महाभारत · अध्याय 13.269
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
13.269.1
नाभागधेयः प्राप्नोति धनं सुबलवानपि ।
भागधेयान्वितस्त्वर्थान्कृशो बालश्च विन्दति ॥ १३.२६९.१ ॥
भाग्यहीन मनुष्य अत्यंत बलवान होने पर भी धन नहीं पाता, और भाग्यवान दुर्बल या बालक भी धन पा लेता है।
13.269.2
नालाभकाले लभते प्रयत्नेऽपि कृते सति ।
लाभकालेऽप्रयत्नेन लभते विपुलं धनम् ॥ १३.२६९.२ ॥
जब लाभ का समय न हो तब प्रयत्न करने पर भी मनुष्य नहीं पाता; और जब लाभ का समय हो तब बिना प्रयत्न के भी प्रचुर धन पा लेता है।
13.269.3
कृतयत्नाफलाश्चैव दृश्यन्ते शतशो नराः ।
अयत्नेनैधमानाश्च दृश्यन्ते बहवो जनाः ॥ १३.२६९.३ ॥
प्रयत्न करने वाले सैकड़ों लोग निष्फल दिखते हैं, और बिना प्रयत्न के बढ़ते हुए बहुत से लोग भी दिखते हैं।
13.269.4
यदि यत्नो भवेन्मर्त्यः स सर्वं फलमाप्नुयात् ।
नालभ्यं चोपलभ्येत नृणां भरतसत्तम ॥ १३.२६९.४ ॥
यदि मनुष्य का प्रयत्न ही पर्याप्त होता, तो वह सारा फल पा लेता, और मनुष्यों को अप्राप्य भी प्राप्त हो जाता, हे भरतश्रेष्ठ।
13.269.5
प्रयत्नं कृतवन्तोपि दृश्यन्ते ह्यफला नराः ।
मार्गत्यागशतैरर्थानमार्गश्चापरः सुखी ॥ १३.२६९.५ ॥
प्रयत्न करने वाले भी निष्फल दिखते हैं; और सैकड़ों बार सन्मार्ग छोड़कर धन पाने वाला दूसरा व्यक्ति सुखी दिखता है।
13.269.6
अकार्यमसकृत्कृत्वा दृश्यन्ते ह्यधना नराः ।
धनयुक्ताः स्वकर्मस्था दृश्यन्ते चापरेऽधनाः ॥ १३.२६९.६ ॥
अनुचित कर्म बार-बार करके भी निर्धन मनुष्य दिखते हैं; धनवान और अपने धर्म में स्थित लोग भी दिखते हैं, और अन्य निर्धन भी दिखते हैं।
13.269.7
अधीत्य नीतिशास्त्राणि नीतियुक्तो न दृश्यते ।
अनभिज्ञश्च साचिव्यं गमितः केन हेतुना ॥ १३.२६९.७ ॥
नीतिशास्त्रों का अध्ययन करके भी जो नीति से युक्त नहीं दिखता, और जो अनभिज्ञ है, वह किस कारण से मंत्रीपद को प्राप्त हो जाता है?
13.269.8
विद्यायुक्तो ह्यविद्यश्च धनवान्दुर्मतिस्तथा ।
यदि विद्यामुपाश्रित्य नरः सुखमवाप्नुयात् ॥ १३.२६९.८ ॥
विद्यायुक्त और अविद्वान, धनवान और दुर्बुद्धि भी होते हैं; यदि मनुष्य विद्या का आश्रय लेकर सुख पा सकता है [तो यह कैसे?]
13.269.9
न विद्वान्विद्यया हीनं वृत्त्यर्थमुपसंश्रयेत् ।
यथा पिपासां जयति पुरुषः प्राप्य वै जलम् ॥ १३.२६९.९ ॥
विद्वान पुरुष विद्याहीन का आश्रय जीविका के लिए न ले; जैसे मनुष्य जल पाकर प्यास को जीत लेता है।
13.269.10
इष्टार्थो विद्यया ह्येव न विद्यां प्रजहेन्नरः ॥ १३.२६९.१० ॥
मनुष्य का अभीष्ट प्रयोजन विद्या से ही सिद्ध होता है; अतः मनुष्य विद्या को न त्यागे।
13.269.11
नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि ।
तृणाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति ॥ १३.२६९.११ ॥
जिसका काल नहीं आया, वह सैकड़ों बाणों से बिंधकर भी नहीं मरता; और जिसका काल आ गया है, वह तिनके की नोक से छू जाने पर भी नहीं जीता।
13.269.12
ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम् ।
उग्रं तपः समारोहेन्न ह्यनुप्तं प्ररोहति ॥ १३.२६९.१२ ॥
यदि प्रयास करते हुए उद्यमों से मनुष्य धन न पा सके, तो उसे कठोर तप करना चाहिए; क्योंकि बिना बोया हुआ बीज अंकुरित नहीं होता।
13.269.13
दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया ।
अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुर्मनीषिणः ॥ १३.२६९.१३ ॥
दान से मनुष्य भोगी होता है, वृद्धों की सेवा से मेधावी, और अहिंसा से दीर्घायु होता है—ऐसा मनीषी कहते हैं।
13.269.14
तस्माद्दद्यान्न याचेत पूजयेद्धार्मिकानपि ।
सुभाषी प्रियकृच्छान्तः सर्वसत्वाविहिंसकः ॥ १३.२६९.१४ ॥
इसलिए दान दे, याचना न करे, धार्मिकों का भी आदर करे; मधुर बोले, प्रिय कार्य करे, शान्त रहे और सब प्राणियों की हिंसा न करे।
13.269.15
यदा प्रमाणं प्रसवः स्वभावश्च सुखासुखे ।
दंशकीटपिपीलानां स्थिरो भव युधिष्ठिर ॥ १३.२६९.१५ ॥
जब प्राणियों की उत्पत्ति, उनका स्वभाव और सुख-दुःख भी डांस, कीड़ों और चींटियों जैसे (क्षुद्र) जीवों के समान हों—तब भी, हे युधिष्ठिर, स्थिर रहो।