ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 13.267
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.267.1
इत्युक्तवति तद्वाक्यं कृष्णे देवकिनन्दने ।
भीष्मं शान्तनवं भूयः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ॥ १३.२६७.१ ॥
ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ।
13.267.2
निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मविदांवर ।
प्रत्यक्षमागमो वेति किं तयोः कारणं भवेत् ॥ १३.२६७.२ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜਾਂ ਆਗਮ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
13.267.3
नास्त्यत्रि संशयः कश्चिदिति मे वर्तते मतिः ।
शृणु वक्ष्यामि ते प्राज्ञ सम्यक्त्वं मेऽनुपृच्छसि ॥ १३.२६७.३ ॥
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ। ਸੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਾਗਿਆ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
13.267.4
संशयः सुगमस्तत्र दुर्गमस्तस्य निर्णयः ।
दृष्टं श्रुतमनन्तं हि यत्र संशयदर्शन् ॥ १३.२६७.४ ॥
ਉੱਥੇ ਸੰਦੇਹ ਸੌਖਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੰਦੇਹ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
13.267.5
प्रत्यक्षं कारणं दृष्टं हैतुकं प्राज्ञमानिनः ।
नास्तीत्येवं व्यवस्यन्ति सत्यमागममेव वा ॥ १३.२६७.५ ॥
ਪ੍ਰਤੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤਰਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਗਿਆ ਵਾਲੇ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ "ਨਹੀਂ ਹੈ" ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਗਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
13.267.6
तदयुक्तं व्यवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः ।
अथ सञ्चिन्त्यमेवैकं कारणं किं भवेदिति ॥ १३.२६७.६ ॥
ਇਹ ਅਯੋਗ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਮੂਰਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
13.267.7
शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनामन्त्रितेन च ।
प्राणयात्रामनेकां च कल्पयानेन भारत ॥ १३.२६७.७ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਜਮੀ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ।
13.267.8
तत्परेणैव नान्येन शक्यते तत्तु कारणम् ।
हेतूनामन्तमासाद्य विपुलं ज्ञानमुत्तमम् ॥ १३.२६७.८ ॥
ਉਹ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਹੇਤੂਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
13.267.9
ज्योतिः सर्वस्य लोकस्य विपुलं प्रतिपद्यते ।
न त्वेव गमनं राजन्हेतुतो गमनं तथा।
अग्राह्यमनिबद्धं च वाचा सम्परिवर्जयेत् ॥ १३.२६७.९ ॥
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗਮਨ ਵੀ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਬੋਲ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
13.267.10
प्रत्यिक्षं लोकतः सिद्धिर्लोकश्चागमपूर्वकः ।
शिष्टाचारो बहुविधस्तन्मे ब्रूहि पितामहः ॥ १३.२६७.१० ॥
ਪ੍ਰਤੱਖ, ਲੋਕ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ, ਆਗਮ-ਪੂਰਵਕ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਆਚਾਰ — ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
13.267.11
धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
संस्था यत्नैरपि कृता कालेन प्रतिभिद्यते ॥ १३.२६७.११ ॥
ਬਲਵਾਨ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ ਹਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
13.267.12
अधर्मो धर्मरूपेण तृणैः कूप इवावृतः ।
ततस्तैर्भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर ॥ १३.२६७.१२ ॥
ਅਧਰਮ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਖੂਹ ਵਾਂਗ ਢਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਚਰਣ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਸੁਣ।
13.267.13
अवृत्त्या ये तु निन्दनि श्रुतत्यागपरायणाः ।
धर्मविद्वेषिणो मन्दा इत्युक्तस्तेषु संशयः ॥ १३.२६७.१३ ॥
ਜੋ ਮਾੜੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੂਰਖ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।
13.267.14
अतृप्यन्तस्तु साधूनां यावदागमबुद्धयः ।
परमित्येव सन्तुष्टास्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १३.२६७.१४ ॥
ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਆਗਮ-ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ, 'ਇਹੀ ਪਰਮ' ਮੰਨ ਕੇ ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ, ਸੇਵਾ ਕਰ ਅਤੇ ਪੁੱਛ।
13.267.15
कामार्थौ पृष्ठतः कृत्वा लोभमोहानुसारिणौ ।
धर्म इत्येव सम्बुद्धस्तानुपास्स्व च पृच्छ च ॥ १३.२६७.१५ ॥
ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਲੋਭ-ਮੋਹ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ, 'ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ' ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ, ਸੇਵਾ ਕਰ ਅਤੇ ਪੁੱਛ।
13.267.16
न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञाः स्वाध्यायकर्म च ।
आचारः कारणं चैव धर्मश्चैकस्त्रयं पुनः ॥ १३.२६७.१६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵ੍ਰਿੱਤ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ; ਯੱਗ, ਸਵਾਧਿਆਇ-ਕਰਮ, ਆਚਾਰ, ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਧਰਮ — ਇਹ ਤ੍ਰਿਕ ਫਿਰ ਇੱਕੋ ਹੈ।
13.267.17
पुनरेव हि मे बुद्धि संशये परिमुह्यति ।
अपरो मज्जमानस्य परं तीरमपश्यतः ॥ १३.२६७.१७ ॥
ਫਿਰ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਡੁੱਬਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਨਾ ਦਿਸਣ ਵਾਂਗ।
13.267.18
वेदः प्रत्यक्षमाचारः प्रमाणं तत्त्रयं यदि ।
पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश्चैतत्त्रयं कथम् ॥ १३.२६७.१८ ॥
ਵੇਦ, ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਆਚਾਰ — ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾਪਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਇਹ ਤ੍ਰਿਕ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
13.267.19
धर्मस्य ह्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः ।
यद्येवं मन्यसे राजंस्त्रिधा धर्मविचारणा ॥ १३.२६७.१९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਦੁਰਾਤਮਾ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਹਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਚਾਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ,
13.267.20
एक एवेति जानीहि त्रिधा धर्मस्य दर्शनम् ।
पृथक्त्वे च न मे बुद्धिस्त्रयाणामपि वै तथा ॥ १३.२६७.२० ॥
ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਵੀ ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ।
13.267.21
उक्तो मार्गस्त्रयाणां च तत्तथैव समाचर ।
जिज्ञासा न तु कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात् ॥ १३.२६७.२१ ॥
ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਚਰਣ ਕਰ। ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਕਰਕੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
13.267.22
सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते भूदत्र संशयः ।
अन्धो जड इवाशङ्की यद्ब्रवीमि तदाचर ॥ १३.२६७.२२ ॥
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੰਕਾ ਦੇ ਜੋ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਉਹੀ ਆਚਰਣ ਕਰ।
13.267.23
अहिंसा सत्यमक्रोधो दानमेतच्चतुष्टयम् ।
अजातशत्रो सेवस्य धर्म एष सनातनः ॥ १३.२६७.२३ ॥
ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ ਅਤੇ ਦਾਨ — ਇਹ ਚਾਰ ਹਨ। ਹੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤਰੂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ; ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ।
13.267.24
ब्राह्मणेषु च वृत्तिर्या पितृपैतामहोचिता ।
तामन्वेहि महाबाहो धर्मस्यैते हि देशिकाः ॥ १३.२६७.२४ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵ੍ਰਿਤੀ ਪਿਤਾ-ਪੜਦਾਦਿਆਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸੀ, ਉਸੇ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ; ਇਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹਨ।
13.267.25
प्रमाणमप्रमाणं वै यः कुर्यादबुधो जनः ।
न स प्रमाणतामर्हो विषादजननो हि सः ॥ १३.२६७.२५ ॥
ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਮਾਣ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ।
13.267.26
ब्राह्मणानेव सेवस्व सत्कृत्य बहुमान्य च ।
एतेष्वेव त्विमे लोकाः कृत्स्ना इति निबोध तान् ॥ १३.२६७.२६ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਦੇ ਕੇ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।