ॥
त्याचा अर्धा भाग स्वतःचा आहे, आणि उरलेला अर्धा भाग अग्नी व सोम म्हटला जातो; एक शरीर ब्रह्मचर्य आचरते, आणि त्याचे शिव शरीरही तसेच.
13.266.6
याऽस्य घोरतमा मूर्तिर्जगत्संहरते तथा ।
ईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वर इति स्मृतः ॥ १३.२६६.६ ॥
त्याची जी अत्यंत घोर मूर्ती आहे, ती जगाचा संहार करते; ईश्वरत्व आणि महत्त्वामुळे त्याला महेश्वर असे स्मरले जाते.
13.266.7
यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान् ।
मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यते ॥ १३.२६६.७ ॥
जो दहन करतो, जो तीक्ष्ण, उग्र आणि प्रतापी आहे, जो मांस, रक्त व मज्जा भक्षण करतो, म्हणून त्याला रुद्र म्हणतात.
13.266.8
देवानां सुमहान्यच्च यच्चास्य विषयो महान् ।
यच्च विश्वं जगत्पाति महादेवस्ततः स्मृतः ॥ १३.२६६.८ ॥
जो देवांमध्ये अत्यंत महान आहे, ज्याचे क्षेत्रही महान आहे, जो विश्व आणि जगताचे पालन करतो, म्हणून त्याला महादेव म्हटले आहे.
13.266.9
धूम्ररूपा जटा यस्माद्धूर्जटीत्यत उच्यते ॥ १३.२६६.९ ॥
त्याच्या जटा धुराच्या रंगाच्या आहेत म्हणून त्याला धूर्जटी म्हणतात.
13.266.10
स मेधयति यन्नित्यं सर्वान्वै सर्वकर्मभिः ।
शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेष शिवः स्मृतः ॥ १३.२६६.१० ॥
तो सदैव सर्वांना सर्व कर्मांद्वारे शुद्ध करतो, मानवांच्या कल्याणाची इच्छा करतो; म्हणून याला शिव म्हटले आहे.
13.266.11
दहत्यूध्वं स्थितो यच्च प्राणान्नॄणां स्थिरश्च यत् ।
स्थिरलिङ्गश्च यन्नित्यं तस्मात्स्थाणुरिति स्मृतः ॥ १३.२६६.११ ॥
जो वर वर्तमान राहून मानवांचे प्राण जाळतो, जो स्थिर आहे आणि ज्याचे लिंग सदा स्थिर आहे, म्हणून त्याला स्थाणू म्हटले आहे.
13.266.12
यदस्य बहुधा रूपं भूतं भव्यं भवत्तथा ।
स्थावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः ॥ १३.२६६.१२ ॥
त्याचे रूप अनेकविध आहे; भूत, भविष्य, वर्तमान आणि स्थावर-जंगम हे सर्व त्याचेच आहे; म्हणून त्याला बहुरूप म्हटले आहे.
13.266.13
विश्वेदेवाश्च यत्तस्मिन्विश्वरूपस्ततः स्मृतः ।
सहस्राक्षोऽयुताक्षो वा सर्वतोक्षिमयोपि वा।
चक्षुषः प्रभवं तेजः सर्वतश्चक्षुरेव तत् ॥ १३.२६६.१३ ॥
विश्वदेवही त्याच्यात आहेत; म्हणून त्याला विश्वरूप म्हटले जाते. तो सहस्राक्ष, अयुताक्ष किंवा सर्व बाजूंनी डोळ्यांनी भरलेला आहे. डोळ्याचा उगम तेज आहे; ते सर्वत्र डोळाच आहे.
13.266.14
सर्वथा यत्पशून्पाति तैश्च यद्रमते सह ।
तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात्पशुपतिः स्मृतः ॥ १३.२६६.१४ ॥
जो सर्व प्रकारे प्राण्यांचे रक्षण करतो, जो त्यांच्यासोबत रमतो, जो त्यांचा अधिपती आहे, म्हणून तो पशुपती म्हटला जातो.
13.266.15
नित्येन ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यदा स्थितम् ।
भक्तानुग्रहणार्थाय गूढलिङ्गस्ततः स्मृतः।
महयत्यस्य लोकश्च प्रियं ह्येतन्महात्मनः ॥ १३.२६६.१५ ॥
नित्य ब्रह्मचर्याने त्याचे लिंग स्थिर झाले तेव्हा, भक्तांवर कृपा करण्यासाठी तो गूढलिंग म्हटला गेला. जग त्याचा सन्मान करते; हे महात्म्याला प्रिय आहे.
13.266.16
विग्रहं पूजयेद्यो वै लिङ्गं वाऽपि महात्मनः ।
लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते ॥ १३.२६६.१६ ॥
जो महात्म्याच्या मूर्तीची किंवा लिंगाची पूजा करतो, जो नित्य लिंगाची पूजा करतो, तो महान श्री प्राप्त करतो.
13.266.17
ऋषयश्चापि देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
लिङ्गमेवार्चयन्ति स्म यत्तदूर्ध्वं समास्थितम्। ॥ १३.२६६.१७ ॥
ऋषी आणि देव, तसेच गंधर्व आणि अप्सरा सुद्धा वर उभ्या असलेल्या त्याच लिंगाची पूजा करत होते.
13.266.18
पूज्यमाने ततस्तस्मिन्मोदते स महेश्वरः ।
सुखं ददाति प्रीतात्मा भक्तानां भक्तवत्सलः ॥ १३.२६६.१८ ॥
नंतर त्याची पूजा झाल्यावर तो महेश्वर आनंदित होतो. प्रसन्न मनाने तो भक्तांना सुख देतो; तो भक्तवत्सल आहे.
13.266.19
एष एव श्मशानेषु देवो वसति निर्दहन् ।
यजन्ते ये जनास्तत्र वीरस्थाननिषेविणः ॥ १३.२६६.१९ ॥
स्मशानांत दहन करीत हाच देव वास्तव्य करतो. तेथे वीरस्थानांची सेवा करणारे लोक त्याची पूजा करतात.
13.266.20
विषमस्थः शरीरेषु स मृत्युः प्राणिनामिह ।
स च वायुः शरीरेषु प्राणपालः शरीरिणाम् ॥ १३.२६६.२० ॥
प्राण्यांच्या शरीरांत विषमपणे स्थित असलेला तो मृत्यू येथे आहे. आणि शरीरांतील तोच वायू देहधारींच्या प्राणांचा पालक आहे.
13.266.21
तस्य घोराणि रूपाणि दीप्तानि च बहुनि च ।
लोके यान्यस्य पूज्यन्ते विप्रास्तानि विदुर्बुधाः ॥ १३.२६६.२१ ॥
त्याची घोर आणि तेजस्वी अनेक रूपे आहेत. जगात त्याची जी रूपे पूजिली जातात, ती विप्र आणि ज्ञानी जाणतात.
13.266.22
नामधेयानि देवेषु बहून्यस्य यथार्थवत् ।
निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात्कर्मभिस्तथा ॥ १३.२६६.२२ ॥
देवांमध्ये त्याची अनेक नामे आहेत; ती यथार्थपणे स्पष्ट केली जातात — त्याच्या महत्त्वामुळे, विभुत्वामुळे आणि त्याच्या कर्मांमुळेही.
13.266.23
वेदे चास्य विदुर्विप्राः शतरुद्रीयमुत्तमम् ।
व्यासेनोक्तं च यच्चापि उपस्थानं महात्मनः ॥ १३.२६६.२३ ॥
वेदात यांच्याविषयी विप्र उत्तम शतरुद्रीय जाणतात; व्यासांनी सांगितलेले आणि त्या महात्म्याचे उपस्थान-स्तवनही जाणतात.
13.266.24
प्रदाता सर्वलोकानां विश्वसाक्षी निरामयः ।
ज्येष्ठभूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा ऋषयोऽपरे ॥ १३.२६६.२४ ॥
सर्व लोकांचा दाता, विश्वाचा साक्षी, निरामय — यास ब्राह्मण आणि इतर ऋषी ज्येष्ठभूत (प्रथम उत्पन्न) म्हणतात.
13.266.25
प्रथमो ह्येष देवानां मुखादग्निमजीजनत् ।
ग्रहैर्बहुविधैः प्राणान्संरुद्धानुत्सृजत्यपि ॥ १३.२६६.२५ ॥
देवतांमध्ये हाच प्रथम आहे; त्याने आपल्या मुखातून अग्नी निर्माण केला. विविध प्रकारच्या ग्रहांनी रोखलेल्या प्राणांनाही तो मुक्त करतो.
13.266.26
विमोक्षयति तुष्टात्मा शरण्यः शरणागतान् ।
आयुरारोग्यमैश्वर्यं हितं कामांश्च पुष्कलान् ॥ १३.२६६.२६ ॥
प्रसन्नचित्त असलेला तो शरण्य शरण आलेल्यांना मुक्त करतो; दीर्घायुष्य, आरोग्य, ऐश्वर्य, कल्याण आणि भरपूर कामना यांचीही तो देणगी देतो.
13.266.27
स ददाति मनुष्येभ्यः स एवाक्षिपते पुनः ।
शक्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यते ॥ १३.२६६.२७ ॥
तो मनुष्यांना देतो आणि तोच पुन्हा हिरावूनही घेतो; इंद्र इत्यादी देवांमध्येही त्याचेच ऐश्वर्य सांगितले जाते.
13.266.28
स एव स्थापको नित्यं त्रैलोक्यस्य शुभाशुभे ।
ऐश्वर्याच्चैव कामानामीश्वरः पुनरुच्यते ॥ १३.२६६.२८ ॥
तोच नेहमी त्रैलोक्याच्या शुभ-अशुभाची स्थापना करणारा आहे; ऐश्वर्यामुळे आणि कामनांचा ईश्वर म्हणूनही त्यालाच पुन्हा म्हटले जाते.
13.266.29
महेश्वरश्च लोकानां महातामीश्वरश्च सः ।
बहुभिर्विविधै रूपैर्विश्वं व्याप्तमिदं जगत्।
तस्य देवस्य यद्वक्त्रं समुद्रे वडंवामुखण् ॥ १३.२६६.२९ ॥
तो लोकांचा महेश्वर आणि महात्म्यांचाही ईश्वर आहे. अनेक प्रकारच्या विविध रूपांनी हे विश्व आणि हे जग व्याप्त आहे. त्या देवाचे जे मुख समुद्रात वडवामुख आहे…