महाभारत · अध्याय 13.267
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.267.1
इत्युक्तवति तद्वाक्यं कृष्णे देवकिनन्दने ।
भीष्मं शान्तनवं भूयः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १३.२६७.१ ॥
देवकीपुत्र कृष्णाने असे सांगितल्यावर युधिष्ठिराने शंतनूचा पुत्र भीष्म यांना पुन्हा विचारले.
13.267.2
निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मविदांवर ।
प्रत्यक्षमागमो वेति किं तयोः कारणं भवेत् ॥ १३.२६७.२ ॥
हे महाबुद्धिमान, सर्व धर्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ! निर्णयात प्रत्यक्ष की आगम, यापैकी कोणते कारण असते?
13.267.3
नास्त्यत्रि संशयः कश्चिदिति मे वर्तते मतिः ।
शृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक्त्वं मेऽनुपृच्छसि ॥ १३.२६७.३ ॥
येथे कोणताही संशय नाही असे माझे मत आहे. ऐक, हे प्राज्ञा, तू माझ्याकडे योग्यरीत्या विचारत आहेस, मी तुला सांगतो.
13.267.4
संशयः सुगमस्तत्र दुर्गमस्तस्य निर्णयः ।
दृष्टं श्रुतमनन्तं हि यत्र संशयदर्शन् ॥ १३.२६७.४ ॥
तेथे संशय सहज येतो, पण त्याचा निर्णय कठीण आहे. जिथे पाहिलेले व ऐकलेले अनंत आहे, तिथे संशयच दिसतो.
13.267.5
प्रत्यक्षं कारणं दृष्टं हैतुकं प्राज्ञमानिनः ।
नास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यमागममेव वा ॥ १३.२६७.५ ॥
प्रत्यक्षालाच कारण मानणारे आणि तर्कावर चालून स्वतःला प्राज्ञ समजणारे "नाही" असा निश्चय करतात; किंवा सत्य केवळ आगमातच मानतात.
13.267.6
तदयुक्तं व्यवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः ।
अथ सञ्चिन्त्यमेवैकं कारणं किं भवेदिति ॥ १३.२६७.६ ॥
ते अयोग्य आहे; स्वतःला पंडित समजणारे मूर्ख असा निश्चय करतात. आता विचार करायला हवा की एकच कारण कोणते असू शकते?
13.267.7
शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनामन्त्रितेन च ।
प्राणयात्रामनेकां च कल्पयानेन भारत ॥ १३.२६७.७ ॥
हे भारता, दीर्घ काळ संयमी आणि उपदेश घेणाऱ्याकडून, जीवनयात्रेचे अनेक मार्ग योजणाऱ्याकडून हे शक्य आहे.
13.267.8
तत्परेणैव नान्येन शक्यते तत्तु कारणम् ।
हेतूनामन्तमासाद्य विपुलं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १३.२६७.८ ॥
ते कारण केवळ परम पुरुषाकडूनच शक्य आहे, इतराकडून नाही. हेतूंच्या अंतापर्यंत पोहोचल्यावर विपुल आणि उत्तम ज्ञान मिळते.
13.267.9
ज्योतिः सर्वस्य लोकस्य विपुलं प्रतिपद्यते ।
न त्वेव गमनं राजन्हेतुतो गमनं तथा।
अग्राह्यमनिबद्धं च वाचा सम्परिवर्जयेत् ॥ १३.२६७.९ ॥
सर्व लोकांचा प्रकाश विपुलपणे प्राप्त होतो. परंतु हे राजा, गमनही त्याच्या कारणातूनच होते. जे ग्रहण करता येत नाही आणि जे बद्ध नाही, ते वाणीने पूर्णपणे त्यागावे.
13.267.10
प्रत्यिक्षं लोकतः सिद्धिर्लोकश्चागमपूर्वकः ।
शिष्टाचारो बहुविधस्तन्मे ब्रूहि पितामहः ॥ १३.२६७.१० ॥
प्रत्यक्ष, लोकांकडून सिद्धी, आगमपूर्वक लोक आणि शिष्टांचे अनेकविध आचार — हे पितामहा, ते मला सांगा.
13.267.11
धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
संस्था यत्नैरपि कृता कालेन प्रतिभिद्यते ॥ १३.२६७.११ ॥
बलवान दुरात्म्यांकडून धर्म हरण केला जात असताना, प्रयत्नांनी स्थापलेली व्यवस्थाही कालांतराने भंगते.
13.267.12
अधर्मो धर्मरूपेण तृणैः कूप इवावृतः ।
ततस्तैर्भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर ॥ १३.२६७.१२ ॥
अधर्म धर्माच्या रूपात गवताने झाकलेल्या विहिरीप्रमाणे झाकलेला असतो. तेव्हा त्यांच्याकडून आचार भंगतो. हे युधिष्ठिरा, ऐक.
13.267.13
अवृत्त्या ये तु निन्दनि श्रुतत्यागपरायणाः ।
धर्मविद्वेषिणो मन्दा इत्युक्तस्तेषु संशयः ॥ १३.२६७.१३ ॥
दुराचाराने जे निंदा करतात, शास्त्रत्यागात तत्पर असतात, धर्माचा द्वेष करणारे मूर्ख आहेत, त्यांच्याविषयी असे सांगितले आहे; यात संशय आहे.
13.267.14
अतृप्यन्तस्तु साधूनां यावदागमबुद्धयः ।
परमित्येव सन्तुष्टास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १३.२६७.१४ ॥
साधूंच्या उपदेशाने जे तृप्त होत नाहीत, ज्यांची बुद्धी आगमज्ञानापुरती मर्यादित आहे, 'हेच परम' मानून जे संतुष्ट असतात — त्यांच्याजवळ जाऊन सेवा कर आणि प्रश्न विचार.
13.267.15
कामार्थौ पृष्ठतः कृत्वा लोभमोहानुसारिणौ ।
धर्म इत्येव सम्बुद्धस्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १३.२६७.१५ ॥
काम व अर्थ पाठीशी ठेवून, लोभ-मोहाचे अनुयायी होऊन, 'हाच धर्म' मानून स्वतःला जागृत समजणारे — त्यांच्याजवळ जाऊन सेवा कर आणि प्रश्न विचार.
13.267.16
न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञाः स्वाध्यायकर्म च ।
आचारः कारणं चैव धर्मश्चैकस्त्रयं पुनः ॥ १३.२६७.१६ ॥
त्यांचे वृत्त भंगत नाही; यज्ञ, स्वाध्यायकर्म, आचार, कारण आणि धर्म — ही त्रयी पुन्हा एकच आहे.
13.267.17
पुनरेव हि मे बुद्धि संशये परिमुह्यति ।
अपरो मज्जमानस्य परं तीरमपश्यतः ॥ १३.२६७.१७ ॥
पुन्हा माझी बुद्धी संशयात गोंधळते; बुडणाऱ्या माणसाला दुसरा आधार आणि दूरचा किनारा दिसत नाही तसे.
13.267.18
वेदः प्रत्यक्षमाचारः प्रमाणं तत्त्रयं यदि ।
पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश्चैतत्त्रयं कथम् ॥ १३.२६७.१८ ॥
वेद, प्रत्यक्ष आणि आचार — हे तीन प्रमाण असतील, आणि यांच्यात भिन्नता आढळत असेल, तर धर्म ही त्रयी कशी एक असू शकेल?
13.267.19
धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
यद्येवं मन्यसे राजंस्त्रिधा धर्मविचारणा ॥ १३.२६७.१९ ॥
हे राजा, बलवान आणि दुरात्मे यांच्याकडून धर्म हरण केला जात असता धर्मविचार तीन प्रकारचा झाला असे जर तुला वाटत असेल,
13.267.20
एक एवेति जानीहि त्रिधा धर्मस्य दर्शनम् ।
पृथक्त्वे च न मे बुद्धिस्त्रयाणामपि वै तथा ॥ १३.२६७.२० ॥
धर्माचे दर्शन एकच आहे, तीन प्रकारचे नाही हे जाण. ती तिन्ही वेगवेगळी आहेत हेही माझ्या बुद्धीला मान्य नाही.
13.267.21
उक्तो मार्गस्त्रयाणां च तत्तथैव समाचर ।
जिज्ञासा न तु कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात् ॥ १३.२६७.२१ ॥
तिन्हींचा मार्ग सांगितला आहे, तसाच आचरण कर. धर्माबद्दल तर्कवितर्क करून चौकशी करू नये.
13.267.22
सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते भूदत्र संशयः ।
अन्धो जड इवाशङ्की यद्ब्रवीमि तदाचर ॥ १३.२६७.२२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, यात तुला कधीही संशय नसावा. आंधळ्या किंवा मूर्खाप्रमाणे शंका न धरता मी जे सांगतो तेच आचर.
13.267.23
अहिंसा सत्यमक्रोधो दानमेतच्चतुष्टयम् ।
अजातशत्रो सेवस्य धर्म एष सनातनः ॥ १३.२६७.२३ ॥
अहिंसा, सत्य, अक्रोध आणि दान — हे चतुष्टय आहे. हे अजातशत्रू, याचे सेवन कर; हाच सनातन धर्म आहे.
13.267.24
ब्राह्मणेषु च वृत्तिर्या पितृपैतामहोचिता ।
तामन्वेहि महाबाहो धर्मस्यैते हि देशिकाः ॥ १३.२६७.२४ ॥
ब्राह्मणांमधील जी वृत्ती पिता-पितामहांना योग्य होती, तिचेच अनुसरण कर, हे महाबाहो; हेच धर्माचे मार्गदर्शक आहेत.
13.267.25
प्रमाणमप्रमाणं वै यः कुर्यादबुधो जनः ।
न स प्रमाणतामर्हो विषादजननो हि सः ॥ १३.२६७.२५ ॥
जो अज्ञानी माणूस प्रमाणाला अप्रमाण ठरवतो, तो प्रमाण म्हणून मान्य होण्यास पात्र नाही; तो केवळ विषाद निर्माण करणारा आहे.
13.267.26
ब्राह्मणानेव सेवस्व सत्कृत्य बहुमान्य च ।
एतेष्वेव त्विमे लोकाः कृत्स्ना इति निबोध तान् ॥ १३.२६७.२६ ॥
केवळ ब्राह्मणांचीच सेवा कर, त्यांचा सत्कार करून आणि त्यांना फार मान देऊन. हे सर्व लोक त्यांच्यातच स्थित आहेत हे जाणून घे.