મહાભારત · અધ્યાય 13.267
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.267.1
इत्युक्तवति तद्वाक्यं कृष्णे देवकिनन्दने ।
भीष्मं शान्तनवं भूयः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १३.२६७.१ ॥
દેવકીના પુત્ર કૃષ્ણે એમ કહ્યા પછી યુધિષ્ઠિરે શંતનુના પુત્ર ભીષ્મને ફરી પૂછ્યું.
13.267.2
निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मविदांवर ।
प्रत्यक्षमागमो वेति किं तयोः कारणं भवेत् ॥ १३.२६७.२ ॥
હે મહાબુદ્ધિમાન, સર્વ ધર્મજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ! નિર્ણયમાં પ્રત્યક્ષ કે આગમ, આ બેમાંથી કયું કારણ બને?
13.267.3
नास्त्यत्रि संशयः कश्चिदिति मे वर्तते मतिः ।
शृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक्त्वं मेऽनुपृच्छसि ॥ १३.२६७.३ ॥
અહીં કોઈ સંશય નથી એવો મારો મત છે. સાંભળ, હે પ્રાજ્ઞ, તું મને યોગ્ય રીતે પૂછી રહ્યો છે; હું તને કહું છું.
13.267.4
संशयः सुगमस्तत्र दुर्गमस्तस्य निर्णयः ।
दृष्टं श्रुतमनन्तं हि यत्र संशयदर्शन् ॥ १३.२६७.४ ॥
ત્યાં સંશય સહેલાઈથી આવે છે, પરંતુ તેનો નિર્ણય કઠિન છે. જ્યાં જોયેલું અને સાંભળેલું અનંત છે, ત્યાં સંશય જ દેખાય છે.
13.267.5
प्रत्यक्षं कारणं दृष्टं हैतुकं प्राज्ञमानिनः ।
नास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यमागममेव वा ॥ १३.२६७.५ ॥
પ્રત્યક્ષને જ કારણ માનનારા અને તર્કને અનુસરીને પોતાને પ્રાજ્ઞ માનનારા "નથી" એવો નિશ્ચય કરે છે; અથવા સત્યને કેવળ આગમમાં જ જુએ છે.
13.267.6
तदयुक्तं व्यवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः ।
अथ सञ्चिन्त्यमेवैकं कारणं किं भवेदिति ॥ १३.२६७.६ ॥
તે અયોગ્ય છે; પોતાને પંડિત માનનારા મૂર્ખ એવો નિશ્ચય કરે છે. હવે વિચારવું જોઈએ કે એકમાત્ર કારણ શું હોઈ શકે?
13.267.7
शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनामन्त्रितेन च ।
प्राणयात्रामनेकां च कल्पयानेन भारत ॥ १३.२६७.७ ॥
હે ભારત, લાંબા સમય સુધી સંયમી અને ઉપદેશ લેનાર, જીવનયાત્રાના અનેક માર્ગો ગોઠવનાર માટે આ શક્ય છે.
13.267.8
तत्परेणैव नान्येन शक्यते तत्तु कारणम् ।
हेतूनामन्तमासाद्य विपुलं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १३.२६७.८ ॥
તે કારણ માત્ર પરમ પુરુષ દ્વારા જ શક્ય છે, બીજાથી નહીં. હેતુઓના અંતે પહોંચતાં વિપુલ અને ઉત્તમ જ્ઞાન મળે છે.
13.267.9
ज्योतिः सर्वस्य लोकस्य विपुलं प्रतिपद्यते ।
न त्वेव गमनं राजन्हेतुतो गमनं तथा।
अग्राह्यमनिबद्धं च वाचा सम्परिवर्जयेत् ॥ १३.२६७.९ ॥
સર્વ લોકનો પ્રકાશ વિપુલ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ હે રાજન, ગમન પણ કારણથી જ થાય છે. જે ગ્રહણ ન થઈ શકે અને બંધાયેલું નથી, તેને વાણીથી સંપૂર્ણ ત્યજવું.
13.267.10
प्रत्यिक्षं लोकतः सिद्धिर्लोकश्चागमपूर्वकः ।
शिष्टाचारो बहुविधस्तन्मे ब्रूहि पितामहः ॥ १३.२६७.१० ॥
પ્રત્યક્ષ, લોકથી સિદ્ધિ, આગમપૂર્વક લોક, અને શિષ્ટોનો અનેકવિધ આચાર — હે પિતામહ, તે મને કહો.
13.267.11
धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
संस्था यत्नैरपि कृता कालेन प्रतिभिद्यते ॥ १३.२६७.११ ॥
બળવાન દુરાત્માઓ ધર્મનું હરણ કરે ત્યારે, પ્રયત્નોથી સ્થાપિત વ્યવસ્થા પણ સમય જતાં તૂટી પડે છે.
13.267.12
अधर्मो धर्मरूपेण तृणैः कूप इवावृतः ।
ततस्तैर्भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर ॥ १३.२६७.१२ ॥
અધર્મ ધર્મના રૂપમાં ઘાસથી ઢંકાયેલા કૂવા જેવો ઢંકાયેલો રહે છે. ત્યારે તેમના દ્વારા આચાર તૂટે છે. હે યુધિષ્ઠિર, સાંભળ.
13.267.13
अवृत्त्या ये तु निन्दनि श्रुतत्यागपरायणाः ।
धर्मविद्वेषिणो मन्दा इत्युक्तस्तेषु संशयः ॥ १३.२६७.१३ ॥
દુરાચારથી જેઓ નિંદા કરે છે, શાસ્ત્રત્યાગમાં તત્પર રહે છે, ધર્મદ્વેષી મૂર્ખ છે, તેમના વિશે આમ કહેવાયું છે; એમાં સંશય છે.
13.267.14
अतृप्यन्तस्तु साधूनां यावदागमबुद्धयः ।
परमित्येव सन्तुष्टास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १३.२६७.१४ ॥
સાધુઓના ઉપદેશથી જે તૃપ્ત થતા નથી, જેમની બુદ્ધિ શાસ્ત્રજ્ઞાન સુધી મર્યાદિત છે, 'આ જ પરમ' માનીને જે સંતુષ્ટ રહે છે — તેમની પાસે જા, સેવા કર અને પ્રશ્ન પૂછ.
13.267.15
कामार्थौ पृष्ठतः कृत्वा लोभमोहानुसारिणौ ।
धर्म इत्येव सम्बुद्धस्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १३.२६७.१५ ॥
કામ અને અર્થને પાછળ રાખીને, લોભ-મોહના અનુયાયી બનીને, 'આ જ ધર્મ' માની પોતાને જાગૃત માનનારા — તેમની પાસે જા, સેવા કર અને પ્રશ્ન પૂછ.
13.267.16
न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञाः स्वाध्यायकर्म च ।
आचारः कारणं चैव धर्मश्चैकस्त्रयं पुनः ॥ १३.२६७.१६ ॥
તેમનું વૃત્ત ભંગાતું નથી; યજ્ઞો, સ્વાધ્યાયકર્મ, આચાર, કારણ અને ધર્મ — આ ત્રયી ફરી એક જ છે.
13.267.17
पुनरेव हि मे बुद्धि संशये परिमुह्यति ।
अपरो मज्जमानस्य परं तीरमपश्यतः ॥ १३.२६७.१७ ॥
ફરીથી મારી બુદ્ધિ સંશયમાં મૂંઝાય છે; ડૂબતા માણસને બીજો આધાર અને દૂરનો કિનારો ન દેખાય તેમ.
13.267.18
वेदः प्रत्यक्षमाचारः प्रमाणं तत्त्रयं यदि ।
पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश्चैतत्त्रयं कथम् ॥ १३.२६७.१८ ॥
વેદ, પ્રત્યક્ષ અને આચાર — આ ત્રણ પ્રમાણ હોય, અને તેમનામાં ભિન્નતા મળે, તો ધર્મ એવી આ ત્રયી કેવી રીતે એક હોઈ શકે?
13.267.19
धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
यद्येवं मन्यसे राजंस्त्रिधा धर्मविचारणा ॥ १३.२६७.१९ ॥
હે રાજન્, બળવાન અને દુરાત્માઓ દ્વારા ધર્મનું હરણ થતું હોય ત્યારે ધર્મવિચાર ત્રણ પ્રકારનો થયો છે એમ જો તું માનતો હોય,
13.267.20
एक एवेति जानीहि त्रिधा धर्मस्य दर्शनम् ।
पृथक्त्वे च न मे बुद्धिस्त्रयाणामपि वै तथा ॥ १३.२६७.२० ॥
ધર્મનું દર્શન એક જ છે, ત્રણ પ્રકારનું નથી એમ જાણ. ત્રણેય અલગ અલગ છે એ પણ મારી બુદ્ધિને માન્ય નથી.
13.267.21
उक्तो मार्गस्त्रयाणां च तत्तथैव समाचर ।
जिज्ञासा न तु कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात् ॥ १३.२६७.२१ ॥
ત્રણેયનો માર્ગ કહેવાયો છે, તેમ જ આચરણ કર. ધર્મ વિશે તર્ક-વિતર્ક કરીને જિજ્ઞાસા ન કરવી.
13.267.22
सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते भूदत्र संशयः ।
अन्धो जड इवाशङ्की यद्ब्रवीमि तदाचर ॥ १३.२६७.२२ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, આમાં તને ક્યારેય સંશય ન હો. આંધળા કે જડની જેમ શંકા વિના હું જે કહું છું તે જ આચર.
13.267.23
अहिंसा सत्यमक्रोधो दानमेतच्चतुष्टयम् ।
अजातशत्रो सेवस्य धर्म एष सनातनः ॥ १३.२६७.२३ ॥
અહિંસા, સત્ય, અક્રોધ અને દાન — આ ચતુષ્ટય છે. હે અજાતશત્રુ, એનું સેવન કર; આ જ સનાતન ધર્મ છે.
13.267.24
ब्राह्मणेषु च वृत्तिर्या पितृपैतामहोचिता ।
तामन्वेहि महाबाहो धर्मस्यैते हि देशिकाः ॥ १३.२६७.२४ ॥
બ્રાહ્મણોમાંની જે વૃત્તિ પિતા-પિતામહોને યોગ્ય હતી, તેનું જ અનુસરણ કર, હે મહાબાહો; આ જ ધર્મના માર્ગદર્શક છે.
13.267.25
प्रमाणमप्रमाणं वै यः कुर्यादबुधो जनः ।
न स प्रमाणतामर्हो विषादजननो हि सः ॥ १३.२६७.२५ ॥
જે અબુધ માણસ પ્રમાણને અપ્રમાણ બનાવે છે, તે પ્રમાણ ગણાવા યોગ્ય નથી; તે તો વિષાદ ઉત્પન્ન કરનાર જ છે.
13.267.26
ब्राह्मणानेव सेवस्व सत्कृत्य बहुमान्य च ।
एतेष्वेव त्विमे लोकाः कृत्स्ना इति निबोध तान् ॥ १३.२६७.२६ ॥
બ્રાહ્મણોની જ સેવા કર, તેમનો સત્કાર કરીને અને ઘણું માન આપીને. જાણ કે આ સર્વ લોક તેમનામાં જ સ્થિત છે.